Wykłady z geografii
Podział polityczny świata:
- postają nowe państwa
- istnieje integracja (powstaja grupy państw)
Obserwując mapę należy zwrócić uwagę na:
- rok wydania
- miejsce wydania (państwo i jego koncepcja) – np. Polska nie uznaje, że Antarktyda jest podzielona na sektory
- dobór danych
Mapa przedstawia punkt widzenia kraju, w którym została wydana.
Okres wielkich odkryć geograficznych zapoczątkował powstawanie państw (wielkie kolonie), główną rolę odgrywały: Hiszpania i Portugalia.
1494 r. dwa lata po odkryciu Aneryki papież Aleksander VI podzielił świat na 2 części, na wschód od 42º - Hiszpania, na zachód Portugalia. 1Hiszpania posiadała największe kolonie w Ameryce Łacińskiej. XVI w. do „inwazji” dołączyły kolejne kraje: Niderlandy, Francja, Anglia, które lądują na wybrzeżu Ameryki, zakładając Nowy Amsterdam (Nowy York), inwazja Anglii i Francji – Kanada, Antyle, Brazylia, Nowy Orlean. Wojna między Anglią i Francją o tereny w Ameryce.
XIX w. – kolonizacja Afryki – partycypują wszyscy: Anglia, Francja, Niemcy, Belgia
Tylko 2 niezależne: Liberia – 1846 r. – stworzona sztucznie przez Amerykanów dla Murzynów wydalonych z Ameryki, Etiopia – zacofane państwo
Azja – XIX w. – niewiele pańsyw niezależnych:
Indie Brytyjskie, Rosja ma dużo posiadłości, Chiny zależne ale niepodległe, Persja.
Azja podzielona między Francję i Anglię, niezalezny: Afganistan.
Pierwsze ruchy narodowościowe:
- Ameryka Pn. - powstanie USA pocz. XIX w. – kolonie brytyjskie, 13 stanów, 51 stanów dzisiaj, była też wojna o Texas – kiedyś własność Meksyku, Alaska od Rosji
- Ameryka Łacińska – XIX w. walka poszczególnych krajów
- Europa
- Polska – zmniejszona do Księstwa Warszawskiego
- Niemcy – 300 księstewek
- XIX w. Anglia przyłącza Walię i Szkocję
- Francja, Hiszpania, Portugalia
- Austria (Monarchia Austro-węgierska)
- zjednoczenie Włoch, zjednoczenie Niemiec
Do I wojny światowej tak wyglądała Europa.
Po I wojnie światowej - państwa, które przegrały, utraciły swoje kolonie: Niemcy (w Afryce: Togo, Kamerun, Nambię, Tauganikę, Wyspy Bismarcka, W-y Karoliny), Turcja (Bliski Wschód, Irak, Syria, Liban, Palestynę), Japonia dostała posiadłości niemieckie, powstała Polska, Czechosłowacja, Rumunia, Bułgaria, Węgry, Austra zmalała.
Powstała też Liga Narodów - jej mandaty, to tereny które zostały oddane zwycięskim państwom (Anglii, Francji i Węgrom) pod warunkiem dekolonizacji, Palestyna (brytyjska) – została podzielona na 2 części, Togo (brytyjskie i francuskie).
II wojna światowa: uważano, że do rozwoju gospodarczego potrzebne są kolonie (dostarczają surowców, tanią siłę roboczą, można się tam osiedlać).
II wojna diametralnie zmieniła sytuację polityczną,
- zmieniono granice;
- uznano, że nie warto mieć kolonii, bo drogo kosztują, rodzą się konflikty, lepiej uzależnić je od siebie ekonomicznie;
- powstanie ONZ
1900 – 54 kraje niepodległe – w tym 24 w Europie
1926 – 74 na świecie
- 33 – Europa
- 13 – Azja
- 4 – Afryka
- 22 – Ameryka
- 2 – Aust. z Oceanią
2000 – 197 krajów niepodległych
- – Europa
- 47 – Azja
- 54 – Afryka
- – Ameryka
Dekada lat 40 – dekada Azji; złamany mit wyższości białego człowieka, duże obszary zajete przez Japończyków (pd-wsch do Indii)
1945 - powstanie niezależnej Indonezji
Indie – dążyły do uniezależnienia do Anglii - Kongres Narodowy – uzyskały niepodległość, podzieiły na 3 jednostki:
1. Indie i Pakistan – hinduizm i muzułmanizm
2. Pakistan – hinduizm, połączenie Wschodu i Zachodu – przesiedlenia ludności
3. Cejlon
Pakistan Wschodni podzielil się na Bangladesz
Palestyna – Izrael i Jordania (Cusjordanie i Transjordanie)
Cała Palestyna do Izraela – Żydzi
Walka Arabów o autonomię Palestyny, gdyż uważali, że powinna być arabska
1960-70 – dekada Afryki, powstaje 30 kilka państw, dekolonizacja, Francja udziela niezalezności Afryce zachodniej, Brytania: Nigerii i Sudanowi; najtrudniej dekolonizują się posiadłości Portugalii i Hiszpanii; Nambia – uzyskuje niepodległość jako ostatnia kolonia w latach ’90.
Lata 70, 80
Dekolonizacja Ameryki Łacińskiej – Gujana, San Cila, .... – wyspy należące do Anglii.
Dzisiaj obszarami kolonialnymi są:
- Grenlandia – Dania (ale w sferze wpływów Ameryki i Kanady)
- Bermudy – brytyjskie
- Puerto Rico – kraj niepodległy, zależny od USA
- Gwadelupa, Gujana – francuskie
- Giblartar – brytyjskie – w 2001 były próby połączenia z Hiszpanią
- Martynika – francuska – departament zamorski
- Antyle – holenderskie
- Wy-y Dziewicze – USA/UK
- Falklandy – brytyjskie
Integracja: UE, NAFTA, wszelkie unie etc.
Desintegracja - ruchy separatystyczne
Podział świata:
- kraje bogatej północy
- kraje biednego południa – na pdst dochód per capita
kraje:
- kapitalistyczne
- komunistczne
- rozwijajace się
Wody terytorialne:
- granice przebiegają na morzu
- wody kryją bogactwa, połowy ryb – problem
- ok. 12 mil od brzegu – wody terytorialne
- kraje nad Pacyfikiem chcą większych obszarów (np. ważne jest jak podzielone są obszary ne Morzu Północnym ze względu na szyby naftowe)
- obszary wielkich ławic
Konflikty międzynarodowe – przyczyny:
- problemy etniczne – granice się są granicami etnicznymi (Afryka, Azja, Europa – b. Jugosławia)
- odkrycie poszczególnych bogactw naturalnych, kraje sąsiednie roszczą o nie pretensje – uzasadnienie historyczne, ciągle trwały wojny, tylko ok. 100 lat było wolne od wojen, od 1600 r. nie było okresu spokoju, zdarzają się wojny wewnętrzne: I wojna – 28 państw – 15 mln zabitych, II wojna – 59 państw – ponad 50 mln zabitych; do końca wieku – 130 wojen – 25 mln zginęło, prowadzone lokalnie
Wojny rodzą wiele komplikacji, wzrastają wydatki na cele wojenne, Izrael – 32% dochodu na zbrojenie, Syria, Chiny, Etiopia. Handel bronią jest bardzo rentowny. USA i Rosja wydają najwięcej na zbrojenie, co źle wpływa na rozwój poszczególnych krajów:
→zakup broni→zbyt droga pomoc-zadłużenie→pożyczki międzynarodowe→spłacanie w naturze-eksport→rozwija się sektor proeksportowy-bezrobocie→mało żywności→niepokój i bunt→kontrola rządu-policja-potrzeba broni→
Irak - 1/3 importu to broń, 1 czołg to budwa 100 klas.
W wielu krajach rozwój nastęouje właśnie przez rozwój tego sektora – ZSRR. Jest to kosztowne przedsięwzięcie. Broń wyprubowuje się w konfliktach wewnetrznych; gdy należy niszczyć, niszczy się stara broń.
Liczba ludności świata bardzo gwałtownie wzrasta: 7 tys. lat pne – 10 mln (Indie, Chiny), narodzenie Chr. – 160 mln, 900 r. – 320 mln, 1700 r. – 600 mln, 1850 r. – 1250 mln, 1950 r. – 2,5 mld,1950 – 2000 – ponad 6 mld. Czas podwajania liczby ludności bardzo skrócił się.
W wieku XVIII obserwujemy duże przyspieszenie wzrostu ludnosci: 1820 – 1 mld, 1927 – 2 mld, 1960 – 3 mld, 1975 – 4 mld, 1987 – 5 mld, 1999 – 6 mld. Jest to spowodowane zmianami w przyroście naturalnym – różnica między stopą urodzeń i stopą zgonów ( wyrazony w promilach, procent składany liczy się każdego roku od nowa).
Przyrost roczny był kiedyś bardzo wolny, przed Chrystusem – ok. 20 osób, 900 – 4 tys., 1700 – 27 tys., 1800 – 13 mln, 1970 – 50 mln, 1980 – 84 mln, 2000 – 97 mln – tyle ludzi przybywa – netto.
Nie wiadomo, jaka jest maksymalna liczba ludności, która może zamieszkać na świecie. Założenia przyrostu 5 % (nierealne, dzis wynosi kilkanaście) – 400 mld za tysiac lat, 337 m2 dla każdego człowieka.
Przy dzisiejszym przyroście – 1447 • 104 mld ludzi za 1000 lat i 102 m2 na każdego.
Demograf Alfred Sauny wyróżnił 4 cykle demograficzne (w Europie, powtarzające się):
I – dla prymitywnych społeczeństw – wysoki stopień urodzeń, bardzo wiele umiera, tak było przed narodzeniem Chrystusa → przyrost naturalny – bardzo niski
II – charakterystyczny dla krajów bardziej rozwiniętych – wysoka stopa urodzeń, postęp medyczny, wiele chorób zostaje zahamowanych (trąd, malaria, tyfus), stopa zgonów się obniża, XVII/XVIII w. w Europie → przyrost naturalny bardzo wysoki
III – zmiany – stopa urodzeń obniża się (akcja uświadamiania), stopa zgonów obniżona
IV – stabilne – stopa zgonów = stopa urodzeń, małżeństwa mają po 1, 2 dzieci, charakterystryczne dla społeczeństw industrialnych
V – przyrost ujemny – stopa urodzeń jest niższa od stopy zgonów, gdyby nie było migracji, wiele państw wyludniłoby się.
Czy tak jest na świecie?
Przyrost naturalny na świecie jest bardzo zróżnicowany. Kraje 3-go świata są w II etapie, wysoki przyrost naturalny; półkula północna – przyrost naturalny znacznie niższy, bardzo duze zróżnicowanie wzrostu liczby ludności; w krajach 3-go świata: lata ’50 – 77%, ’94 – 93%. Przyrost naturalny na świecie: ’50 – 16%, ’60 – 18%, ’70 – 20%, ’80 – 18%, ’90 – 17%, 2000 – 13,2%.
Na kontynentach: Afryka – 24,1 % - największy, Ameryka Łacińska – 16,6%, Ameryka Północna – 14%, Australia – 10,2 %, Europa – 5,5%.
Kongresy demograficzne:
Prognozy - klucz do rozwiązania zagadki tkwi w krajach 3-go świata:
- stopa zgonów – postęp medyczny powoduje obniżenie umieralności, zmieniły się choroby, dziś choroby układu krążenia, rak, wypadki drogowe, AIDS
- stopa urodzeń – dlaczego tak wysoka? Paradoks, poszczególnym rodzinom opłaca się mieć dużo dziecie (strefy równikowe, podzwrotnikowe, zwrotnikowe → ciepłe), wydatki – ubranie (niewielkie), wyżywienie - 2 plony z roku, ziemia owocuje 2 razy w roku, można wiele rzeczy uzyskać, zbierać, łatwiej o zdobycie żywności), korzyści z dzieci sa duże: bezpłatny robotnik na roli, pracują w miescie i część dochodów przesyłają rodzicom, rodzice mając więcej dzieci mają zapewniona starość.
- przyczyny społeczno-kulturalne – każdy mężczyzna powinien mieć dzieci, jeśli kobieta nie ma dziecka to nie jest kobietą, religia: katolicka (zakaz aborcji), islam (4 żony i z każdą dzieci), buddyzm (za rozmnażaniem)
Ostatnie 10 lat: pewne obniżenie – jest wynikiem działalności pewnych organizacji pozarządowych.
Pogląd Maltuna (?) – ludność wzrasta w postepie geometrycznym a żywność w arytmetycznym.
W chinach mamy ograniczenia, można mieć tylko 1 dziecko, jak ktos ma 2 to jest wrogiem ludu, nie ma pracy, mimmo to przyrost naturalny jest dodatni. Na terenie Chin mieszkają mniejszości, ok. 100 mln, im wolno mieć dziecie, z nimi żenią się Chińczycy, chcąc mieć więcej dzieci i likwidują mniejszości narodowe.
Skąd wiemy o licznie ludności - spisy ludności, prowadzone od XIX w., u nas od XV wieku, w innych krajach się tylko szacuje. Spisy w krajach 3-go świata są często błędnie przeprowadzane.
- Chiny - przeprowadzono spis w 1953 r. a w ’60 okazało się, że ludzi jest mniej. Mieszkańcy podawali nieboszczyków po to, by mieć większe przydziały na ryż.
- Brazylia – 1960 – 70 – różnica 3 mln ludum przy pierwszym spisie nie wiedziano o istnieniu ludzi na pewnych obszarach, potem zostali uwzględnieni.
- Nigeria – chodziło o pomoc z ONZ i zafałszowano spis, podano wiekszą liczbe ludności niż w rzeczywistości
- Symulacja – zbadanie jednego regionu i założenie, że reszta wygląda podobnie, nie przeprowadza się spisów, przez co zafałszowano fakty.
Największa ilość ludzi mieszka w Azji, wyraźnie wzrasta jednak udział Afryki, maleje udział Europy i Ameryki.
protur