Norman Davies - Mikrokosmos.pdf - Norman Davies - Carleyss

Norman Davies

Roger Moorhouse

MIKRO

KOSMOS

Portret miasta środkowoeuropejskiego

Vratislavia • Breslau • Wrocław

przekład Andrzej Pawelec

Wydawnictwo ZNAK

Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Fundacja

Kraków 2002

Tytuł oryginału:

MICROCOSM. PORTRAIT OF A CENTRAL EUROPEAN CITY

Opracowanie graficzne: Joanna i Janusz Wysoccy

Fotografia Normana Daviesa na skrzydełku: Paweł Zechenter

Fotografia Rogera Moorhouse’a na skrzydełku: Hyatt Studios - Guy Meyer

Konsultacja:

Józef Kozak, dr Stanisław Sroka, dr Roman Wytyczak, dr Zdzisław Zbłewski

Adiustacja: Beata Trebel

Korekta: Urszula Horecka

Indeks:

Artur Czesak, Józef Kozak

Opracowanie map na podstawie orygin iłu: THE POUSH UDR ARY Józef Kozak, Daniel Malak

Opieka redakcyjna: Anna Szulczyńska

Współpraca:

Julita Cisowska, Barbara Poźniakowa, Katarzyna Ziębowicz-Tobolewska

Książka powstała z inicjatywy Zarządu Miasta Wrocławia

0172-7

Zamówienia: Dział Handlowy 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37

Bezpłatna infolinia: 0800-130-082

Zapraszamy do naszej księgarni intemetowej: www.znak.com.pl

Wszystkim vratislavîanom,

dawnym, teraźniejszym i przyszłym,

oraz Oskarowi

Spis treści

Przedmowa do polskiego wydania

Przedmowa

Wprowadzenie

Prolog. GTTERDÄMMERUNG. Unicestwienie twierdzy Breslau, 1945

I. WYSPOWY GRÓD. Archeologia i prehistoria do roku 1000 n.e.

II. WROTIZLA. Między koroną polską, czeską i niemiecką, 1000-1335

III. WRETSLAW. W królestwie czeskim, 1335-1526

IV. PRESSLAW. Pod panowaniem Habsburgów, 1526-1741

V. BRESSLAU. W Królestwie Prus, 1741-1871

VI. BRESLAU. W Cesarstwie Niemieckim, 1871-1918

VII. BRESLAU. Przed drugą wojną światową i podczas niej, 1918-1945

VIII. WROCŁAW. Feniks z popiołów, 1945-2000

DODATEK

Spis map w tekście

Spis ilustracji

Spis zawartości Dodatku

Przedmowa do polskiego wydania

Czytelnicy w Polsce, którzy już słyszeli, że Norman Davies pisze „Historię Wrocławia”, mogą być nieco

zdziwieni, kiedy ten tom trafi w ich ręce. Może ich zdziwić tytuł. Może ich zdziwić podwójne autorstwo. A

na pewno zdziwi ich to, że książka dotyczy w większej mierze europejskiej historii regionalnej niż polskich

dziejów narodowych. Mam nadzieję, że ich zdziwienie przerodzi się w zaciekawienie.

Niniejsza książka nie mogła nosić tytułu „Dzieje Wrocławia” dokładnie z tych samych powodów, dla

których wersja niemiecka nie mogła się nazywać „Die Geschichte Breslaus”. Nasi niemieccy wydawcy w

pierwszej chwili nie chcieli się z tym pogodzić. Ich dział marketingu twierdził, że nikt nie kupi książki bez

nazwy miasta wybitej wielkimi czcionkami na okładce, bo nikt nie będzie wiedział, czemu jest poświęcona.

Mimo wszystko upieraliśmy się przy swoim zdaniu. Uważaliśmy, że byłoby niewłaściwe, gdyby miasto,

które wielokrotnie zmieniało swoje afiliacje polityczne i kulturowe, miało wystąpić pod jakimś jednym

szyldem narodowym. Przedstawiliśmy więc trzy sugestie do wyboru: „Mikrokosmos”, „Kwiat Europy” oraz

„Miasto wielu imion”. Zarówno angielski, jak i polski wydawca zdecydowali się na tytuł Mikrokosmos.

Niemcy, po zastanowieniu, przystali na tytuł Die Blume Europas - zwrot zapożyczony od

siedemnastowiecznego poety vratislavianskiego.

Podwójne autorstwo jest wiernym odzwierciedleniem tego, jak książka została napisana. Podczas pierwszego

spotkania z prezydentem Zdrójewskim podkreślałem, że jako historyk zajmujący się dziejami Polski mogę

podjąć się tego zadania tylko w ścisłej współpracy z kompetentnym germanistą, który będzie miał czas na

przestudiowanie źródeł niemieckich. Z tego powodu Roger Moorhouse, mój dawny student z Uniwersytetu

Londyńskiego, który mieszkał później w Niemczech, został wyznaczony na głównego „researchera” tego

projektu. Kiedy jednak przeszliśmy z fazy przygotowawczej do fazy twórczej, stało się oczywiste, że naj-

lepiej będzie podzielić między siebie rozdziały książki, a potem wymieniać się wersjami wstępnymi w celu

wprowadzenia uzupełnień i poprawek. W fazie końcowej korekta stylistyczna została przydzielona mnie - w

nadziei, że tekst nabędzie owego dobrze znanego tonu i kolorytu prozy Daviesowskiej. W ostatecznym

rozrachunku tylko bardzo zręczny egzegeta potrafiłby określić, które ustępy książki w jej pierwszej wersji

wyszły spod czyjego pióra.

Od samego początku naszym celem było umieszczenie dziejów miasta w szerokim kontekście politycznym i

kulturowym. Nie mieliśmy zamiaru napisać wąsko zakrojonej kroniki, która byłaby zamknięta w murach

miejskich. Zawsze żywiliśmy bowiem przekonanie, że tę historię można opowiedzieć porządnie tylko wtedy,

gdy zwróci się uwagę na jej dwie podstawowe cechy: zmieniający się kontekst polityczny w Europie

Środkowej oraz wielonarodowy charakter ludności miasta w większości okresów. Chcieliśmy zakończyć

spór między obrońcami polskiego Wrocławia i zwolennikami niemieckiego Breslau, pokazując, że żadna ze

stron nie ma monopolu na prawdę. Zależało nam na uwypukleniu istotnych wątków czeskich i żydowskich

oraz na zilustrowaniu tezy, że wątki polskie i niemieckie nie są bynajmniej jednorodne. Ostatecznie Polskę

piastowską z roku 1000 łączy bardzo niewiele z Polską Ludową z roku 1945. Podobnie austriacki Presslaw

bardzo się różnił od pruskiego Breslau, tak jak Śląsk w okresie cesarstwa czy republiki weimarskiej mało

przypominał Śląsk z czasów Hitlera. Opisując krytyczne lata, kiedy Breslau stawał się Wrocławiem,

chcieliśmy przekazać elementarną prawdę, iż niemieccy „wypędzeni” oraz polscy „repatrianci”, którzy

przyjechali w ich miejsce, mieli bardzo wiele wspólnego. Tym samym uświadomiliśmy sobie, że również to

miasto - mimo cech wyróżniających - łączyło wiele z jego sąsiadami w Czechach, w Niemczech i w Polsce.

Stąd też nasze przekonanie, że mieliśmy do czynienia z „mikrokosmosem Europy Środkowej”.

listopad 2001 Norman Davies

Przedmowa

Pomysł napisania tej książki pojawił się na początku 1996 roku, kiedy zostałem przedstawiony prezydentowi

Wrocławia, panu Bogdanowi Zdrójewskiemu. Ponieważ skończyłem właśnie pisać Europą. Rozprawą

historyka z historią, opowiadałem Prezydentowi o moich długoletnich wysiłkach na rzecz przezwyciężenia

sztucznego podziału w historiografii Europy na Wschód i Zachód. Stwierdziłem, że przyjęty sposób pisania

o dziejach kontynentu wyłącznie z perspektywy zachodniej i traktowania wszystkiego, co znajduje się na

wschód od Łaby, jako czegoś obcego i dalekiego stanowi, w moim przekonaniu, istotną przeszkodę dla

dzisiejszych dążeń do ponownego zjednoczenia Europy po zakończeniu zimnej wojny. Ze swej strony

Prezydent mówił o kłopotach Wrocławia z własną przeszłością i tożsamością. Sprawował wszak pieczę nad

miastem, które od półwiecza było całkowicie polskie, ale przed rokiem 1945 znajdowało się przez wiele wie-

ków w kręgu kultury niemieckiej i było zamieszkane głównie przez Niemców. Prezydent wspomniał o

licznych gościach z Niemiec, również byłych breslauerach, których regularnie przyjmował w ratuszu,

wiedząc o tym, iż ich wizja dziejów różni się radykalnie od perspektywy obecnych mieszkańców Wrocławia.

Stwierdził następnie, że nowa historia miasta byłaby nader pomocna w pogłębianiu obecnego klimatu

porozumienia, i dodał - nieco zaskakująco - że nie mógłby jej napisać „ani Niemiec, ani Polak”. Zakończył

sugestią, że to ja powinienem być jej autorem.

Jak pamiętam, odniosłem się do tej propozycji z ostrożnością. Dobrze zdawałem sobie sprawę, jak ogromne

jest to przedsięwzięcie; poza tym, choć miałem już jako historyk zajmujący się dziejami Polski ustaloną

reputację, znałem własne ograniczenia. Krótko mówiąc, byłem mile połechtany i zaciekawiony, lecz przezor-

ny. Odpowiedziałem więc, że pomysł jest kuszący, ale nie da się go urzeczywistnić bez pomocy ekspertów

od spraw niemieckich. Żywiłem szczere przekonanie, że w tym miejscu projekt upadnie. Tymczasem

Prezydent dalej drążył temat, zadając najbardziej praktyczne pytania: „Jak można zorganizować taką

pomoc?”; „Ile to może kosztować?”. Tak przebiegała rozmowa, która zapoczątkowała całe przedsięwzięcie.

Następnie podpisano kontrakt między miastem Wrocławiem a Zakładem Narodowym im. Ossolińskich,

który zgodził się występować w roli koordynatora działań wspomagających. Powstał niewielki zespół

miejscowych specjalistów, a mój dawny student, Roger Moorhouse, został wyznaczony na głównego

asystenta.

W kolejnych miesiącach projekt rozwinął się pod wieloma względami. W roku 1997 awaryjnego wsparcia

dostarczyła Fundacja Roberta Boscha, kiedy finanse miasta zostały nadszarpnięte przez wielką powódź.

Dalszą pomoc hojnie zaofiarowały British Academy, Leverhulme Trust, a zwłaszcza Fundacja Alfried Krupp

von Bohlen und Halbach. Liczne rozmowy z potencjalnymi wydawcami pomogły nam lepiej określić nasze

cele i podjąć decyzję o trzech odrębnych wydaniach tej samej książki - angielskim, polskim i niemieckim -

które miały się ukazać jednocześnie. Po rozmaitych perypetiach podpisaliśmy kontrakty z Jonathanem Cape

w Londynie, Wydawnictwem Znak w Krakowie oraz Droemer Knaur w Monachium. Rychło zdaliśmy sobie

sprawę z tego, że mamy do czynienia z historią wielo-, a nie jedynie dwunarodową. Należało dołożyć starań,

żeby uwzględnić czeski i żydowski punkt widzenia - obok perspektywy polskiej i niemieckiej - żeby

odróżnić austriackie od pruskiego, żeby oddzielić epokę imperialną od czasów weimarskich i Trzeciej

Rzeszy, żeby odróżnić etos stalinowski pierwszych lat powojennych od etosu późnego PRL-u. Nie mniej

interesujące okazały się związki miasta z międzynarodową galerią postaci, np. z córką króla szkockiego, z

królową Francji, z przyszłym prezydentem Stanów Zjednoczonych bądź z prześladowanym uchodźcą

macedońskim czy z wybitnym profesorem z Australii. W pewnym momencie uświadomiliśmy więc sobie, że

umieszczamy doświadczenia jednego miasta w znacznie szerszym kontekście i że w gruncie rzeczy

rekonstruujemy „mikrokosmos Europy Środkowej” (zob. Wprowadzenie).

Moja współpraca z Rogerem Moorhouse'em okazała się bardzo owocna. W pierwszej fazie zajmował się

głównie kwerendą w Niemczech oraz lekturą niemieckich archiwaliów. W drugiej fazie napisał pod moim

kierunkiem pierwsze szkice wielu rozdziałów, a tym samym jego wkład stał się wyraźnie większy, niż to

pierwotnie zakładałem. W ostatniej fazie udziały mój i jego splotły się do tego stopnia, że wyniosły fifty-fifty.

Dlatego też nie miałem najmniejszych wątpliwości co do tego, że należy go awansować z głównego

asystenta na współautora.

W pracach tego rodzaju szczególnie istotne jest nazewnictwo. Nazwy nie tylko identyfikują ludzi i miejsca,

ale przede wszystkim ujawniają punkty widzenia i przesądy tych, którzy się nimi posługują. Był to ten sam

problem, z którym borykałem się na wielką skalę, pisząc Wyspy. Na przykład, nie można powiedzieć, że

Juliusz Cezar wylądował w Anglii, bo w latach 55-54 p.n.e. Anglia jeszcze nie istniała. Nie można też

powiedzieć, że miejscem jego lądowania była Brytania (Britain), czy nawet Britannia. Britain to nazwa

współczesna, która nie pasuje do I wieku p.n.e., podczas gdy Britannia to łacińska nazwa prowincji

rzymskiej, która powstała dopiero po podboju Cezara, a nie przed nim. A zatem do jakich właściwie

brzegów przybił Juliusz Cezar? Szczerze mówiąc, nie wiadomo. Możemy tylko założyć, że znalazł się wśród

niepiśmiennych plemion celtyckich, które prawdopodobnie nazywały swój kraj imieniem bardziej podobnym

do współczesnej walijskiej nazwy Prydain niż do jakiegokolwiek wyrażenia angielskiego czy łacińskiego. Z

kolei William the Conqueror (Wilhelm Zdobywca), który był sfrancuziałym wikingiem, nie był znany ani

jako „William”, ani jako „the Conqueror”, lecz jako „Guillaume le Btard” (Wilhelm Bękart).

Podobnie miasto, które dzisiaj znamy jako „Wrocław”, w trakcie dziejów wielokrotnie zmieniało swoją

nazwę. Zarejestrowano ponad 50 różnych określeń, z których każde nosi piętno czasu, miejsca i

użytkowników. Nazwą „Breslau” zaczęto się posługiwać powszechnie dopiero pod koniec XVIII wieku, a

nazwa „Wrocław” - jeśli pominąć tych, którzy myślą po polsku - przyjęła się po roku 1945. Tak więc te dwie

główne nazwy mają ograniczone zastosowanie. Nie udało nam się znaleźć w pełni satysfakcjonującego

rozwiązania tego problemu. Mamy jednak nadzieję, że posługując się inną nazwą miasta w niemal każdym

rozdziale - Wrotizla, Wretslaw, Presslaw, Bresslau, Breslau i Wrocław - zwróciliśmy przynajmniej uwagę na

jego istnienie.

Rzecz jasna, nasz „Wyspowy Gród” nie jest pod tym względem wyjątkowy. Europa roi się od miast, które

przez stulecia zmieniały swoje powiązania etniczne i kulturowe. Jest też pełna ludzi, którzy bardziej trzymają

się zakorzenionych w świadomości zbiorowej mitów niż rzeczywistości historycznej. W mojej Europie

wskazałem na analogiczne doświadczenia takich miast, jak Strasbourg, Wrocław, Lvov i Kiev 1 . A może

raczej powinienem napisać: Strassburg, Breslau, Lwiw i Kyjiw? Czesław Miłosz, Polak pochodzący z Litwy,

nazwał swoje rodzinne Wilno/Vilnius/Vilna miastem „semantycznego nieporozum ienia” 2 . Poeta przyznaje,

że kiedy mieszkał w Wilnie jako młodzieniec, niewiele wiedział o jego żydowskim dziedzictwie, o

znaczeniu miasta dla współczesnej Litwy czy o jego obliczu białoruskim: „W pewnym sensie mógłbym

służyć za przykład deformacji umysłu przez wychowanie w duchu nacjonalistycznym, z czego musiałem

później wyzwalać się z trudem” 3 . W podobnym duchu o swojej „krzywej edukacyjnej” pisze niemiecki autor

Günter Grass, który urodził się przed wojną w mieście Danzig, ale utrzymuje bliskie kontakty z powojennym

Gdańskiem. Grass podkreśla emocjonalne komplikacje, jakie niesie pamięć. Kiedy w roku 1958 powrócił po

raz pierwszy po wojnie do swojego rodzinnego miasta, ciotka, która została na miejscu, szepnęła mu do

ucha: ,Jïch waiss, Ginterchen, em Wästen is bässer, aber em Osten is scheener (co w przybliżeniu znaczy:

„Wiem, Günterku, na Zachodzie jest lepiej, ale na Wschodzie jest piękniej”) 4 . Kolorytu takiej wypowiedzi

nie da się przełożyć - nawet na niemiecki. Wydobycie w pełni realności minionego czasu przekracza

kompetencje prostych historyków.

Już na samym początku podjęliśmy decyzję o tym, by unikać wąskiej, prowincjonalnej perspektywy i objąć

naszą książką możliwie najwięcej oddziaływań i perspektyw. Wydawało się nam, że ograniczanie narracji

wyłącznie do zdarzeń, które rozegrały się w granicach miasta, nie ma najmniejszego sensu. Podjęliśmy próbę

opisania - przynajmniej w zarysie - rozwoju regionu, którego nasz „Wyspowy Gród” stanowił centrum;

chcieliśmy naszkicować zmieniający się kontekst polityczny, kulturowy i gospodarczy, w którym przyszło

mu istnieć; a wreszcie, postanowiliśmy przedstawić niektóre triumfy i klęski, które - w ich niemal

nieprzebranej różnorodności - były udziałem rozmaitych vratislavian. W rezultacie nasza misja zaprowadziła

nas w miejsca, które są na pozór bardzo odległe, ale w taki czy inny sposób okazały się ściśle związane z

miastem. Szekspir zadał słynne pytanie: „Co nowego w Rialto?”. Gdybyśmy mieli zadać podobne pytanie w

dowolnym momencie ubiegłego tysiąclecia: „Co nowego nad brzegami Odry?”, odpowiedź przyszłaby z

bliska i z daleka: z miast i miasteczek Dolnego Śląska; z okolicznych stolic: Krakowa, Pragi, Wiednia,

Berlina, Paryża, Moskwy czy Warszawy; od uchodźców z Australii, od żołnierzy walczących we Francji

albo w głębi Rosji, od szkockich czy amerykańskich podróżników, od ofiar hitlerowskich obozów kon-

1 Lvov i Kiev - wersje przyjęte w dzisiejszej angielszczyźnie (przyp. tłum.).

2 1 października 2000 roku podczas Międzynarodowego Spotkania Pisarzy w Wilnie, zrelacjonowanego w „Rzeczypospolitej" 2000, nr 40 (406); por.

Czesław Miłosz, Aby duchy umarłych zostawiły nas w spokoju, tamże, Plus Minus, D1-D2

3 Tamże, D1.

4 Günter Grass, Przekleństwo i łaska, tłum. D. Swinarska, tamże, D2.

centracyjnych i sowieckich gułagów, od zastępów artystów, uczonych i pisarzy, którym bliskie było imię

Wrotizla (bądź Wretslaw, Presslaw, Bresslau, Breslau czy Wrocław).

Nad wyborem tytułu musieliśmy się porządnie nabiedzić. Zważywszy na wielonarodową perspektywę, od

początku było oczywiste, że książka nie może się nazywać ani „Historia Wrocławia”, ani „Historia miasta

Breslau”. Tytuł o brzmieniu: „Historia miasta Vratislavia-Breslau-Wrocław”, byłby beznadziejnie niezręcz-

ny i nie całkiem precyzyjny. Nie przyszedł nam wówczas do głowy żaden lepszy pomysł. Z czasem pojawiły

się trzy kandydatury. Pierwsza wersja - „Miasto wielu imion” - była adekwatna, ale dość bezbarwna. Kolejna

- „Kwiat Europy”, wyrażenie wzięte od siedemnastowiecznego vratislavianina, poety Nikolausa Henela von

Hennenfelda - była barwna, ale pod względem geograficznym niezbyt określona. Trzecia wreszcie -

„Mikrokosmos: portret miasta środkowoeuropejskiego” - początkowo nie wydawała się obiecująca. Tytuł był

wprawdzie zgodny z duchem nakreślonym we Wprowadzeniu i wyrażał główną ideę naszego przedsię-

wzięcia, lecz niektórzy uważali go za zbyt nieprecyzyjny. Jeden z naszych potencjalnych wydawców uznał

nawet, że z takim tytułem książka nie nadaje się do publikacji. Niemniej jednak coraz bardziej się do niego

przekonywaliśmy, a ponadto wyraźnie spodobał się naszym redaktorom w wydawnictwie Jonathan Cape.

Odłożyliśmy więc na bok wahania, zebraliśmy się na odwagę i oto mamy Mikrokosmos.

Sądzę, że na koniec całego przedsięwzięcia mogę dać wyraz trzem odrębnym emocjom. Pierwsza z nich to

zdumienie w obliczu nieprzebranych bogactw - ludzkich osobowości i osiągnięć kultury - do których

dotarliśmy podczas naszych studiów. Druga to głęboka sympatia nie tylko dla miasta, które było

przedmiotem naszych eksploracji, ale również dla całego zastępu osób różnej narodowości, które

napotkaliśmy na naszej drodze i które często mają podobne, słodko-gorzkie wspomnienia. Trzecia emocja to

niewątpliwie obawa. Obawa w związku z przedstawieniem tego portretu światowej wspólnocie vratislavian,

którzy nieuchronnie będą mieli czasem inny pogląd na sprawę niż my.

Podziękowania należą się bardzo wielu osobom. Odkładając na bok prywatne zobowiązania, chciałbym w

tym miejscu wyrazić wdzięczność:

- dr Adolfowi Juzwence, który od z górą trzydziestu lat jest moim przyjacielem i zaaranżował owo pierwsze

spotkanie z prezydentem miasta;

- Prezydentowi Bogdanowi Zdrójewskiemu, którego energia i przedsiębiorczość stanowią ucieleśnienie cnót

nowego Wrocławia;

- rozmaitym sponsorom, którzy wyrazili osobiste zainteresowanie tym projektem: Urzędowi Miejskiemu

Wrocławia, Fundacji Roberta Boscha, British Academy, Fundacji Alfried Krupp von Bohlen und Halbach

oraz Leverhulme Trust;

- Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich we Wrocławiu, który uprzejmie zgodził się pilotować to

przedsięwzięcie w Polsce;

- naszemu zespołowi asystentów i korespondentów, do którego należeli: Roman Aftanazy, dr Heinz

Wolfgang Arndt, dr Arkadiusz Bagłajewski, dr Joachim Bahlcke, dr Jaroslav Bakala, Gillian Beeston,

Katarzyna Benda-Pawłowska, Andrzej Biernacki, dr Ulrich Bopp, dr Karl Brokstad, Mark Burdajewicz,

Norbert Conrads, dr Rebecca Cox-Brokstad, Beata Długajczyk, dr Mariusz Dworsatschek, Małgorzata

Dzieduszycka-Ziemilska, Wojciech hrabia Dzieduszycki, dr Cyril Edwards, Robert Evans, Ulrich Frodien, dr

Dan Gawrecki, prof. Józef Gierowski, Zbigniew Gluza, dr Ted Harrison, Denis Healey, Ewa Huggins, dr

Michał Kaczmarek, prof. Maria Kalinowska, Henry Kamm, Piotr Kendziorek, Agnieszka Klimczewska, dr

Beata Konopska, dr Maria Korzeniewicz, dr Jakub Kostowski, Ute Krebs, dr Karen Lambrecht, prof. Walter

Laqueur, Irene Lipmann, dr Horst Dieter Marheinecke, dr Alison Millett, dr Rudolf Muhs, Jane Neal, Helene

Neveu, Hanna Nyman, prof. Hartmut Pogge von Strandmann, Daśa Rohelov, Joanna Schmidt, Sabine

Schulenburg, Evelyn Smellie, dr Melissa Smellie, dr Paul Smith, dr Beate Strtkuhl, Rupert Graf Strachwitz,

dr Krzysztof Szwagrzyk, dr Jacek Tebinka, Michaela Todorova, Magdalena Turczyn, dr Jakub Tyszkiewicz,

Gary Wiggins, Wanda Wyporska, dr Roman Wytyczak;

- mojemu agentowi, Davidowi Godwinowi, który nadzorował ostateczny kształt umowy wydawniczej;

- moim redaktorom i tłumaczom, a zwłaszcza Willowi Sulkinowi i Jrgowi Hensgenowi z Random House,

Henrykowi Woźniakowskiemu i Jerzemu Ulgowi ze Znaku oraz Klausowi Fricke z Droemer Knaur,

Thomasowi Bertramowi i Andrzejowi Pawelcowi;

- brygadierowi Alanowi Gordonowi, skarbnikowi Wolfson College w Oksfordzie, który zajmował się

księgowością całego przedsięwzięcia

- oraz wszystkim, którzy trzymali za nas kciuki.

Jestem pewien, że każdy z wymienionych przyłączy się do naszego toastu: ,Floreat Vratislavia!.

Norman Davies

Norman Davies - Mikrokosmos.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: