zmasakrowani_przez_ojca_brygida_helbig_mischewski.PDF

Zmasakrowani przez ojca. - „Tajemnica Brokeback Mountain” – film i opowieść.

Brygida Helbig-Mischewski erschienen in: Pogranicza 3 (62) 2006

Zmasakrowani przez ojca.

„Tajemnica Brokeback Mountain” – film i opowieść.

Brygida Helbig-Mischewski

Nagrodzony trzema Oskarami, oparty na opowiadaniu cenionej amerykańskiej pisarki Annie

Proulx film „Brokeback Mountain” to opowieść o nieudanym, połowicznym buncie

przeciwko realnemu i symbolicznemu ojcu, o spętaniu konwencjami społecznymi, opowieść o

represjach, jakim podlega „obcy”, „inny” w kulturze. To film o zahukaniu jednostki przez

rodzinę i społeczeństwo, o wielkiej życiowej klęsce, sięgający pytań ostatecznych. To przede

wszystkim, oczywiście, tragiczny film o miłości, jaką spotyka się w życiu tylko raz, pytający

o to, jaką cenę płacimy za taką miłość i czy jesteśmy w stanie, czy powinniśmy ją zapłacić. A

jest to w tym wypadku miłość między osobami tej samej płci, między mężczyznami,

pokazana w sposób mogący nawet w tzw. „konserwatywnym” widzu wzbudzić ogromne

wzruszenie i współczucie. Wielką wartością i siłą tego filmu jest spojrzenie na miłość

homoseksualną od „środka”, z perspektywy serca i namiętności, dekonstruujące nasze lęki

przed inwazją „innego”, nasze poczucie zagrożenia tym, co na pozór mogłoby postawić pod

znakiem zapytania nasz starannie uporządkowany świat.

Miłość między mężczyznami nie jest tutaj budzącą zazwyczaj raczej agresywne reakcje

prowokacją, podważającą dualizm płci, nasze obiegowe na jej temat wyobrażenia, lecz

głębokim, tragicznym przeżyciem egzystencjalnym, poruszającym w widzu całe morze

emocji. Tajwańsko-amerykański reżyser Ang Lee nie izoluje dyskursu gejowskiego od tzw.

problemów uniwersalnych. Bohaterami nie są wystylizowani i pretensjonalni, narcystyczni

dandysi z wielkich miast, lecz od pierwszej chwili budzący sympatię „zwykłego widza”

chłopcy ze wsi Ennis (Heath Ledger) i Jack (Jake Gyllenhaal), bez wykształcenia, biedni jak

myszy kościelne i upokarzani przez pracodawcę, pastuchy owiec, nawet nie zdający sobie

sprawy z własnego uroku. Są to chłopcy z Dzikiego Zachodu, próbujący za wszelką cenę

sprostać tradycyjnym wyobrażeniom na temat męskości. Ang Lee wpisuje przejmującą

opowieść Annie Proulx w konwencję i tradycję westernu bazującego na ideale „macho”,

potwierdzając i podważając ten ideał jednocześnie, doprowadzając go do absurdu. Nawiązuje

również do miłosnego dramatu heteroseksualnego, pokazującego tragiczny dylemat między

kodeksem dozwolonych zachowań społecznych a „porywem serca”, etosem a erosem. Wiele

jest filmów o miłości heteroseksulanej popadającej w podobny konflikt między namiętnością

Zmasakrowani przez ojca. - „Tajemnica Brokeback Mountain” – film i opowieść.

Brygida Helbig-Mischewski erschienen in: Pogranicza 3 (62) 2006

a życiem w „uporządkowanych strukturach społecznych”, np. ekranizacje „Anny Kareniny”

czy biografii Friedricha Hölderlina. W obu przypadkach, podobnie zresztą jak i w „Tajemnicy

Brokeback Mountain” namiętność, która nie daje się włączyć w tak zwane „normalne życie”

ani zostać przezwyciężona, bo jest silna i uzależniająca jak narkotyk, prowadzi do destrukcji,

do śmierci biologicznej (np. samobójstwo) lub społecznej (np. dom wariatów). W niektórych

przypadkach, tak jest również w „Tajemnicy...”, bohaterowie nie wytrzymują nie tylko

nacisku otoczenia, lecz również własnego sprzeniewierzenia się wpojonej im hierarchii

wartości i wizji samego siebie, a także rozdarcia między pożądaniem a poczuciem

odpowiedzialności za inne osoby, z którymi związał ich los. To opowieści o naszym

uwikłaniu w kulturę, o naszym zniewoleniu i o naszej przewyższającej wszystko utopijnej

tęsknocie za absolutną wolnością i miłością.

W przypadku „Tajemnicy Brokeback Mountain” sprawa jest o tyle bardziej tragiczna i

skandaliczna, że miłość niezgodna z zakłamaną purytańską moralnością wydarza się przecież

jeszcze „przed” wejściem w życie małżeńskie i rodzinne (chociaż Ennis jest już zaręczony),

więc właściwie pozornie ma większe szanse na zaistnienie bez sensacji rozwodowych. Jest

rok 1963, bohaterowie mają po dziewiętnaście lat, więc jakby może jeszcze zdarzyć się

wszystko, nie zdarza się jednak nic – ani wcześniej ani potem, po upływie dwudziestu lat.

Nothing ended, nothing begun, nothing resolved , tak podsumowana jest ostatnia rozmowa

bohaterów w opowiadaniu Annie Proulx. Miłość przegrywa z uwewnętrznioną przez

bohaterów wizją męskości, jaką uosabia postać kowboja. Po pierwszym zbliżeniu seksualnym

Jack i Ennis pośpiesznie zapewniają się nawzajem, że na pewno nie są „pedałami”. W tym

momencie przeszywa nas dreszcz, gdyż w takim wypadku muszą albo się siebie wyprzeć albo

znienawidzieć. Czynią trochę jedno, trochę drugie. Kiedy lato się kończy i hodowca owiec

Joe Aguirre nakazuje im zwinąć namiot i opuścić wzgórze Brokeback, próbują zmierzyć się

ze społecznymi oczekiwaniami, wrócić do tzw. normalnego życia. Wchodzą w związki z

kobietami, w rolę ojców rodziny, Ennis w stanie Wyoming, Jack w odległym Teksasie.

Wróćmy jednak jeszcze na chwilę na majestatyczne wzgórze, które bohaterów wynosi ponad

codzienność, a zarazem jest klamrą spinającą początek i koniec fabuły filmowej. Piękny i

subtelny Jack i mrukliwy, oschły, tłamszący w sobie uczucia Ennis otoczeni są wspaniałą

górską naturą, ukazaną w konwencji wzniosłej, romantycznej. Annie Proulx: There were only

the two of them on the mountain flying in the euphoric, bitter air, looking down on the hawk’s

back and the crawling lights of vehicles on the plain below, suspended above ordinary affairs

and distant from tame ranch dogs barking in the dark hours. To natura jest ich największym i

jedynym sprzymierzeńcem, w obszarze cywilizacji i kultury towarzyszy im uczucie

Zmasakrowani przez ojca. - „Tajemnica Brokeback Mountain” – film i opowieść.

Brygida Helbig-Mischewski erschienen in: Pogranicza 3 (62) 2006

niespełnienia, spętania, strach. Któregoś wieczora po uczcie z nielegalnie upolowanego

jelenia i wypiciu sporej ilości whisky wyhamowany do tej pory Ennis zaczyna opowiadać

Jackowi swą historię i okazuje się, że powiedział tego wieczora więcej „niż przez cały ostatni

rok”. Pod wpływem tego emocjonalnego zbliżenia, tej rodzącej się intymności, obaj

bohaterowie popadają w ekstatyczny nastrój. Nocą zziębnięty Ennis, który, jak zwierzył się

przyjacielowi, „nigdy jeszcze nie miał okazji zgrzeszyć”, daje się namówić na ogrzanie się w

namiocie Jacka i tutaj rozgrywa się miłość, czułość i namiętność, która jednocześnie jest

agresją, autoagresją, walką, gwałtem na samym sobie. To scena nie tylko naładowana

ogromnymi, sprzecznymi emocjami, filmowana jakby po ciemku, w strachu, szybko,

zrywami, to także scena bardzo symboliczna przedstawiająca sytuację egzystencjalną

bohaterów. Ich nienasycone pragnienie, bezgraniczne pożądanie już na zawsze podszyte

będzie nienawiścią i pędem do samodestrukcji, wściekłością za zniszczenie pewnego obrazu

samego siebie, za zniszczenie swego życia jako społecznie akceptowanej i budzącej respekt

biografii. Ich pieszczoty są jak razy. Tutaj film wyrasta ponad podkład literacki. Wiele jest

scen, w których bohaterowie biją się z miłości, zwątpienia i rozpaczy. I to jest chyba to, co

widza najbardziej wzrusza, boli, przeraża. Kochający jednocześnie niszczą samych siebie,

niszczą swoją miłość, sami wymierzają sobie karę za przekroczenie granic. Których nawet nie

są w stanie przekroczyć do końca. Mają społeczeństwo w sobie – reprezentowane przez

uwewnętrzniony głos ojca, który, nie tylko w przypadku Ennisa, odgrywa ogromną rolę.

