Davies Norman - Mikrokosmos.pdf - E-booki - pantoxen

Norman Davies

Roger Moorhouse

MIKRO

KOSMOS

Portret miasta środkowoeuropejskiego

Vratislavia • Breslau • Wrocław

przekład Andrzej Pawelec

Wydawnictwo ZNAK

Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Fundacja

Kraków 2002

Tytuł oryginału:

MICROCOSM. PORTRAIT OF A CENTRAL EUROPEAN CITY

Opracowanie graficzne: Joanna i Janusz Wysoccy

Fotografia Normana Daviesa na skrzydełku: Paweł Zechenter

Fotografia Rogera Moorhouse’a na skrzydełku: Hyatt Studios - Guy Meyer

Konsultacja:

Józef Kozak, dr Stanisław Sroka, dr Roman Wytyczak, dr Zdzisław Zbłewski

Adiustacja: Beata Trebel

Korekta: Urszula Horecka

Indeks:

Artur Czesak, Józef Kozak

Opracowanie map na podstawie orygin iłu: THE POUSH UDR ARY Józef Kozak, Daniel

Malak

Opieka redakcyjna: Anna Szulczyńska

Współpraca:

Julita Cisowska, Barbara Poźniakowa, Katarzyna Ziębowicz-Tobolewska

Książka powstała z inicjatywy Zarządu Miasta Wrocławia

translation by Andrzej Pawelec ISBN 83-240-0172-7

Zamówienia: Dział Handlowy 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37

Bezpłatna infolinia: 0800-130-082

Zapraszamy do naszej księgarni intemetowej: www.znak.com.pl

Wszystkim vratislavîanom,

dawnym, teraźniejszym i przyszłym,

oraz Oskarowi

Spis treści

Przedmowa do polskiego wydania

Przedmowa

Wprowadzenie

Prolog. GÖTTERDÄMMERUNG. Unicestwienie twierdzy Breslau, 1945

I. WYSPOWY GRÓD. Archeologia i prehistoria do roku 1000 n.e.

II. WROTIZLA. Między koroną polską, czeską i niemiecką, 1000-1335

III. WRETSLAW. W królestwie czeskim, 1335-1526

IV. PRESSLAW. Pod panowaniem Habsburgów, 1526-1741

V. BRESSLAU. W Królestwie Prus, 1741-1871

VI. BRESLAU. W Cesarstwie Niemieckim, 1871-1918

VII. BRESLAU. Przed drugą wojną światową i podczas niej, 1918-1945

VIII. WROCŁAW. Feniks z popiołów, 1945-2000

DODATEK

Spis map w tekście

Spis ilustracji

Spis zawartości Dodatku

Przedmowa do polskiego wydania

Czytelnicy w Polsce, którzy już słyszeli, że Norman Davies pisze „Historię Wrocławia”,

mogą być nieco zdziwieni, kiedy ten tom trafi w ich ręce. Może ich zdziwić tytuł. Może ich

zdziwić podwójne autorstwo. A na pewno zdziwi ich to, że książka dotyczy w większej

mierze europejskiej historii regionalnej niż polskich dziejów narodowych. Mam nadzieję,

że ich zdziwienie przerodzi się w zaciekawienie.

Niniejsza książka nie mogła nosić tytułu „Dzieje Wrocławia” dokładnie z tych samych

powodów, dla których wersja niemiecka nie mogła się nazywać „Die Geschichte

Breslaus”. Nasi niemieccy wydawcy w pierwszej chwili nie chcieli się z tym pogodzić. Ich

dział marketingu twierdził, że nikt nie kupi książki bez nazwy miasta wybitej wielkimi

czcionkami na okładce, bo nikt nie będzie wiedział, czemu jest poświęcona. Mimo

wszystko upieraliśmy się przy swoim zdaniu. Uważaliśmy, że byłoby niewłaściwe, gdyby

miasto, które wielokrotnie zmieniało swoje afiliacje polityczne i kulturowe, miało wystąpić

pod jakimś jednym szyldem narodowym. Przedstawiliśmy więc trzy sugestie do wyboru:

„Mikrokosmos”, „Kwiat Europy” oraz „Miasto wielu imion”. Zarówno angielski, jak i polski

wydawca zdecydowali się na tytuł Mikrokosmos. Niemcy, po zastanowieniu, przystali na

tytuł Die Blume Europas - zwrot zapożyczony od siedemnastowiecznego poety

vratislavianskiego.

Podwójne autorstwo jest wiernym odzwierciedleniem tego, jak książka została napisana.

Podczas pierwszego spotkania z prezydentem Zdrójewskim podkreślałem, że jako

historyk zajmujący się dziejami Polski mogę podjąć się tego zadania tylko w ścisłej

współpracy z kompetentnym germanistą, który będzie miał czas na przestudiowanie

źródeł niemieckich. Z tego powodu Roger Moorhouse, mój dawny student z Uniwersytetu

Londyńskiego, który mieszkał później w Niemczech, został wyznaczony na głównego

„researchera” tego projektu. Kiedy jednak przeszliśmy z fazy przygotowawczej do fazy

twórczej, stało się oczywiste, że najlepiej będzie podzielić między siebie rozdziały

książki, a potem wymieniać się wersjami wstępnymi w celu wprowadzenia uzupełnień i

poprawek. W fazie końcowej korekta stylistyczna została przydzielona mnie - w nadziei,

że tekst nabędzie owego dobrze znanego tonu i kolorytu prozy Daviesowskiej. W

ostatecznym rozrachunku tylko bardzo zręczny egzegeta potrafiłby określić, które ustępy

książki w jej pierwszej wersji wyszły spod czyjego pióra.

Od samego początku naszym celem było umieszczenie dziejów miasta w szerokim

kontekście politycznym i kulturowym. Nie mieliśmy zamiaru napisać wąsko zakrojonej

kroniki, która byłaby zamknięta w murach miejskich. Zawsze żywiliśmy bowiem

przekonanie, że tę historię można opowiedzieć porządnie tylko wtedy, gdy zwróci się

uwagę na jej dwie podstawowe cechy: zmieniający się kontekst polityczny w Europie

Środkowej oraz wielonarodowy charakter ludności miasta w większości okresów.

Chcieliśmy zakończyć spór między obrońcami polskiego Wrocławia i zwolennikami

niemieckiego Breslau, pokazując, że żadna ze stron nie ma monopolu na prawdę.

Zależało nam na uwypukleniu istotnych wątków czeskich i żydowskich oraz na

zilustrowaniu tezy, że wątki polskie i niemieckie nie są bynajmniej jednorodne.

Ostatecznie Polskę piastowską z roku 1000 łączy bardzo niewiele z Polską Ludową z

roku 1945. Podobnie austriacki Presslaw bardzo się różnił od pruskiego Breslau, tak jak

Śląsk w okresie cesarstwa czy republiki weimarskiej mało przypominał Śląsk z czasów

Hitlera. Opisując krytyczne lata, kiedy Breslau stawał się Wrocławiem, chcieliśmy

przekazać elementarną prawdę, iż niemieccy „wypędzeni” oraz polscy „repatrianci”,

którzy przyjechali w ich miejsce, mieli bardzo wiele wspólnego. Tym samym

uświadomiliśmy sobie, że również to miasto - mimo cech wyróżniających - łączyło wiele z

jego sąsiadami w Czechach, w Niemczech i w Polsce. Stąd też nasze przekonanie, że

mieliśmy do czynienia z „mikrokosmosem Europy Środkowej”.

listopad 2001 Norman Davies

Przedmowa

Pomysł napisania tej książki pojawił się na początku 1996 roku, kiedy zostałem

przedstawiony prezydentowi Wrocławia, panu Bogdanowi Zdrójewskiemu. Ponieważ

skończyłem właśnie pisać Europą. Rozprawą historyka z historią, opowiadałem

Prezydentowi o moich długoletnich wysiłkach na rzecz przezwyciężenia sztucznego

podziału w historiografii Europy na Wschód i Zachód. Stwierdziłem, że przyjęty sposób

pisania o dziejach kontynentu wyłącznie z perspektywy zachodniej i traktowania

wszystkiego, co znajduje się na wschód od Łaby, jako czegoś obcego i dalekiego

stanowi, w moim przekonaniu, istotną przeszkodę dla dzisiejszych dążeń do ponownego

zjednoczenia Europy po zakończeniu zimnej wojny. Ze swej strony Prezydent mówił o

kłopotach Wrocławia z własną przeszłością i tożsamością. Sprawował wszak pieczę nad

miastem, które od półwiecza było całkowicie polskie, ale przed rokiem 1945 znajdowało

się przez wiele wieków w kręgu kultury niemieckiej i było zamieszkane głównie przez

Niemców. Prezydent wspomniał o licznych gościach z Niemiec, również byłych

breslauerach, których regularnie przyjmował w ratuszu, wiedząc o tym, iż ich wizja

dziejów różni się radykalnie od perspektywy obecnych mieszkańców Wrocławia. Stwier-

dził następnie, że nowa historia miasta byłaby nader pomocna w pogłębianiu obecnego

klimatu porozumienia, i dodał - nieco zaskakująco - że nie mógłby jej napisać „ani

Niemiec, ani Polak”. Zakończył sugestią, że to ja powinienem być jej autorem.

Jak pamiętam, odniosłem się do tej propozycji z ostrożnością. Dobrze zdawałem sobie

sprawę, jak ogromne jest to przedsięwzięcie; poza tym, choć miałem już jako historyk

zajmujący się dziejami Polski ustaloną reputację, znałem własne ograniczenia. Krótko

mówiąc, byłem mile połechtany i zaciekawiony, lecz przezorny. Odpowiedziałem więc, że

pomysł jest kuszący, ale nie da się go urzeczywistnić bez pomocy ekspertów od spraw

niemieckich. Żywiłem szczere przekonanie, że w tym miejscu projekt upadnie.

Tymczasem Prezydent dalej drążył temat, zadając najbardziej praktyczne pytania: „Jak

można zorganizować taką pomoc?”; „Ile to może kosztować?”. Tak przebiegała rozmowa,

która zapoczątkowała całe przedsięwzięcie. Następnie podpisano kontrakt między

miastem Wrocławiem a Zakładem Narodowym im. Ossolińskich, który zgodził się

występować w roli koordynatora działań wspomagających. Powstał niewielki zespół

miejscowych specjalistów, a mój dawny student, Roger Moorhouse, został wyznaczony

na głównego asystenta.

W kolejnych miesiącach projekt rozwinął się pod wieloma względami. W roku 1997

awaryjnego wsparcia dostarczyła Fundacja Roberta Boscha, kiedy finanse miasta

zostały nadszarpnięte przez wielką powódź. Dalszą pomoc hojnie zaofiarowały British

Academy, Leverhulme Trust, a zwłaszcza Fundacja Alfried Krupp von Bohlen und

Halbach. Liczne rozmowy z potencjalnymi wydawcami pomogły nam lepiej określić

nasze cele i podjąć decyzję o trzech odrębnych wydaniach tej samej książki - angielskim,

polskim i niemieckim - które miały się ukazać jednocześnie. Po rozmaitych perypetiach

podpisaliśmy kontrakty z Jonathanem Cape w Londynie, Wydawnictwem Znak w

Krakowie oraz Droemer Knaur w Monachium. Rychło zdaliśmy sobie sprawę z tego, że

mamy do czynienia z historią wielo-, a nie jedynie dwunarodową. Należało dołożyć

starań, żeby uwzględnić czeski i żydowski punkt widzenia - obok perspektywy polskiej i

niemieckiej - żeby odróżnić austriackie od pruskiego, żeby oddzielić epokę imperialną od

czasów weimarskich i Trzeciej Rzeszy, żeby odróżnić etos stalinowski pierwszych lat

powojennych od etosu późnego PRL-u. Nie mniej interesujące okazały się związki

miasta z międzynarodową galerią postaci, np. z córką króla szkockiego, z królową

Francji, z przyszłym prezydentem Stanów Zjednoczonych bądź z prześladowanym

uchodźcą macedońskim czy z wybitnym profesorem z Australii. W pewnym momencie

uświadomiliśmy więc sobie, że umieszczamy doświadczenia jednego miasta w znacznie

szerszym kontekście i że w gruncie rzeczy rekonstruujemy „mikrokosmos Europy

Środkowej” (zob. Wprowadzenie).

Moja współpraca z Rogerem Moorhouse'em okazała się bardzo owocna. W pierwszej

fazie zajmował się głównie kwerendą w Niemczech oraz lekturą niemieckich archiwaliów.

W drugiej fazie napisał pod moim kierunkiem pierwsze szkice wielu rozdziałów, a tym

samym jego wkład stał się wyraźnie większy, niż to pierwotnie zakładałem. W ostatniej

fazie udziały mój i jego splotły się do tego stopnia, że wyniosły fifty-fifty. Dlatego też nie

miałem najmniejszych wątpliwości co do tego, że należy go awansować z głównego

asystenta na współautora.

W pracach tego rodzaju szczególnie istotne jest nazewnictwo. Nazwy nie tylko

identyfikują ludzi i miejsca, ale przede wszystkim ujawniają punkty widzenia i przesądy

tych, którzy się nimi posługują. Był to ten sam problem, z którym borykałem się na wielką

skalę, pisząc Wyspy. Na przykład, nie można powiedzieć, że Juliusz Cezar wylądował w

Anglii, bo w latach 55-54 p.n.e. Anglia jeszcze nie istniała. Nie można też powiedzieć, że

miejscem jego lądowania była Brytania (Britain), czy nawet Britannia. Britain to nazwa

współczesna, która nie pasuje do I wieku p.n.e., podczas gdy Britannia to łacińska nazwa

prowincji rzymskiej, która powstała dopiero po podboju Cezara, a nie przed nim. A zatem

do jakich właściwie brzegów przybił Juliusz Cezar? Szczerze mówiąc, nie wiadomo.

Możemy tylko założyć, że znalazł się wśród niepiśmiennych plemion celtyckich, które

prawdopodobnie nazywały swój kraj imieniem bardziej podobnym do współczesnej

walijskiej nazwy Prydain niż do jakiegokolwiek wyrażenia angielskiego czy łacińskiego. Z

kolei William the Conqueror (Wilhelm Zdobywca), który był sfrancuziałym wikingiem, nie

był znany ani jako „William”, ani jako „the Conqueror”, lecz jako „Guillaume le Bâtard”

(Wilhelm Bękart).

Podobnie miasto, które dzisiaj znamy jako „Wrocław”, w trakcie dziejów wielokrotnie

zmieniało swoją nazwę. Zarejestrowano ponad 50 różnych określeń, z których każde

nosi piętno czasu, miejsca i użytkowników. Nazwą „Breslau” zaczęto się posługiwać

powszechnie dopiero pod koniec XVIII wieku, a nazwa „Wrocław” - jeśli pominąć tych,

którzy myślą po polsku - przyjęła się po roku 1945. Tak więc te dwie główne nazwy mają

ograniczone zastosowanie. Nie udało nam się znaleźć w pełni satysfakcjonującego

rozwiązania tego problemu. Mamy jednak nadzieję, że posługując się inną nazwą miasta

w niemal każdym rozdziale - Wrotizla, Wretslaw, Presslaw, Bresslau, Breslau i Wrocław -

zwróciliśmy przynajmniej uwagę na jego istnienie.

Rzecz jasna, nasz „Wyspowy Gród” nie jest pod tym względem wyjątkowy. Europa roi się

od miast, które przez stulecia zmieniały swoje powiązania etniczne i kulturowe. Jest też

pełna ludzi, którzy bardziej trzymają się zakorzenionych w świadomości zbiorowej mitów

niż rzeczywistości historycznej. W mojej Europie wskazałem na analogiczne

doświadczenia takich miast, jak Strasbourg, Wrocław, Lvov i Kie v 1 . A może raczej

powinienem napisać: Strassburg, Breslau, Lwiw i Kyjiw? Czesław Miłosz, Polak

Davies Norman - Mikrokosmos.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: