Przedmiot ekonomii politycznej-Lange.pdf

Przedmiot

ekonomii politycznej

Pojęcia wstępne

Ekonomia polityczna albo ekonomia społeczna jest nauką o spo

łecznych prawach rządzących produkcją i podziałem material

nych środków zaspokojenia potrzeb ludzkich.

2.1.1

Potrzeby człowieka i środki ich zaspokojenia

Człowiek, który żyje w społeczeństwie znajdującym się na pe

wnym szczeblu historycznego rozwoju, ma różnego rodzaju po

trzeby, jak żywność, odzież, mieszkanie, wychowanie dzieci, roz

rywki i wiele innych. Część tych potrzeb ma charakter potrzeb

biologicznych, których zaspokojenie jest niezbędne dla życia. In

ne potrzeby są wynikiem współżycia ludzi w społeczeństwie, wy

tworem zespołu warunków, które określamy mianem kultury da

nego społeczeństwa. Nawet potrzeby biologiczne człowieka przy

bierają charakter i postać zależną od kultury społeczeństwa,

w którym ludzie żyją. Potrzeby bywają indywidualne albo zbio-

14 *

211

rowe. Potrzeby zbiorowe, jak np. potrzeba zapewnienia bezpie

czeństwa oraz wiele potrzeb z dziedziny rozrywek, są bezpośred

nim wynikiem społecznego współżycia ludzi. Potrzeby ludzkie,

chociaż pierwotnie wyrosły z potrzeb biologicznych, są więc wy

tworem społecznego współżycia ludzi i zależą od określonego

szczebla rozwoju społeczeństwa ludzkiego.

Do zaspokojenia potrzeb ludzkich niezbędne są materialne przed

mioty, jak chleb, odzież, domy, węgiel, filmy, książki, kostiumy

karnawałowe, chodniki, latarnie uliczne, autobusy, szkoły i wiele

innych. Przedmioty te nazywamy dobrami. Dobra są to więc ma

terialne środki zaspokojenia potrzeb ludzkich. Środki te człowiek

czerpie z otaczającej go przyrody. Niektóre środki zaspokojenia

potrzeb, jak np. powietrze potrzebne do oddychania, są bezpo

średnio dane przez przyrodę w postaci nie wymagającej żadnej

I działalności ludzkiej dla ich przyswojenia *. Ponieważ nie są one

przedmiotami działalności ludzkiej, ekonomia polityczna nimi się

nie zajmuje. Olbrzymia natomiast większość środków zaspoko

jenia potrzeb jest otrzymywana z przyrody drogą wydobywania,

przerabiania, przekształcania cech fizycznych, chemicznych i bio

logicznych, przemieszczania w przestrzeni i przechowywania w

czasie.

Iową. Taka celowa i świadoma działalność różni człowieka od

zwierząt 2 . Składa się ona z rozmaitego rodzaju czynności, które

określamy mianem pracy. Przez pracę człowiek oddziaływa na

przyrodę, przekształca ją stosownie do swoich potrzeb. Równo

cześnie jednak przez pracę człowiek kształtuje i siebie, „kształci

się", nabiera i rozwija w sobie umiejętność wykonywania roz

maitych czynności. „Praca — powiada Marks — jest przede

wszystkim procesem zachodzącym między człowiekiem a przyro

dą, procesem, w którym człowiek poprzez swoją działalność rea

lizuje, reguluje i kontroluje wymianę materii z przyrodą. Przyro

dzie przeciwstawia się sam jako siła przyrody... Oddziałując... na

przyrodę zewnętrzną i zmieniając ją, człowiek zmienia zarazem

swoją własną naturę. Rozwija drzemiące w niej moce i podpo

rządkowuje grę tych sił swej własnej zwierzchności" s .

2.1.3

Środki produkcji i środki spożycia

Produkcja opiera się tedy na pracy. Przy pracy człowiek posłu

guje się jednak rozmaitymi materialnymi przedmiotami, które na-

2 Większość zwierząt korzysta z otaczającej przyrody bezpośrednio, bez

jej przystosowania do swoich potrzeb. W tak zwanych społeczeństwach

zwierzęcych, spotykanych np. u mrówek lub termitów, przystosowa

nie środowiska do potrzeb życiowych (np. budowa mrowisk) odbywa

się na podstawie nieświadomego instynku, a nie jako rezultat świado

mie celowej działalności. Zob. L. Krzywicki, Rozwój społeczny wśród

zwierząt i u rodzaju ludzkiego. Studia socjologiczne, Warszawa 1951,

s. 193—200. Stwierdził to już Marks, który pisze: „Pająk na przykład

dokonuje czynności podobnych do czynności tkacza, pszczoła zaś bu

dową swoich komórek woskowych mogłaby zawstydzić niejednego bu-

downiczego-człowieka. Ale nawet najgorszy budowniczy tym z góry

różni się od pszczoły, że zanim zbuduje komórkę z wosku, musi ją

przedtem zbudować we własnej głowie... Robotnik nie tylko uskutecz

nia zmianę formy tego, co otrzymał od przyrody; w tym co mu dała

przyroda urzeczywistnia zarazem swój cel, który mu jest znany, który

jest dla niego prawem określającym sposób jego działania i któremu

musi podporządkować swoją wolę". K. Marks, Kapitał, t. I, Warszawa

1950, s. 189.

3 K. Marks, Kapitał, t. I, s. 188.

2.1.2

Produkcja, praca

Działalność ludzką, przystosowującą zasoby i siły przyrody w ce

lu wytwarzania dóbr, określamy mianem produkcji, dobra zaś

otrzymane wskutek takiej działalności nazywamy produktami.

Z tego co powiedziano wynika, że wszystkie dobra, którymi zaj

muje się ekonomia polityczna, są produktami. Gdy myślimy o ma

terialnych przedmiotach jako o środkach zaspokojenia potrzeb

ludzkich, nazywamy je dobrami; gdy myślimy o nich jako o re

zultacie działalności ludzkiej zwanej produkcją, nazywamy je pro

duktami.

, Produkcja jest działalnością ludzką przystosowującą zasoby i si-

) ły przyrody do potrzeb ludzkich. Jest działalnością świadomą i ce-

1 Przedmioty takie określa się często mianem „dóbr wolnych".

212

213

zywamy środkami produkcji. Są to przedmioty takie jak: pługi,

zwierzęta robocze, maszyny, budynki przemysłowe, wagony, okrę

ty, ruda żelaza, stal, siarka i inne. Środki produkcji jednego ro

dzaju są przerabiane w procesie pracy i nazywamy je wówczas,

przedmiotami pracy. Przedmiotami pracy są bogactwa natural

ne, jak ziemia, zwierzyna leśna, węgiel w kopalniach itp. oraz

surowce i półprodukty, jak bawełna, niewykończone maszyny

i inne. środki produkcji drugiego rodzaju służą do przekształ

cania, przerabiania przedmiotów pracy. Nazywają się one środ

kami pracy. Jako przykład można wymienić przede wszystkim

narzędzia pracy, tj. przedmioty specjalnie przystosowane do wy

konania danej czynności, jak np. topory, piły, maszyny, apara

tura chemiczna, lokomotywy. Środkami pracy są również przed

mioty, które nie są wprawdzie narzędziami, są jednak potrzebne

przy używaniu narzędzi. Są to między innymi budynki, składy,

porty, drogi, a także ziemia (która jednocześnie może też być

przedmiotem pracy).

Środki produkcji nie służą bezpośrednio do zaspokajania potrzeb

ludzkich. Służą jednak temu celowi pośrednio, gdyż są niezbędne

do produkcji dóbr, które są środkami zaspokojenia potrzeb. Dla

tego uważamy środki produkcji także za dobra, tj. za materialne

środki zaspokojenia potrzeb. Aby uwydatnić różnicę między środ

kami produkcji, które tylko pośrednio służą do zaspokojenia po

trzeb, a środkami służącymi do tego celu bezpośrednio, nazywamy

pierwsze dobrami produkcyjnymi, a drugie dobrami konsumpcyj

nymi albo środkami spożycia. Nieraz używa się też wyrażenia do

bra pośrednie i dobra bezpośrednie; od razu wyjaśnia ono o co

chodzi. Różnica między dobrami produkcyjnymi a dobrami kon

sumpcyjnymi, czyli między środkami produkcji a środkami spo

życia, nie jest różnicą rzeczową. Ten sam przedmiot (np. węgiel)

może być środkiem produkcji albo środkiem spożycia. Rozróż

nienie dóbr produkcyjnych i konsumpcyjnych jest rozróżnieniem

funkcjonalnym: wskazuje na różną funkcję dóbr w zaspokajaniu

potrzeb ludzkich.

Sam akt zaspokajania potrzeb nazywamy konsumpcją albo spo

życiem. Dobra konsumpcyjne są używane w konsumpcji albo jed

norazowo (jak np. żywność), albo stopniowo (jak np. odzież). Do

bra produkcyjne czyli środki produkcji, nie stanowią przedmio-

tu konsumpcji. Są one zużywane w toku produkcji — albo jedno

razowo (jak np. surowce), albo stopniowo (jak np. maszyny).

Przez analogię określamy często takie zużywanie środków pro

dukcji mianem konsumpcji produkcyjnej 4 . Nie jest to jednak

konsumpcja w ścisłym tego słowa znaczeniu i dla odróżnienia'

lepiej mówić o zużyciu (jednorazowym) lub zużywaniu (stopnio

wym) środków produkcji.

2.1.4

Społeczny charakter produkcji i podziału

Produkcja materialnych środków zaspokajania potrzeb ma cha

rakter społeczny, jest zawsze produkcją społeczne. Robinson Cru-

zoe, produkujący w odosobnieniu od społeczeństwa ludzkiego,

jest fikcją, która nie ma odpowiednika w rzeczywistości. Dlatego

Marks, który pierwszy przeprowadził konsekwentną analizę spo

łecznego charakteru produkcji, powiada: „Jednostki produkują

ce w społeczeństwie — zatem produkcja jednostek określona

społecznie, taki jest naturalnie punkt wyjścia... Im głębiej cofamy

się w dzieje, tym bardziej występuje jednostka, a zatem jednost

ka produkująca, jako niesamodzielna, przynależna do większej

całości... Skoro więc mowa o produkcji, to zawsze o produkcji

na określonym szczeblu rozwoju społecznego — o produkcji spo

łecznych jednostek" 5 .

Społeczny charakter produkcji wynika ze społecznego charakte

ru pracy. Ludzie, którzy produkują dobra, nie pracują w odosob

nieniu. Praca poszczególnych jednostek zazębia się i łączy: lu

dzie współpracują ze sobą i pracują wzajemnie dla siebie. Współ

praca ludzi w produkcji nazywa się kooperacją; praca ludzi wza

jemnie dla siebie odbywa się w postaci podziału pracy, dzięki

któremu poszczególne jednostki specjalizują się w pewnych ro

dzajach pracy. W ten sposób praca jednostki jest tylko częścią

łączącej się i powiązanej wzajemnie pracy wszystkich członków

4 Tamże, s. 194.

5 K. Marks, Wprowadzenie do krytyki ekonomii polityczne], w.: Przy

czynek do krytyki ekonomii politycznej, Warszawa 1955, s. 225—

227.

214

215

społeczeństwa; jest częścią pracy społecznej, której wytworem są

dobra służące bezpośrednio lub pośrednio do zaspokojenia po

trzeb ludzkich w społeczeństwie.

Produkty są tedy wytworem pracy społecznej, mają więc także

charakter społeczny. Służą one — bezpośrednio lub pośrednio —

do zaspokajania indywidualnych lub zbiorowych potrzeb ludzi

żyjących w społeczeństwie. W tym celu odbywa się podział, czyli

dystrybucja produktów między członków społeczeństwa. Częścio

wo jest to podział między jednostki, związany z konsumpcją in

dywidualną, częściowo zaś między zorganizowane grupy jedno

stek (np. gminy, związki, instytucje), związany z konsumpcją

zbiorową. Rzecz jasna, że podział ma charakter społeczny, jest

bowiem z natury swojej aktem społecznym. Na różnych szcze

blach historycznego rozwoju społeczeństwa podział przybiera róż

ne formy. Jedną z takich form, szczególnie ważną w historii spo

łecznej, jest wymiana produktów. Nie jest to jednak jedyna for

ma podziału spotykana w historii 6 .

czyli pracy, np. pracy sprzedawcy w sklepie lub pracy osoby

przydzielającej produkty w naturze. Ponadto istnieją takie czyn

ności ludzkie, czyli rodzaje pracy, które bezpośrednio zaspoka

jają potrzeby ludzkie, bez uprzedniego wytworzenia materialnych

przedmiotów, czyli dóbr, np. czynności artysty lub nauczyciela.

Ani praca związana z podziałem produktów, ani czynności bez

pośrednio zaspokajające potrzeby ludzkie nie wytwarzają mate

rialnych przedmiotów, tj. dóbr, czyli produktów. Dlatego określa

się je zazwyczaj mianem pracy nieprodukcyjnej w odróżnieniu od

pracy produkcyjnej 7 , która wytwarza przedmioty materialne.

Wszelkie czynności związane bezpośrednio lub pośrednio (np.

przy podziale produktów) z zaspokojeniem potrzeb ludzkich, ale

nie służące bezpośrednio do wytwarzania przedmiotów, nazywa

my usługami. Dla uproszczenia będziemy w dalszym ciągu mó

wili w skrócie o pracy w znaczeniu pracy produkcyjnej, tj. pra

cy przy produkcji przedmiotów materialnych oraz o usługach,

gdy chodzi o wszelkie inne czynności związane z zaspokojeniem

potrzeb ludzkich.

Wykonywanie usług również wymaga materialnych przedmiotów,

jak np. lokale i pomoce szkolne, sale kinowe i filmy, narzędzia

lekarskie, instrumenty muzyczne itp. Przedmioty takie nazywamy

środkami świadczenia usług. Szczególnie ważny rodzaj środków

świadczenia usług stanowią środki dystrybucji, jak np. lokale

sklepowe, półki, kasy. Ponieważ świadczenie usług zaspokaja po

trzeby ludzkie nie wytwarzając jednak materialnych przedmio

tów, czyli dóbr, należy uważać środki świadczenia usług za do

bra konsumpcyjne, środki te są stosowane i zużywane w toku za

spokajania potrzeb.

2.1.5

Praca produkcyjna i nieprodukcyjna (usługi)

Podział produktów jest również działalnością ludzką, która wy

maga dokonywania pewnych świadomych i celowych czynności,

6 Fryderyk Engels określił ekonomię polityczną jako naukę „o pra

wach rządzących produkcją i wymianą materialnych środków utrzy

mania w społeczeństwie ludzkim". Zob. F. Engels, Anty-Duhring, War

szawa 1956, s. 163. Odpowiada to całkowicie przyjętemu powyżej przez

nas określeniu. Zastąpiliśmy tylko wyraz „wymiana" wyrazem „po

dział". Z dalszego tekstu Engelsa wynika, że przez „wymianę" rozumie

on po prostu „podział". Ponieważ jednak na ogół wyraz „wymiana"

jest używany w sensie powyższym tylko dla oznaczenia pewnej histo

rycznej formy podziału, używamy w naszym określeniu przedmiotu

ekonomii politycznej słowa „podział". Czytelnik zauważa także, że

użyte przez Engelsa wyrażenie „materialne środki utrzymania" zostało

zastąpione w naszym określeniu wyrażeniem „materialne środki zaspo

kojenia potrzeb". Wyrażenie użyte przez Engelsa może wywołać wra

żenie, że chodzi tylko o środki zaspokojenia potrzeb biologicznych,

z wyłączeniem środków zaspokojenia innych potrzeb. Tego, rzecz jasna,

Engels nie miał na myśli, co wynika z całości jego pracy.

2.1.6

Ekonomia polityczna — nauka o społecznych prawach

gospodarowania

Przedmiotem ekonomii politycznej są społeczne prawa produkcji

i podziału. Ekonomia polityczna zajmuje się więc społecznymi

•> K. Marks, Kapitał, t. I, s. 192.

216

217

prawami wytwarzania dóbr i doprowadzania ich do rąk konsu

mentów, czyli spożywców, tj. do rąk ludzi, którzy za pomocą

tych dóbr zaspokajają swoje indywidualne lub zbiorowe potrze

by. Sam akt konsumpcji, czyli spożycia, leży poza obrębem eko

nomii politycznej. Należy do biologii, higieny, kultury material

nej, pedagogiki, psychologii oraz innych dziedzin wiedzy i prak

tycznych umiejętności. Konsumpcja dóbr (oraz usług) stanowi

więc granicę, do której sięga dziedzina zainteresowania ekono

mii politycznej. Produkcję i podział dóbr, które stanowią dwie

dziedziny społecznej działalności ludzkiej, można określić wspól

ną nazwą działalności gospodarczej albo po prostu gospodaro

wania. Można więc powiedzieć, że ekonomia polityczna jest nau

ką o społecznych prawach działalności gospodarczej albo, jesz

cze prościej, że jest nauką o społecznych prawach gospodarowa

nia 8 .

Produkcja i podział dóbr, czyli gospodarowanie, nie są jednora

zowym aktem. Stanowią one działalność ludzką stale się powta

rzającą. Dlatego mówimy o procesie produkcji i podziału, o pro

cesie gospodarczym. Przez proces rozumiemy tutaj stale powta

rzającą się działalność ludzką. Dopiero w procesie, w stałym po

wtarzaniu się działalności ludzkiej, mogą wystąpić prawidłowoś

ci. Dlatego, ściśle mówiąc, zadaniem ekonomii politycznej jest

badanie prawidłowości tego procesu, badanie społecznych praw

rządzących procesem gospodarczym.

rządzonych, wynikający ze sprawowania władzy politycznej, lub

stosunek nauczyciela do ucznia, wynikający z procesu nauczania.

Stosunki społeczne, które zawiązują się w procesie gospodar

czym, różnią się tym od innych rodzajów stosunków społecznych,

że powstają za pośrednictwem przedmiotów materialnych, słu

żących do zaspokojenia potrzeb: za pośrednictwem środków pro

dukcji albo dóbr konsumpcyjnych. Takie stosunki społeczne, któ

re powstają za pośrednictwem dóbr materialnych, czyli rzeczy,

nazywamy stosunkami ekonomicznymi. Jak powiada Engels:

„stosunki te są zawsze związane z rzeczami" 9 . Rzeczy, przed

mioty materialne, występują tu jako spoidła więzi społecznej

między ludźmi 10 .

Stosunki ekonomiczne można więc przedstawić w postaci sche

matu:

człowiek

» rzecz <

człowiek

Częścią składową stosunków ekonomicznych są pewne stosunki

człowieka do rzeczy, takie mianowicie, które stanowią ogniwo po

średniczące w stosunkach między ludźmi. W procesie produkcji

te stosunki człowieka do rzeczy — to stosunki między nakładem

pracy a ilością wytworzonych produktów, czyli wydajność pra

cy. W procesie podziału są to stosunki między potrzebami ludz

kimi a poszczególnymi produktami, czyli użyteczność, zwana tak-

2.1.7

Stosunki ekonomiczne

9 F. Engels, Karol Marks. Przyczynek do krytyki ekonomii politycz

nej. K. Marks, F. Engels, Dzielą wybrane, Warszawa 1949, t. I,

s. 349.

0 Zob. L. Krzywicki, Rozwój społeczny wśród zwierząt i u rodzaju ludz

kiego. Studia socjologiczne, jw., s. 201 i nast.; tegoż autora Rozwój

kultury materialnej, więzi społecznej i poglądu na świat, „Świat i Czło

wiek", Warszawa 1912, zesz. III, s. 86. Warto może przytoczyć nastę

pujący obrazowy przykład, jaki podaje Krzywicki na s. 86 ostatnio wy

mienionej pracy: „Wejdźmy do urzędu hipotecznego jakiego bądź mia

sta. Cóż tam ujrzymy? Olbrzymie księgi zaopatrzone numerami kolej

nymi, z których każda odpowiada jednemu z domów. Badając zawar

tość ksiąg, ujrzymy, iż opiewają o długach i zobowiązaniach ciążących

na kamienicy, tj. przedstawiają jej życiorys przeszły i stan teraźniejszy.

Nazwiska właścicieli i^ wierzycieli zmieniają się, ale księga pozostaje

tak samo niezmienna, jak kamienica". Domy są tutaj spoidłem więzi

społecznej między ludźmi.

W procesie gospodarczym zawiązują się pewne, mniej lub wię

cej stałe, stosunki między ludźmi, tj. pewne stosunki społeczne.

Stosunki społeczne — to określone rodzaje stałego, tj. stale po

wtarzającego się wzajemnego oddziaływania ludzi na siebie przez

stale powtarzającą się działalność określonego typu. Bywają roz

maitego rodzaju stosunki społeczne, np. stosunek rządzących do

8 Zob. Uwaga o historii nazwy „ekonomia polityczna" i nazw pokrew

nych, umieszczona na końcu niniejszego rozdziału.

218

219

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: