Koncepcje etatystyczne (państwowe)
Koncepcje nieetatystyczne (niepaństwowe)
Głoszą, że prawo jest stanowione przez państwo.
Przyjmują, że prawo jest genetyczne i funkcjonalnie zależne od państwa tzn. że prawo jest wytworem państwa i istnieje dzięki państwu.
Głoszą, że prawo powstało z chwilą powstania państwa, że jest jej tworem i funkcjonuje dzięki państwu.
Prawo jest zależne od państwa. Nie ma prawa poza państwem.
Koncepcje te są koncepcjami monistycznymi ponieważ zakładają, że w ramach państwa mamy do czynienia z jednym prawem.
Negują odrzucają tezę o koniecznej zależności państwa od prawa. Przyjmują formułę: Ubi societas ibi jus (Tam, gdzie społeczeństwo tam prawo).
Zakładają, że prawo powstało przed istnieniem państwa.
Głoszą pluralizm prawny tzn. tezę, że w ramach państwa czy społeczeństwa zorganizowanego w państwo mamy do czynienia z wieloma systemami porządkami prawnymi, z których tylko jeden jest prawem.
Głoszą, że to wręcz państwo jest prawem.
Każda grupa społeczna ma własne systemy prawne (można mówić o prawie przedsiębiorstwa, mafii, rodziny)
Koncepcje koercyjne (przymusowe)
Koncepcje niekoercyjne (nie przymusowe)
Głoszą, że prawo ma charakter przymusowy, że jest związane z przymusem sankcją.
Sankcja jest istotną, konstytucyjną cechą państwa.
Głoszą, że prawo nie ma charakteru przymusowego.
Sankcja, przymus są drugorzędną cechą prawa, które może ale nie musi w prawie występować.
Koncepcje normatywistyczne
Koncepcje realistyczne
Przedmiotem sporu jest tutaj problem jakiego rodzaju bytem jest prawo (status ontologiczny) Jak prawo istnieje jak powinno być badane.
Głoszą, że prawo jest pewną powinnością, pewnym systemem, zbiorem wypowiedzi o tym co powinno być.
Ma charakter pozarelatywistyczny i powinno być badane za pomocą metod normatywnych, logiczno – językowych.
Głoszą, że prawo jest zjawiskiem realnym, ma charakter empiryczny bądź psychologiczny (a więc jest pewnym przeżyciem) bądź socjologiczny ( a więc jest pewnym zachowaniem ludzi). Badane metodami socjologii lub psychologii.
Koncepcje jednopłaszczyznowe
Koncepcje wielopłaszczyznowe
Głoszą, że prawo jest bytem prostym (lub ontologicznie prostym), że da się ująć w (sprowadzić do) jednej płaszczyzny ontologicznej, a więc norma prawna, przeżycie, zachowanie.
Prawo powinno być badane dla tej jednej płaszczyzny.
Głoszą, że prawa nie da się, nie można zredukować, sprowadzić do jednej płaszczyzny, ponieważ prawo jest wielopłaszczyznowe.
Prawo jest bytem o złożonej strukturze ontologicznej. Powinno być badane za pomocą metod semantycznych, za pomocą wielu nauk.
W Polsce sformułował je Jerzy Lande uważał, że prawo ma zarówno wymiar normatywny jak i wymiar psychologiczny (przeżycia prawne), aspekt socjologiczny (zbiorowe zachowania ludzi pod wpływem norm zachowań).
Prawo a moralność
Ø Moralność ma znacznie szerszy zakres regulacji niż prawo. Moralność dotyczy znacznie szerszego zakresu zachowań.
Ø Istnieje sfera zachowań która poddana jest tylko regulacji moralnej (szacunek do rodziców) ale także sfera zachowań która regulowana jest zarówno przez normy moralne jak i normy prawne (wtedy moralne i prawne mogą być ze sobą zgodne/zbieżne albo pozostawać w kolizji np. aborcja) jak również można wskazać sferę regulowaną przez prawo a obojętną moralnie np. kodeks prawa handlowego.
Ø Klauzury generalne np. dobra wiara, niskie pobudki, należyta staranność są to świadome niedopracowania w normach prawnych tzw. luz decyzyjny które czynią prawo bardziej elastycznym i ocenę konkretnego stanu faktycznego zostawiają sądowi. Czynią one prawo bardziej bliskiemu społecznemu poczuciu sprawiedliwości, moralności, obyczajowości.
Prawo przedmiotowe i podmiotowe oraz relacje między nimi.
Prawo przedmiotowe - to normy prawne. Definicja prawa określając prawo jako zespól norm, tym samym określa pojecie prawa przedmiotowego. Każda z obowiązujących norm jest wycinkiem prawa przedmiotowego.
Prawo podmiotowe - to przyznana i zabezpieczona przez normy prawne, a wynikająca ze stosunku prawnego, możność postępowania w określony sposób.
Prawo podmiotowe wynika z prawa przedmiotowego
Język prawny i język prawniczy
Język prawny - odmiana języka naturalnego o pewnych cechach języków sztucznych, w tym języku formułowane są teksty przepisów prawnych; charakteryzuje się odmiennym słownictwem (terminologia prawna), osobliwościami gramatycznymi (np. użycie czasu teraźniejszego dla wyrażenia nakazu), nieco odmiennymi zasadami stylistyki,
Język prawniczy - język, w którym formułowane są wypowiedzi o prawie obowiązującym, posługuje się nim zarówno praktyka jak i nauka prawa. Dąży się do uzyskania jasności zapisu i eliminacji nieostrości poprzez stosowanie zasad stosowania języka polskiego czy jak największej precyzyjności przepisów (definicje legalne, stosowanie zasad techniki prawodawczej)
Pojęcie wykładni prawa, jej teorie (zwł. klaryfikacyjna i derywacyjna) i jej rodzaje. Aktywizm i pasywizm (wstrzemięźliwość) sędziowski.
Wykładnia prawa jest zwykle rozumiana jako ogół rozumowań mających na celu ustalenie treści norm prawnych zawartych w obowiązujących przepisach prawnych przedmiotem wykładni są przepisy tekst. Rezultatem wykładni są normy.
Teoria klaryfikacyjna wykładni prawa: wykładnia dokonywana tylko w wypadku niejasności tekstu (clara non sunt interpretanda tego co jasne nie interpretujemy), wynikającej z niejednoznaczności języka naturalnego i prawnego, nieostrości wypowiedzi, błędów popełnionych przez ustawodawcę, „starzenia się” aktów normatywnych.
Teoria derywacyjna wykładni prawa: wykładnia powinna być przeprowadzana w każdym przypadku.
Głosi, że z wykładnia prawa jest to proces odtwarzania, dekodowania, rekonstruowania normy prawnej (na podstawie) z obowiązujących przepisów.
Przedmiot – przepisy.
Rezultat – normy.
Teoria statycznej wykładni prawa: subiektywna, uwzględniająca preferencje aksjologiczne ustawodawcy historycznego.
Teoria dynamicznej wykładni prawa: uwzględniająca przeobrażenia w różnych sferach, obecne znaczenie terminów. Ustalając znaczenie tekstu prawnego powinno się uwzględniać zmieniający się czas miejsce.
Rodzaje wykładni prawa
1. Podział wykładni w zależności od podmiotów jej dokonujących:
· Wykładnia dokonywana przez uprawnione do tego organy - wykładnia formalna, oficjalna, profesjonalna; wykładnia nieformalna (nieoficjalna)
· Wykładnia abstrakcyjna – wykładnia pewnego przepisu bez związku z konkretną sprawą
· Wykładnia konkretna – dokonywana w toku podejmowania decyzji prawnych czy w toku różnego rodzaju postępowania.
· Wykładnia autentyczna – dokonywana przez normo dawcę, twórcę danego aktu prawnego.
· Wykładnia legalna – dokonywana przez organ mający kompetencje do tej interpretacji( w okresie obowiązywania Małej Konstytucji był to Trybunał Konstytucyjny)
· Wykładnia operatywna (praktyczna) – dokonywana przez sądy, organy administracyjne ale także przez przedstawicieli praktyki prawa ( sędziowie, adwokaci, itp.)
· Wykładnia doktrynalna – dokonywana jest przez naukę prawa, doktrynę prawa.
· Wykładnia potoczna (nieprofesjonalna, nieoficjalna) – dokonujemy jej my wszyscy na bardzo różne potrzeby.
2. Podział wykładni w zależności od kontekstu, który bierzemy pod uwagę ustalając znaczenie danej normy prawnej czy przepisu prawnego:
· Wykładnia językowa – polega na dokonywaniu interpretacji przepisów prawnych przy zastosowaniu reguł znaczeniowych i gramatycznych języka polskiego. Ta wykładnia ma pierwszeństwo przed innymi rodzajami wykładni.
· Wykładnia systemowa – wykładnia, której kontekstem jest większa całość do której należy interpretować zwrot czy przepis.
· Wykładnia funkcjonalna (celowościowa) – bierze pod uwagę cele danej regulacji prawnej, funkcje jakie ona ma pełnić. Nakazuje wybierać takie znaczenie interpretacji przepisu, które w najwyższym stopniu umożliwiać będzie cele normo dawcy.
· Wykładnia historyczna – bierzemy pod uwagę historię, jak ta kwestia była uregulowana poprzednio ale pod uwagę bierzemy takie warunki gospodarcze, społeczne, polityczne które miały wpływ na powstanie danej normy.
· Wykładnia porównawcza – bierzemy pod uwagę jak ta sprawa jest uregulowana w innych systemach prawnych, normatywnych; interpretowanych przepisów z podobnymi przepisami z innych systemów prawa (układ synchroniczny) albo z podobnymi przepisami niegdyś obowiązującymi (układ diachroniczny, wykładnia historyczna).
· Wykładnia filozoficzno – prawna – bierzemy pod uwagę koncepcje człowieka (nie uważana przez wszystkich dlatego jest bardzo rzadko stosowana)
3. Rodzaje wykładni w zależności od jej rezultatu:
· Wykładnia literalna (dosłowna) – taka wykładnia, która przyjmuje znaczenie interpretowanego zwrotu dokładnie tak jak nakazuje wykładnia językowa.
· Wykładnia zgodna z prawem
· Wykładnia wykraczająca poza prawo
· Wykładnia sprzeczna z prawem
Aktywizm sędziowski wyraża się w tym, że sędziowie podchodzą do interpretacji prawa w sposób twórczy nie trzymając się rygorystycznie tekstu prawnego zwłaszcza w przypadku interpretacji przepisów uchwalonych znacznie wcześniej.
Wnioskowania prawnicze
Wnioskowanie instrumentalne – opiera się na relacjach między środkiem a celem. Ma 2 postaci;
· Reguła instrumentalnego nakazu głosi, że jeżeli obowiązuje norma nakazująca realizację określonego stanu rzeczy to zarazem istnieje norma nakazująca działanie które dla realizacji tego stanu rzeczy są konieczne. (przykł. O 14 przyjedzie mama masz zrobić herbatę – masz zagotować wodę, zalać herbatę itp.)
· Dyrektywa instrumentalnego zakazu, jeżeli obowiązuje norma nakazująca realizację określonego stanu rzeczy ( np. odwiezienie kogoś na dworzec) to zarazem obowiązuje norma zakazująca działań, które uniemożliwiają realizację stanu rzeczy ( nie mogę pić alkoholu)
Wnioskowanie a fortiori – jeżeli A to tym bardziej B:
· Wnioskowanie z większego na mniejsze – jeżeli istnieje norma zakazująca mniej to tym bardziej obowiązuje norma zakazująca czegoś więcej (a minori ad maius)
· Wnioskowanie z mniejszego na większe – jeżeli istnieje norma pozwalająca na więcej to tym samym obowiązuje norma zezwalająca na mniej. (jeżeli książkę można darować to można ją także pożyczyć)
Wnioskowanie argumentum per analogia ( na zasadzie podobieństwa) wiąże się z występowaniem luk w prawie. Dwa rodzaje analogii:
· Analogia legis ( z ustawy) – polega na zastosowaniu do stanu rzeczy nieuregulowanego regulacji dotyczącej stanu rzeczy podobnego do objętego luką
· Analogia iuris ( z prawa) polega na sformułowaniu w procesie stosowania prawa i na podstawie domniemanych preferencji aksjologicznych ustawodawcy oraz zasad prawa nowej normy, która regulowałaby stan rzeczy objęty luką. (Nie szukamy normy podobnej do naszej, w myśli dopowiadamy sobie ja ustawodawca by ją uregulował)
Wnioskowanie a contrario polega na tym, że jeżeli obowiązująca norma prawna wiąże określone konsekwencje prawne z faktem A to nie można tych konsekwencji wiązać z innym faktem ( nie A) nawet jeśli fakty te są do siebie podobne.
Reguły kolizyjne:
· Reguła kolizyjna porządku hierarchicznego: norma wyższego rzędu uchyla normę niższego rzędu – Lex superior derogat legi inferiori
· Reguła kolizyjna porządku czasowego: norma późniejsza uchyla normę wcześniejszą pod warunkiem, że norma późniejsza nie jest normą niższego rzędu – Lex posteriori derogat legi im priori
· Reguła kolizyjna porządku teściowego: norma szczególna uchyla normę ogólną, pod warunkiem, że nie jest normą niższego rzędu – Lex specialis derogat legi Generali
· Norma późniejsza ogólna nie uchyla normy wcześniejszej szczególnej – Lex posteriori generalis non derogat legi priori speciali.
Norma prawna a przepis prawny
Norma prawna jest pewną wypowiedzią o charakterze powinnościowym, która jest wyrażona w języku prawniczym i która określa kto i w jakich okolicznościach powinien się w taki czy inny sposób zachować. Norma prawna to model zachowania się. Normy nie są zdaniami w sensie logicznym. Normy są zdaniami w sensie gramatycznym .
Przepis prawny – pewna jednostka redakcyjna tekstu prawnego mająca postać artykułu, paragrafu, ustępu, punktu.
Przepis prawny to ta część od kropki do kropki w tekście prawnym. Przepis prawny to podstawowa forma wypowiedzi ustawodawczej.
Rodzaje przepisów prawnych:
· Przepisy ogólne – określają przedmiotowy i podmiotowy zakres stosunków społecznych, regulowanych danym aktem prawodawczym, objaśniają podstawowe użyte w akcie nazwy, a często też ustalają ogólne zasady jego stosowania.
· Przepisy szczegółowe – normy, określające zachowania podmiotów, których one dotyczą.
· Przepisy przejściowe – ich celem jest pełniejsze umiejscowienie danego przepisu w całokształcie innych przepisów, czy też w świetle innych norm postępowania.
· Przepisy dostosowujące – określają jak organy stosujące prawo winny realizować nowy akt prawodawczy do konkretnych regulowanych nim sytuacji.
· Przepisy końcowe – są to w szczególności przepisy derogacyjne, uchylające poprzednie całe akty prawodawcze, bądź niektóre ich przepisy
· ...
enny069