Czują, że zachwiali porządkiem świata, przez ich nieuwagę ginie owca rozszarpana przez

kojota, to znów ich owce mieszają się z owcami obcymi, everything , pisze Annie Proulx,

seemed mixed . Dla Ennisa Jack jest bodajże pierwszym człowiekiem, który okazał mu

czułość, który nauczył go mówić i kochać. Stąd też nigdy nie uwolni się od niego. Schodząc

ze wzgórza będzie, przynajmniej w opowiadaniu Proulx, czuł się jakby spadał w przepaść.

Jego biografia będzie, po tym jednym jedynym uniesieniu, nieuchronnym spadaniem w dół.

Będą spotykać się co kilka lat, co kilka miesięcy, w bólu i ekstazie, aż do chwili, gdy kartka

napisana przez Ennisa do Jacka któregoś razu wróci do nadawcy z napisem: deceased ,

odbiorca nie żyje...

Inna nadzwyczaj wzruszająca scena, to spotkanie po czterech latach, gdzie namiętność tak

zaślepia, że Ennis u progu swego domu rzuca się na Jacka, przyciska do muru, całuje bez

opamiętania, zapominając, że przez okno może wyglądać żona (Alma: Michelle Williams).

She had seen what she had seen. .. Namiętność odbiera mu rozum, powala go z nóg. Staje się,

jakże mogłoby być inaczej, powodem rodzinnej tragedii... Dlaczego berlińscy widzowie,

Zmasakrowani przez ojca. - „Tajemnica Brokeback Mountain” – film i opowieść.

Brygida Helbig-Mischewski erschienen in: Pogranicza 3 (62) 2006

oglądając tę scenę, śmieją się do rozpuku, nie wiem. Być może rozładowują ogromne

napięcie z jednej, a zażenowanie z drugiej strony. Berlińczycy!

Kowboje nie potrafią specjalnie wyrażać swoich uczuć. Pieszczotliwie mówią do siebie

„skurwysynu” – son of a bitch. Ani razu nie pada miłosne wyznanie, którego, ku utrapieniu

mężczyzn, podobno tak bardzo potrzebują kobiety. Jeden jedyny raz, przynajmniej w prozie

Proulx, Ennis wydobywa z siebie „kochanie” – little darlin . Swą rozpacz po rozstaniu z

Jackiem Ennis jest w stanie wyrazić tylko wymiotami, jakby chciał wypruć z siebie trzewia.

Poza tym głównie milczy, powściąga wszystko w sobie, widzimy, jak w środku wrze.

Słusznie chwalono w tym kontekście doskonałą grę aktorską Heth Ledger, choć i Jake

Gyllenhaal jest świetny. I właśnie dlatego Ennis, pogromca własnych uczuć, co jakiś czas

wybucha w sposób niekontrolowany burząc misternie zbudowaną konstrukcję opartą na

wyparciu się swych pragnień i emocji. Chciałoby mu poradzić – człowieku, zacznij mówić,

zwierz się chociażby tej kobiecie, która cię pokochała, otwórz usta, nie bądź aż takim

prawdziwym mężczyzną, bo zginiesz. Lecz, prawdę mówiąc, gdyby coś powiedział,

prawdopodobnie zginąłby również.

To ekstremalne wyparcie się siebie jest w przypadku Ennisa umotywowane biograficznie –

jako dziecko został zastraszony przez ojca przykładem kowboja bestialsko zamordowanego

za jawny homoseksualizm. Ojciec co prawda nie żyje, lecz żyją jego przerażające groźby i

przesłania. Ennis jest pewien, mówi o tym Jackowi w opowiadaniu Proulx, że w morderstwo

wmieszany był jego ojciec i że w razie potrzeby przyłożyłby również rękę do ukarania syna w

ten sam sposób... Jest w nim więc wielkie przerażenie, że to on sam, tak jak każdy z nas,

mógłby znaleźć się „po tamtej stronie”, i własna rodzina, być może, nie miałaby dla niego

litości, stałaby się pierwszym oskarżycielem i oprawcą.

Społeczeństwo, i to jest także ważne przesłanie tego filmu, karze w swej obłudzie przede

wszystkim tych, którzy mają odwagę się ujawnić – zmasakrowany kowboj odważył się na

„prowokację”, założył z przyjacielem rancho. Jak pisze kulturoznawca Krzysztof

Wojciechowski w swojej książeczce „Knigge für deutsche Unternehmer in Polen”, a pisała

już o tym i Zapolska: „To, co zabronione, jest dozwolone, jeśli odbywa się po cichu”, jeśli

ludzie się z tym „nie afiszują”, jeśli godzą się z rolą grzeszników, którym wielkodusznie

wybaczamy. Biada jednak, gdy odważymy się publicznie bronić naszych przekonań lub

trudnych, tragicznych wyborów – stajemy się wówczas zagrożeniem, zwiastunem chaosu,

rozpadu kosmosu, wymykania się świata spod kontroli.

Decyzji o rozpoczęciu wspólnego życia Ennis wbrew sugestiom, marzeniom i bardzo

konkretnym planom odważniejszego Jacka nie jest więc w stanie podjąć. Boi się czekającej

Zmasakrowani przez ojca. - „Tajemnica Brokeback Mountain” – film i opowieść.

Brygida Helbig-Mischewski erschienen in: Pogranicza 3 (62) 2006

go kary, tak czy inaczej wymierza ją sobie jednak sam, wykańczając psychicznie siebie,

przyjaciela i rodzinę. Ciekawe, że rozdarcie bohaterów dotyczy jednak bardziej

sprzeniewierzenia się męskiemu etosowi, a przede wszystkim lęku przed zlinczowaniem

przez otoczenie niż cierpienia, które zadają swoim żonom. (Skrupuły moralne odczuwa Ennis

przede wszystkim wobec dzieci.) Cierpienie kobiet jest w filmie może nie zbagatelizowane,

ale trochę usunięte w cień. Nie ma w nim wzruszających scen przestawiających współczucie

męskich bohaterów wobec kobiet.

Bohaterowie męscy to co prawda pastuchy owiec, zarazem jednak film sugeruje, że są wielcy

i heroiczni. Tylko w otoczeniu natury górskiej (Rocky Mountains) symbolizującej duchowość

i sięgającej nieba, bohaterowie czują się dobrze – kręcący się wokół potrzeb materialnych

światek rodziny i przeróżnych prozaicznych zobowiazań należy do kobiet. Kobiety

przedstawione są raczej, choć nie tylko, jako istoty płaskie, żyjące na poziomie

horyzontalnym, uwięzione w światku pozorów: jako krzątające się i „lamentujące”,

przemęczone gospodynie i „mamusie” albo wyrafinowane i zimne, lalkowate damy. Mam tu

przede wszystkim na myśli obie żony bohaterów.

Bardzo wiele mówiąca pod tym względem jest scena na balu. Jack i inny mężczyzna, farmer,

zmuszeni są wysłuchiwać płytkiej, kręcącej się głównie wokół plotek, strojów i nowinek

towarzyskich paplaniny ich żon. Oni sami rozumieją się prawie bez słów, jedno spojrzenie na

siebie nawzajem mówi wszystko: jak bardzo te kobiety nudzą. W świecie kuchni i życia

rodzinnego bohaterowie męscy poruszają się niezgrabnie, jak zwierzęta miotające się w

klatce. Już na początku filmu, na tajemniczym wgzórzu, Jack i Ennis zapewniają się

nawzajem, że absolutnie nie potrafią gotować... Świat kobiet jest w tym filmie zdecydowanie

mniej wartościowy, wzniosły i atrakcyjny niż świat mężczyzn – z pewnością odpowiada to

rzeczywistości lat 60-ych, „produkującej” w wyniku specyficznej socjalizacji dziewczynek

kobiety takie a nie inne. Oczywiście, jak mówi słusznie Ennis, one „nic za to nie mogą”, tak

po prostu jest. Ang Lee pozwala sobie jedynie na zaznaczenie krytyki tradycyjnego podziału

ról męskich i kobiecych, np. w momencie, kiedy Ennis odmawia samodzielnego podania

dzieciom (przygotowanego już przez żonę!) posiłku. Kreuje również postaci uboczne kobiet

mądrych i dojrzałych, nie występujących u Annie Proulx. To np. matka Jacka, kobieta, która

rozumie i nie potrzebuje słów. To może również córka Ennisa, może jego druga kobieta, którą

traci.

Tylko dwóch mężczyzn, oto podświadome chyba przesłanie tego filmu, tej, mimo wszystko,

swoistej apoteozy męskości, może przeżyć ze sobą coś tak wspaniałego – cwałować konno

ramię w ramię przez dziką naturę, wskakiwać z wysokiej skały do lodowatej górskiej rzeki,

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: