Wilkoń A. - Język a styl tekstu literackiego.doc

A. Wilkoń: Język a styl tekstu literackiego

Poglądy dotyczące języka i stylu:

A.    język literatury i styl literacki są tożsame;

B.     język jest odrębny, związany z systemem fonetyczno-fonologicznym, gramatycznym, ze słownictwem i frazeologią. Styl – z tropami, wersyfikacją i poetyką. Brak związków bezpośrednich między stylem i tekstem;

C.     Język krzyżuje się ze stylem;

D.    Język jest pojęciem szerszym, styl – węższym, styl to zjawisko w całości językowe. Najpełniejsza relacja.

Język utworu literackiego:

-          zespół wybranych cech fonetycznych, form fleksyjnych, słowotwórczych i składniowych, zasób wyrazów u danego pisarza;

-          cały materiał językowy zawarty w tekście. Ale tu – 1) tekst to mechaniczny zbiór znaków i form językowych, 2) tekst to byt jednolity, 3) pomijanie analizy jakościowej składników języka;

-          takie podejścia 1) atomizują tekst na dane jednostki systemu językowego, 2) traktują różne płaszczyzny w izolacji, 3) opisują tylko składnię, 4) pomijają problematykę tekstu literackiego jako komunikatu językowego;

-          język jako indywidualny wariant języka danej klasy tekstów, prądu, epoki literackiej,

-          język tekstu to całość zorganizowana, poszczególne jego elementy nie są zbiorem przypadkowym, są powiązane i uzależnione. Język tekstu literackiego jest realizacją języka funkcjonalnego. Jest językiem nacechowanym.

Wypowiedzi językowe można podzielić na teksty i nieteksty.

Tekst nie jest:

·         zapisem (postacią graficzną języka);

·         sumą zdań mechaniczną;

·         jednym długim zdaniem;

·         wariantem utworu literackiego;

·         znakową całością stanowiącą jednostkę komunikacji;

·         całością skończoną, mającą strukturę ramową (początek i koniec) – bo są teksty fragmentaryczne, struktury otwarte, formy synkretyczne, różne warianty.

Tekst jest:

·         wypowiedzią językową (całość / fragment / wyodrębniony składnik), w pewien sposób zorganizowaną, nie stanowiącą bezpośredniego komunikatu językowego – określanego przez konkretny akt mowy;

·         typem wypowiedzi „dla kogoś”;

·         produktem gotowym, utrwalonym w postaci graficznej / innej;

·         typem komunikatu, który oderwał się od nadawcy, istniejąc w uniwersum, a nie w ulotnym zdarzeniu.

·         poszczególne teksty stanowią określone typy komunikatów, mają specyficzne cechy indywidualne i gatunkowe. Każdy tekst ma swe językowe wyróżniki i stanowi organizację elementów językowych;

·         tekst prezentuje różne hierarchie językowe à jest sumą elementów językowych;

·         tekst prezentuje różne poziomy języka – fonologiczny, morfologiczny, leksykalny, składniowy, ponadskładniowy – każdy tekst jest realizacją połączeń poziomów;

·         ograniczone są przeważnie zmiany w systemie fonologicznym i fleksyjnym;

·         pewne typy tekstów wymagają uwzględnienia pewnych uwarunkowań;

·         system języka określa strukturę danego typu tekstu;

·         język poetycki nie aktywizuje wszystkich elementów językowych;

·         s. 42 język tekstu stanowi więc pewien zespół znaków i form językowych zorganizowanych w pewną całość wypowiedzeniową i uzależnioną w pewnym stopniu od typu tekstu i jego funkcji. W skład tego zespołu wchodzą elementy neutralne („zwykłe”, „przezroczyste”) i elementy nacechowane. Te drugie stanowią elementy stylistyczno-językowe danego utworu.

Styl jako zjawisko językowe (językowość bo a) środki stylistyczne są środkami językowymi, b) język to nośnik wartości stylistycznych).

Bezsporne cechy stylu:

·         jest wyróżniający,

·         funkcjonalny,

·         wybór i kombinacja środków językowych jako źródło powstania wartości stylowych wypowiedzi.

Opozycje w pojmowaniu stylu:

1)     indywidualny charakter stylu – społeczny;

2)     zespół jednostkowych izolowanych cech – układ wzajemnie powiązanych elementów;

3)     wyraz ekspresji – towarzyszący wszystkim funkcjom języka;

4)     fakultatywne zjawisko w tekstach wybitnych – przypisany wszystkim wypowiedziom;

5)     zjawisko przypisane tekstom – konkretyzacja języka, synonim parole;

6)     zespół środków stylistyczno-językowych – zespół elementów / form języka.

Ad 1) Każda wypowiedź tekstowa prezentuje elementy gatunkowe wspólne zespołowi tekstów. Tekst zawiera też elementy jednostkowe.

Ad 2) Styl tekstu jest sumą cech izolowanych i strukturalnych.

Ad 3) Źródło stylu to synonimia językowa. Styl jest zjawiskiem wielofunkcyjnym. Język literatury nie jest językiem emocjonalnym, bo jego istotą jest sztuczność, zorganizowanie i wielofunkcyjność.

Ad 4) Styl to rezultat wyboru i kombinacji elementów językowych, ale twórczość to też próby tworzenia własnego języka.

Ad 5) Język tekstu – całokształt znaków i form językowych funkcjonujących w obrębie utworu. Styl – zespół znaków i form, które są nacechowane.

2