Heidegger Martin - Czym jest metafizyka?.pdf - Heidegger - MKTK

Martin Heidegger

CZYM JEST METAFIZYKA ?

Czym Jest metafizyka? - Pytanie to rodzi oczekiwanie, Ŝe nova bidzie o metafizyce.

Poniechamy rozpatrzymy natomiast określone pytanie metafizyczne. Postępując tak

umiejscawiamy ale bodaj bezpośrednio v metafizyce. Jedynie v ten sposób HOzemy Jej

dostarczyć prawomocnej moŜliwości przedstawienia siebie aa-

"J-

Zamierzamy rozpocząć od rozwinięcia pewnego pytania metafizycznego, następnie pokusić

ale o opracowanie pytania i zakończyć odpowiedzią.

Rozwiniecie pewnego pytania metafizycznego

Z punktu widzenia zdrowego ludzkiego rozsądku filozofia Jest, wogle powiedzenia Hegla,

"światem na opak'. Potrzebne Jest tedy wstępna wyróŜnienie metafizyki naszego punktu

wyjścia. Jest ono następstwem dwoistego charakteru problematyki metafizycznej.

Przede wszystkim kaŜde pytanie metafizyczne obejmuje zawsze całość problematyki

metafizycznej. Jest ono kaŜdorazowo samo tą całością. KaŜda pytanie metafizyczne moŜe

zatem być zadano tak tylko, ze zapytujący Jako taki tkwi w nim, jest sam postawiony pod

znakiem zapytania. -Wyprowadzimy z togo następujące ostrzeŜenie: pytanie metafizyczne

musi być stawiane całościowo;

* Fragmenty wykładu inauguracyjnego wygłoszonego na uniwersytecie wo Fryburgu

Badońskim w 1929 r., w: H. H e i d e g -gór, Dudownć, mieszkać, myśleć. Eseje wybrane,

tłum. K. P o m i a n , Warszawa 1977, s. 27-^7.

265

musi być tez stawiane jako wyrastając* • istotnego połoŜenia zapytującego bytu przytomnego.

To my zapytujemy, tu teraz, zapytujemy dla nas. Kasze bytowanie - w tej wspólnocie

badaczy, nauczycieli i studentów - określona Jest przez naukę. Co istotnego dzieje się z nami.

w fundamentach naszego przytomnego bytowania, skoro nauka stalą ale naszą namiętnością?

Poszczególne dziedziny nauki lezą z dala od siebie. Sposób traktowania przedmiotu jest w

kaŜdej z nich ix gruntu inny ni* w pozostałych. Ta rozproszona wielość dyscyplin połączona

jest dxii tylko przez techniczną organizacje uniwersytetów l wydziałów l zachowuje jakiś sens

Jedynie dzięki celom praktycznym, stawianym sobie przez zawody. V przeciwieństwie do

tego obumarło oaZkowlole zakorzenienie nauk w ich fundamentach istotnych.

Niemniej przeto we wszystkich naukach, kierując ale ich najbardziej właściwą dąŜnością,

odniesieni Jesteśmy do samego bytu. Yłaónle z punktu widzenia nauk Ŝadna dziedzina nie

posiada pierwszeństwa względem innych; ani natura wobec dziejów, ani dzieje wobec natury.

śaden sposób traktowania przedmiotów nie stoi wyŜej od innego. Poznanie Matematyczne

nie Jest bardziej rygorystyczne niŜ filologiozno-hiatoryozna. Ma ono tylko charakter

"ścisłości", która nie Jest toŜsama a rygorem. Wymagania ścisłości od historii byłoby

występowaniem przeciw idei ap«oy-fioxnego rygoru humanistyki. Związek ze światem,

panujący we wszystkich naukach Jako takich, skłania Je do poszukiwania samego bytu, by

uczynić z niego, stosowni* do Jego tresoi Jakościowej l sposobu bycia, przedmiot doolalcanla

i uzasadniającego 'określenia. To, co dokonuje się w naukach na mocy ich idei, jest

docieraniem ooraa bliŜej do istotności wszystkich rzeczy.

Ten charakterystyczny związek ze światem, Jako związek z samym bytem, jest

podtrzymywany i kierowany przez pewną swobodnie wybraną postawę egzystencji ludzkiej.

Stąd, jakkolwiek do bytu odniesione Jest równie* przed- i pozaoiaukowe postępowanie

człowieka, to Jednak nauka wyróŜnia się tym, za w swoisty dla •labie sposób, wyraźnie i.

wyłącznie, pozostawia pierwsze i ostatnie słowo rzeczy samej. V takiej r-z«oaowosoi pytań,

okreiloń i uzasadnień dokonuje się swoiście ograniczone podporządkowywanie ' się sasiemu

bytowi, który ma tedy sam siebie ujawniać. SłuŜebna rola badania i nauczania tworzy,

rozwijając śle, podstawp dla

266

moŜliwości właściwego, Jakkolwiek ograniczonego kierowania (przez naukę) całością

ludzkiej egzystencji. Szczególny związek nauki ze światem, podobnie Jak kierująca nim

postawa człowieka, . są w pełni rozumiano dopiero wtedy, gdy widzimy i ujmujemy to, co

dzieje się przy utrzymywaniu takiego związku ze światem. Człowiek, byt pośród innych,

"uprawia naukę". W tym "uprawianiu" nie dzieje się nic innego, Jak wtargnięcie pewnego

bytu, zwanego człowiekiem, do całości bytu w taki sposób, Ŝe w tym wtargnięciu i przez nie

byt otwiera się, ujawnia to, czym Jest i Jakim jest. Właśnie to otwierające wtargnięcie pomaga

na swój sposób bytowi dopiero stać się sobą.

Te trzy składniki: związek ze światem, postawa, wtargnięcie - wnoszą swą rdzenną Jednością

Jaskrawą Jednorodność i ostrość przytomności w naukową egzystencję. Skoro wyraźnie

uznajemy za własny tak prześwietlony naukowy sposób bycia - przytomnym, to musimy

powiedzieć:

Tym, czego dotyczy związek ze światem, jest sam byt - i nic

innego.

Tym,1, z czego wszelka postawa czerpie swój kierunek, ajent

»,sam byt*- i nic więcej.

Tym, z czym we wtargnięciu na do czynienia badawcze wyjaś-, nianie, jest sam byt,- i nic

poza nin.

Zadziwiające Jest jednak, ze właśnie wtedy, gdy człowiek nauki utwierdza się w tym, co jest

mu najbardziej właściwe, mówi on o czymś innym. NaleŜy badać tylko byt - i nic innego}

naleŜy badać Jedynie byt - i nic więcej; naleŜy badać wyłącznie byt -i nic poza nim.

Jak to Jest z tym "Nic"? Czy Jest przypadkiem, ze całkiem spontanicznie tak mówimy? Czy

to tylko pewien sposób mówienia - i poza tym nic?

JednakŜe cóŜ niepokoi nas w tym "Nic"? Nauka odpycha przecieŜ i odrzuca to "Nic", Jako

stanowiące nicość. Kiedy Jednak w ten sposób odtrącamy owo "Nic", czyŜ wtedy właśnie nie

przyzna. Jeuy się do niego? Czy moŜemy Jednak mówić o przyznawaniu się, gdy mamy

przyznać się do niozegci? Czy przypadkiem to wszystko nie prowadzi nas JuŜ do pustego

spierania się o słowo? Przeciw-' stawiając ale temu nauka musi toraz na nowo utwierdzić się

26?

swej powadze i roztropności, wyraŜającej się w tyra, Ŝe chodzi Jej wyłącznie o byt. CzymŜe

innym noŜa być "Nic" dla nauki, Jak •straszydłem i fantazmatem? Jeśli rumWn postępują

prawomocnie, to tyle tylko moŜna stanowczo powiedzieć: nauka nią obce niczego wiedzieć o

"Nic". Takie jest ostatecznie naukowo rygorystyczna ujęcie "Nic". Wiemy o nim o tyle tylko,

o ile nie chcemy o nim, o tym "Nic", niczego wiedzieć.

Nauka nie chce niczego wiedzieć o "Nic". Równie pewne Jest Jednak l to, Ŝe wtedy, gdy

pragnie ona. wypowiedzieć własną istotę, przywołuje na pomoc to "Nic". Zgłasza roszczenia

do tego, co odtrąca. JakaŜ to rozdwojona istota odsłania się tu?

Zastanawiając się nad naszą aktualną egzystencją, jako określoną przez naukę, trafiliśmy v

sam środek wewnętrznej rozterki. Wyłoniło się juŜ z niej określona pytanie. Wymaga ono

teraz tylko naleŜytego wysłowienia:

Jak to Jest z nicością?

Wypracowania pytania

Wypracowania pytania o nicość stawia, nas nieuchronnie w połoŜeniu, w którym musi się

okazać, czy moŜliwe Jest udzielenie na nią odpowiedzi, czy taŜ, przeciwnie, odpowiadać taka

Jest niemoŜliwa. Nicość jest uznana. Nauka odrzuca Ją, m obojętna, wyŜszością Jako to

"czego nią ".

Niemniej przeto spróbujemy zapytywać o nicość. Czy* Jest nicość? JuŜ pierwsza zetknięcie

się z tym pytaniem wskazują na coś niezwyczajnego. W pytaniu tym ujmujemy od razu

nicość Jako coś, co "Jest" tak a tak, jako byt. X przecie* właśnie róŜni się ona- zasadniczo od

bytu. Pytania o nicość, o to, oŜyw jest nicość i Jak Jest, przekształca to, co aapytywane, w

Jego przeciwieństwo. Pytania samo wyzbywa, się własnego przedmiotu.

Odpowiednio do tego wszelka odpowiedź na to pytanie Jest z zasady niemoŜliwa, przybiera

ona bowiem następującą formę: nicość "Jest" tym a tym. Pytanie i'odpowiedź dotyczące

nicości są' Jednakowo wewnętrznie sprzeczne.

Nie Jest tedy nawet potrzebne, aby nicość była odrzucona przez naukę. UwaŜana

powszechnie za podstawową regułę myślenia

268

zabi-

zasada unikania sprzeczności, oŜyli ogólna "logika.", ja to pytanie. Skoro myślenie Jest

zawsze z istoty swej myśleniem o czymś, przeto Jako myślenie o nicości wykraczałoby ono

przeciwko swej własnej istocie.

Skoro tedy Jest nam zabronione czynienie z nicości w ogóle przedmiotu, dotarliśmy do kresu

naszego zapytywania o nicość, przy załoŜeniu, Ŝe wobec tego pytania "logika" pozostaje

najwyŜsza, instancją, Ŝe rozsądek Jest środkiem, a myślenie - drogą do ujęcia nicości u Jej

źródeł i do rozstrzygnięcia, czy moŜe ' ona być odsłonięta.

Czy moŜna jednak naruszyć panowanie "logiki1"? Czy rozsądek nie panuje rzeczywiście w

pytaniu o nicość? X przecieŜ z Jego tylko pomocą moŜemy określić w ogóle nicość, moŜemy

postawić Ją jako problem, chociaŜ tylko jako taki, który unicestwia sam siebie. Nicość Jest

bowiem zaprzeczeniem ogółu bytu, czystym nie-bytom. Mówiąc tak, podporządkowujemy

jednak nicość wyŜszemu określeniu, określeniu jej Jako negatywnośoi, Jako tego, co Jest

zaprzeczone. OtóŜ, wedle panującej i nigdy nie podwaŜonej nauki 'logiki" zaprzeczenie jest

tylko specyficzną operacją rozsądku. W Jaki sposób moŜemy, więc dąŜyć do zawieszenia

rozsądku przy rozpatrywaniu pytania o nicość lub pytania o MoŜliwość tego pytania? Czy

jednak przyjęte tu domniemanie Jest takie pewne? Czy "nie", negatywność, a zatem równieŜ

zaprzeczenie są istotnie wyŜszy* określenien, pod które nicość popada Jako szczególny

przypadek czegoś, co zaprzeczone? Czy-nicość obecna Jest dlatego tylko,, Ŝe obecne Jest

"nie", tzn. zaprzeczenie, o«y tez Jest odwrotnie: zaprzeoŜenię. JL "nie" są obecne dlatego

tylko, Ŝe obecna Jest Uloość?. Nie jest to rozstrzygnięte, co więcej, nie było to nigdy

podniesione do godności wyraźnego pytania. Co do na«, utrzymujemy, Ŝe nicość Jest czymś

pierwotny* w stosunku do "nie" i do zaprzeczenia.

Jeśli twierdzenie to Jest prawomocne, to moŜliwość zaprzeczenia Jako operacji'rozsądku,"a

zatem równieŜ sam rozsądek w jakiś sposób zaleŜą od nicości.. JakŜe tedy rozsądek noŜe

oboleć rozstrzygnąć pytanie o nicość? CzyŜby pozorna wewnętrzna sprzeczność pytania i

odpowiedzi dotyczących, nicości wspierała się ostatecznie tylko na ślepym uporze

błąkającego się rozsądku?

Jeśli Jednak nie wprowadza nas w błąd owa tornalna nleeoz-liwośó pytania o nicość, Jeśli

wbrew niej uporczywie stawiany to pytanie, to musimy, aby doprowadzić sprawę do końca,

apelnlń przynajmniej to, co Jest podstawowy* wymaganie* dotyczącym kaŜdego moŜliwego

pytania. Jeśli pytanie ma być skierowane ku nicości - ku niej samej - to musi ona najpierw

być dana. Musimy tedy mleć moŜliwość napotkania Jej gdzieś.

Gdzie będziemy poszukiwać nicości? Jak odnajdziemy nicość? CzyŜ po to, by coś odnaleźć,

nie musimy JuŜ uprzednio wiedzieć, te to Jest? W rzeczy samej człowiek zdolny jest do

poszukiwania czegoś przede wszystkim l najczęściej wtedy, gdy załoŜył uprzednio istnienie

tego, czego poszukuje. OtóŜ tym, czego poszukujemy teraz, Jest nicość. CzyŜby więc

ostatecznie moŜliwe było jakieś poszukiwanie bez owego uprzedniego załoŜenia,

poszukiwanie, któremu odpowiadałoby czyste znalezienie?

NiezaleŜnie od odpowiedzi na to pytanie moŜemy stwierdzić, Ŝe mamy nicość, choćby tylko

Jako coś, o czym codziennie mówimy tu lub ówdzie. Tę pospolitą, całkowicie w oczywistości

wyblakłą nicość - gdyŜ w tej postaci przewija ale ona w naszej gadaninie - tę pospolitą nicość

moŜemy nawet bez wahania zawrzeć w następującej "definicji":

Nicość Jest kompletnym zaprzeczeniem ogółu bytu. CzyŜ ta

charakterystyka nicości nie udziela nam ostatecznie wskazówki

co do jedynego kierunku, w Jakim moŜemy spodziewać się spotkania z nią?

Przede wszystkim musi być dany ogół bytu, aby mógł on być poddany Jako taki

zasadniczemu zaprzeczeniu, v którym miałaby się ujawnić sama nicość.

JednakŜe, nawet gdy pominiemy problematyczność stosunku między zaprzeczeniem a

nicością; w JakiŜ sposób my, istoty skończone, uczynimy całość bytu w jego ogóle czymś

dostępnym zarazem v sobie i dla nas? Co najwyŜej moŜemy tę całość bytu pomyśleć w jego

"idei", myślowo „zaprzeczyć" to, co tak sobie wyobraŜamy, l "pomyśleć" to Jako

zaprzeczenie. Tą drogą docieramy wprawdzie do formalnego pojęcia wyobraŜonej nicości,

nigdy. Jednak -do nicości samej. Ale nicość jest niczym l Jeśli prawdą Jest, Ŝe nicość stanowi

doskonałe niezróŜnicowanie, to między nicością wyobraŜoną a "właściwą* nie moŜe

występować Ŝadna "róŜnica. Co

270

się tyczy samej nicości "właściwej",' *zy* nl« jest to znowu owo utajona, niemniej przeto

wewnętrzni* sprzeczne pojecie Jakiejś nicości bytującej? Sprzeciwy rozsądku po raz ostatni

zatrzymują teraz nasze poszukiwanie, którego prawomocność moŜe być ustano— wioną

wyłącznie poprzez Jakieś fundamentalna doświadczenie nicości.

Jeśli pewne Jest, ze nie moŜemy nigdy ująć w sposób absolutny całości bytu w sobie, to

równie pewne Jest, ze znajdujemy aip wśród bytu odsłoniętego w całości tak lub inaczej.

Ostatecznie miedzy ujmowaniem całości bytu w sobie a znajdowaniem się wśród- bytu w

całości zachodzi istotna'róŜnica. Ujecie całości bytu w sobie Jest z zasady niemoŜliwe.

Tymczasem - w tej mierze, w jakiej Jesteśmy przytomni - znajdujemy się wśród bytu w

całości. Co prawda wydaje się, Ŝe. właśnie w poczynaniach naszego

Ŝycia codziennego związani Jesteśmy kaŜdorazowo tylko z tym lub owym bytem i ze

Jesteśmy zagubieni w tej lub owej dziedzinie bytu. Jakkolwiek ma ona tedy pozór

rozproszenia, codzienność zapewnia niemniej Jedność owej "całości" bytu, chociaŜ Jedność te

przesłania Jakiś cień. Nawet wtedy, i. właśni* wtedy, gdy nie Jesteśmy zajęci ani rzeczami,

ani sobą - Jawi mię nam ta "całość*; ma to miejsce na przykład w przypadku prawdziwego

znudzenia. Znudzenie to, odległe, gdy nudzi nas po prostu Jakaś ksiąŜka czy Jakieś

przedstawienie, jakieś zajęcie czy jakaś rozrywka, wybucha wtedy, gdy "komuś nudzi*. Owo

głębokie znudzenie, ciągnące się Jak milcząca mgła w przepaściach naszej przytomności,

pokrywa rzeczy i pokrywa ludzi, i wraz z n<»-i pokrywa nas samych - sprawiając, ze

wszystko to po równi staje się nam osobliwie obojętne. W znudzeniu tym ujawnia sie całość

bytu.

Innej moŜliwości takiego ujawnienia dostarcza radość z obecności kogoś innego - nie po

prostu innej osoby - lecz umiłowanego człowieka.

Tego rodzaju nastrój, w którym komuś "Jeat tak lub inaczej, pozwala nam - gdy Jesteśmy nim

przeniknięci - znaleźć sie wśród? bytu w całości. Rola tego aspektu nastroju - nazwijmy go

nastrojeniem (Befindliohkeit) - polega nie tylko na tym, ze odsłania • on przed nnml

kaŜdorazowo na swój sposób byt w całości; odałanianie to bowiem, nie będąc bynajmniej

czystym przypadkiem '-Jest zarazem podstawowym momentem dziania sie naszej

przytomności.

271

To, co nazywamy "uczuciem*, nie Jest ani ulotnym zjawiskiem ubocznym, towarzyszącym

poczynaniom naazej myśli l naszej woli, ant zwyczajnym popędem wywołującym t»

poczynania, ani tylko istniejącym po prostu stanem, z którym godzimy aip tak lub inaczej.

JednakŜe, Jeśli owe nastroje umieszczają nas w obliczu bytu w całości, to tają on* przed nami

nicość, której poszukujemy. V Jeszcze mniejszym stopniu niŜ poprzednio będziemy teraz

skłonni sądzić, ze zaprzeczenie bytu w całości, ujawnionego nam przez nastroje, stawia nas

wobec nicości. odpowiednio pierwotny sposób mogłoby to mieć miejsce tylko w takim

nastroju, który poprzez Jemu wyłącznie wlaaoiwą działalność odsłaniającą ujawnia nicość.

Czy ludzka przytomność popada, czasem v taki nastrój, w którym staje wobeo nicości samej?

Jest to moŜliwe i rzeczywiście ma miejsce,'ołioó rzadko i tylko chwilami, w owym

fundamentalnym nastroju,. Jakim Jest -trwoga! Trwogi tej nie utoŜsamiamy z bardzo częstą

trwoŜliwością, która naleŜy tylko w istocie do zbyt łatwo pojawiającej się strachliwośoi.

Trwoga Jest zasadniczo róŜna od atrachu. Boimy się takiego lub innego określonego bytu,

który zagraŜa nam pod takim lub innym określonym względem. Strach przed... boi tez zawsze

kaŜdorazowo o coś określonego. PoniewaŜ Jest to właściwością strachu, ze to, czego ale boi, i

to, co się boi, Jest ograniczone, tedy człowiek bojący ale l bojaźliwy okazuje się osaczony

przez to, w czym się znajduje, w swym wysiłku, by uratować przed tym, przed czymś

określonym, gubi on pewność względem reszty, tzn. całkowicie „traci głowę”.

Trwoga sprawia, ze takie zamieszanie nie moŜe JuŜ wystąpić. Przeciwnie, ustanawia ona

szczególnego rodzaju spokój. Zapewne, trwoga jest zawsze trwogą przed czymś, .ale

bynajmniej nie przed tym lub owym. Trwoga przed... Jest zawaŜę trwogą o..., ale nie o to lub

o tamto. JednakŜe nieokreśłoność tego, przed czym i o co trwoŜymy, nie Jest zwyczajnym

brakiem określoności Jest to Istotna niemoŜliwość osiągnięcia Jakiegokolwiek określenia.

wychodźi ona na Jaw v znanym tłumaczeniu.

Powiada zwyczaj, ze w trwodze "komuś Jest Jako* nieswojo". JLle co to znaczy "jest" i

'komuś"? Kie moŜemy powiedzieć, wobeo czego Jest nieswojo. Po prostu w całości komuś

tak Jest właśnie. Wraz z wszystkimi rzeczami my sami pogrąŜamy się w niezróznioowaniu.

Nie polega to wszakŜe na prostym znikaniu, albowiem w swoim cofaniu się Jako takim

Heidegger Martin - Czym jest metafizyka?.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: