Starożytna Grecja i Rzym
Uwarunkowania polityczno-gospodarcze - alokacja w ramach rodziny, greckie państwa-miasta
Cel gospodarowania – prowadzenie życia rodzinnego, gospodarstwa
Ksenofont V-IV w p.n.e. – wg niego ekonomia to nauka o zarządzaniu domem, omawiał metody zarządzania niewolnikami, celem człowieka jest wytworzenie bogactwa – czyli nadwyżki, do pełnienia funkcji publicznych; podział pracy sprzyja polepszaniu jakości dóbr
Arystoteles IV w p.n.e. – rozdzielał sztukę gromadzenia pieniędzy i prowadzenia gospodarstwa domowego, odróżniał pracę produkcyjną od nieprodukcyjnej, pisał o pieniądzu nominalnym, o pożyczaniu na procent
Oikonomikos – zbiór praw pomagających w kierowaniu gospodarstwem, zbiór rad o gospodarowaniu i zarządzaniu majątkiem.
chrematistike - o gromadzeniu pieniędzy
Katon III-II w p.n.e. – gospodarka odparta na produkcji roli dzięki niewolnikom, pojawiają się podręczniki o uprawie roli; sprawiedliwe jest bogacić się na handlu, pisze o wynalazkach (młyn), potępia lichwę, potępienie pogoni za bogactwem, pojawia się terminologia i analiza problemów (ceny, pieniądz, stopa procentowa, efektywność)
Średniowiecze
Chrześcijaństwo, gospodarka feudalna, która ma charakter naturalny, renta w naturze; pojawia się społeczny podział pracy, bogactwo stanowi o chciwości i chęci kontroli nad innymi, a własność to źródło nieczystości
Św. Tomasz z Akwinu – własność prywatna jest niezbędna by pomagać innym, dobra wspólne są źle gospodarowanie, musi występować specjalizacja pracy,
Lichwa – początkowo nadwyżka w spłacie, pożyczka jest gospodarowaniem czasu, który dostano od Boga
Wnioski : Opis zagadnień ekonomicznych przed powstaniem ekonomii. Niektóre zagadnienia mają bardzo długą tradycję. Wpływ prądów myślowych danej epoki na znaczenie zjawisk ekonomicznych. Teoria ekonomii podąża za rozwojem gospodarczym.
Przemiany gospodarcze: odkrycia geograficzne, wzrost znaczenia kupców, nowe metody produkcji, wykształcenie się państw narodowych, koszty związane z koloniami, renesans i odkrycia naukowe
Merkantylizm jako wspólnota poglądów – celem działalności gospodarczej jest produkcja, zwiększenie bogactwa narodu jest możliwe jeśli konsumpcja jest trzymana w ryzach, produkcja powinna być nakierowana na eksport, produkty muszą być konkurencyjne; uważano, że jeżeli płaca będzie większa ludzie będą mniej pracować; 1) pozyskiwanie złota, srebra i surowców z kolonii; 2) nakładanie ceł importowych i wprowadzanie monopoli handlowych, mających na celu zatrzymywanie pieniądza kruszcowego w kraju; 3) zwiększanie eksportu dostarczającego pieniądza kruszcowego. W wypadku Anglii, a od 1707 roku Wielkiej Brytanii, polityka merkantylistyczna wyraziła się najpełniej w ustawach nawigacyjnych (od 1651 do 1849 r.), które przyznawały prawo przywozu towarów z krajów pozaeuropejskich i kolonii jedynie statkom angielskim (brytyjskim), a także ograniczały swobodę poszczególnych kolonii i uzależniały je od metropolii (co w 2. poł. XVIII w. doprowadziło do ich buntu, a następnie niepodległości).
Protekcjonizm - nakładanie ceł na dobra importowane (w celu ograniczenia importu, poza surowcami), eksport surowców ograniczony za pomocą ceł; nadwyżka w handlu miała być czymś dobrym,
Jean-Baptiste Colbert (1619-1683) – stymulował wzrost gospodarczy poprzez ingerencję w gospodarkę, nakładał cła importowe (francuski minister finansów), zakładano nowoczesne przedsiębiorstwa państwowe, państwo było traktowane jak przedsiębiorstwo, wspierał szpiegostwo techniczne, przyjmował wykwalifikowanych pracowników z innych państw
Akty nawigacyjne (1851)-akt zakazujący przywozu do Anglii dóbr na niebrytyjskich statkach; powstaje Kampania Wschodnio-Indyjska mająca monopol na handel z koloniami
Bulionizm – utożsamianie bogactwa ze złotem, istotne było akumulowanie złota na potrzeby wojen, zabraniano wywozu metali szlachetnych, sztucznie zawyżano ceny obcych walut, wprowadzono obórt barterowy
Rozwój piśmiennictwa ekonomicznego- z 17 wieku pochodzi 2000 dzieł
Thomas Mun (1571-1641) – kupiec angielski, członek zarządu Kampanii Wschodnio-Indyjskiej i Państwowej Komisji do Spraw Handlu, jest autorem dzieła” Bogactwo Anglii w handlu zagranicznym”. Uważał że dla kraju korzystny jest wywóz złota o ile w zamian sprowadza się surowiec z których towary wytwarzane będą sprzedawać się za granicą. Wyznawał zasadę „ innym sprzedawać więcej niż kupujemy ( nadwyżki importu nad eksportem powodowały bogacenie się). Zalecał dbałość o stabilność pieniądza aby zachował swoją siłę płatniczą.
Richard Cantillon (1680-1734) - Cantillon był prawdopodobnie pierwszym, który zdefiniował długookresową równowagę jako równowagę przepływów dochodu, tworząc tym samym podstawy dla fizjokratów, ekonomii klasycznej oraz szkoły austriackiej. Opracował system ogólnej równowagi, który doprowadził go do teorii cen (determinowanych przez koszt produkcji) i teorię wyjścia. Jego praca jest cytowana przez Adama Smitha w jego Bogactwie narodów. Cantillona opis mechanizmu popytu i podaży, determinującego krótkoterminowe ceny rynkowe (ale nie długoterminowe ceny naturalne) czyni z niego prekursora rewolucji marginalistycznej. Cantillon jako pierwszy opracował ilościową teorię pieniądza. Efektem jego teorii był przejście na pozycje quasi-merkantylistyczne, i popierania równowagi handlowej, jednak z pewną osobliwością: Cantillon popierał import produkcji rolnej i eksport dóbr "nierolnych" jako sposób na wzrost narodowego bogactwa.
Krytyka i Zwolennicy merkantylizmu – krytyka: fizjokraci i klasycy, m.in. Mun – długo utrzymywana nadwyżka handlowa spowoduje wzrost cen, a to zmniejszy konkurencyjność; merkantylizm jest dobry w krótkim okresie; zwolennik: Keynes
Fizjokratyzm – krytyka merkantylizmu
Wydarzenia gospodarcze we Francji
Główne tezy - to władza porządku naturalnego, kierująca się prawami przyrody, prawa przyrody ograniczają naszą wolność, nasze prawa, nasze możliwości, nie możemy postępować zgodnie z naszymi chęciami. Wolność składa się z 3 filarów: Wolności osobistej, Wolności gospodarczej (ekonomicznej), Wolności do posiadania (prawo własności prywatnej);błędem jest utożsamiać bogactwo z pieniądzem, pieniądz tylko ułatwia handel; państwo powinno wspierać rolnictwo (a nie handel i produkcję); bo bogactwem narodu są dobra konsumpcyjne, rolnicy powinni godziwie zarabiać; jeżeli zniesie się ingerencje państwa to zarobki oraz ceny będą podlegać naturalnym prawom, konsumpcja wzrośnie, większy się popyt i produkcja; uznali, że konieczne jest tworzenie modeli ekonomicznych; Przemiany w rolnictwie – nowe techniki wytwarzania produkcji rolnej, przenoszenie się ludzi do miast, wzrost demograficzny, wyodrębnienie się szkół w ekonomii – leseferyzm (liberlianizm), i źrodła bogactwa są w narodzie; laissez faire, laissez passer! – wolny rynek, egoistyczny interes każdego człowieka, brak ingerencji państwa w gospodarkę, człowiek sam kształtuje swój los, rolnictwo jest źródłem bogactwa.
Francois Quesnay (1694-1774) - Koncepcja fizjokratów: Produkcyjność ziemi, Idea równowagi makroekonomicznej, Przepływy w gospodarce; tablica ekonomiczna – obieg dóbr Model Quesnaya; założenia: w celu uproszczenie analizy: reprodukcja ma charakter prosty, ceny są niezmienne, gospodarka ma charakter zamknięty, cykl produkcyjny i cykl obrotu trwa jeden rok, wymiana ma charakter ekwiwalentny; opis: produkt jest częściowo konsumowany, a częściowo użyty będzie w kolejnym roku, nadwyżka jest wypracowywana przez rolnictwo, a właściciele ziemscy tą nadwyżkę konsumują; klasa właścicieli ziemskich - świeccy i duchowni (wydzierżawiają posiadaną ziemię rolnikom dzierżawcom za co otrzymują czynsz dzierżawny); klasa produkcyjna (rolnictwo) – (tylko ona pomnaża wartość produkcji, tworzy produkt czysty); klasa jałowa (przemysłowcy, rzemieślnicy, kupcy)
Wnioski z modelu: Naturalna skłonność do reprodukcji, Zasady równowagi, Zalecenia dla polityki gospodarczej, to Pierwszy model makroekonomiczny
Prekursorzy:
William Petty (1623-1687) - Twórca działu nauki - statystyki. Jako pierwszy obliczył dochód narodowy Anglii i Walii. Był krytykiem merkantylizmu, nie utożsamiał pieniądza z bogactwem. Pieniądz traktował jako środek obiegowy, ciągły wzrost ilości pieniądza w obiegu uważał za szkodliwy. Praca w teorii Pettego miała charakter wartościotwórczy, jednak pod warunkiem, że przyczyniała się do wydobycia kruszców, lub w jej wyniku powstawał produkt, który można wymienić na kruszec. Wyodrębniał 4 czynniki wytwórcze: pracę, ziemię, kunszty i zasoby. Mimo krytyki merkantylizmu, wielu jego założeniom pozostawał wierny. Płaca powinna być niska i wyznaczana przez państwo. Petty ponadto twierdził że handel zagraniczny tworzy bogactwo kraju a nie handel wewnętrzny. W teorii Pettego bogactwo kraju wciąż zależało od liczby ludności. Im więcej ludzi tym lepsze warunki do wprowadzenia specjalizacji pracy co z kolei przyczynia się do wzrostu bogactwa narodu.
David Hume (1711-1776)- wzór dla Smitha; Zajmował się pieniądzem, popierał pieniądz papierowy. Miał bardzo pozytywne podejście do inflacji, uważał, że jest to zjawisko pozytywne dla gospodarki pod warunkiem, że jest ona niewielka. Wprowadził on pojęcie pełzającej inflacji, która oznacza powolny wzrost cen powodujący, że producenci mają większy zysk, który mogą inwestować, a to prowadzi do szybszego i większego wzrostu. Jednak w późniejszym okresie nawet dostawcy surowców podnoszą ceny i wszystko się wyrównuje, ale ponieważ inflacja ta jest procesem stałym, to producenci znowu lekko podnoszą ceny. Hume był liberałem, ale widział konieczność pewnej roli państwa – rola ta powinna być wg niego ograniczona do bezpieczeństwa, a w gospodarce do ceł i podatków, czyli sfery finansowej. Państwo wg niego powinno pilnować ile pieniądza jest na rynku.
Obszary zainteresowania - zajmowała się głownie podażą i kosztami
Adam Smith (1723-1790) – Szkot, dokonania Smitha były podstawą do wyodrębnienia przez Davida Ricardo ekonomii jako osobnej dziedziny nauki; napisał Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów – 1776; da się pogodzić egoistyczne interesy ludzi z dobrem ogółu
Główne zagadnienia Bogactwa Narodów: Rozumienie mechanizmu rynkowego - Koncepcja homo oeconomicus: Racjonalny, Indywidualista, Ma wrodzoną skłonność do wymiany, Kieruje się własną korzyścią materialną. Powiązania społeczne – działanie rynków; Teoria ceny; podzielił ceny na Cena rynkowa – ceny krótkookresowe, kształtowane przez popyt i podaż; oraz Cena naturalna - oparta na koszcie pracy, ceny długookresowe kształtowane przez podaż i koszty
Rola państwa w gospodarce: minimalna ingerencja w gospodarkę, każdy ma prawo decydować o sobie; Gospodarka wolnorynkowa, jak najbardziej przyjazne podatki (upadek cesarstwa rzymskiego był spowodowany tyrańskimi podatkami wg Huma); Obszary ingerencji państwa: Zapewnienie bezpieczeństwa, Dobra publiczne, Raczkujące gałęzie przemysłu.
Definicja bogactwa – roczna praca każdego narodu, która zaopatrza naród w to co konsumuj; celem działalności gospodarczej jest dobrobyt mierzony produktem, a żeby wytworzyć produkt potrzeba kapitału, pracy i ziemi; Źródła bogactwa: podział pracy – manufaktura; zatrudnienie produkcyjne – odsetek ludzi zatrudnionych produkcyjnie; kto zatrudnia 10 służących też ubożeje, a kto 10 robotników ten się bogaci; im więcej kapitału zostanie zakumulowanego tym więcej ludzi będzie można zatrudnić, kupić maszyny i więcej produkować; akumulacja pochodzi z oszczędności, a potem zamieniana jest w inwestycje; wg niego z czasem będzie potrzeba mniej pracy do wykonania produktu i będzie więcej wolnego czasu, który będzie oznaczał, że jesteśmy bogatsi;
Teoria podziału – robotnicy otrzymują płacę, kapitaliści zysk, właściciele ziemscy – rentę; czyli właściciele ziemscy konsumują cały dochód, gdyż nie mają bodźca do oszczędzania; jedynie kapitaliście przyczyniają się do wzrostu gospodarczego, są dźwignią gospodarki
Das Adam Smith Problem - problem dotyczy rzekomego braku spójności między tezami Smitha
wyłożonymi w Teorii uczuć moralnych, gdzie za naczelny motyw ludzkiego działania
uważane są uczucia moralne, w szczególności sympatia, a tezami przytoczonymi w
Bogactwie narodów, gdzie Smith upatruje naczelny motor ludzkiego postępowania w
motywacji egoistycznej
Robert Malthus (1766-1834) - Teoria ludnościowa: Według Malthusa zwiększająca się liczba ludności przy stałej (ograniczonej) podaży ziemi powoduje spadek wydajności pracy w rolnictwie. W tej sytuacji produkcja rolna nie byłaby w stanie nadążyć za wzrostem liczby ludności, a podaż żywności obniżałaby się, dopóki spadek ludności, spowodowany głodem, osiągnąłby poziom przy którym możliwe by było zapewnienie odpowiedniej ilości pożywienia. W ten sposób naturalna regulacja liczby ludności odbywałaby się w sposób skokowy i z towarzyszeniem gwałtownych zjawisk społecznych (głód, choroby, wojny o zasoby). Dla ich uniknięcia społeczeństwo powinno samo regulować swój przyrost naturalny za pomocą "wstrzemięźliwości moralnej". Według Malthusa społeczeństwa, które nie zdołają wprowadzić postulowanych środków zaradczych wpadną w tzw. pułapkę maltuzjańską czyli stan, w którym dla przeżycia cała ludność musi zaangażować się w produkcję żywności. Teoria Malthusa jest błędna, pomijała bowiem postęp technologiczny w rolnictwie oraz wynikający z niego wzrost wydajności produkcji żywności. Równie wybiórczo traktuje zjawiska demograficzne zakładając, że jedynym motorem dla rozmnażania są instynkty i pomijając kwestie kulturowe, społeczne i ekonomiczne. q=Q/H - produkt per capita; ΔH/H>ΔQ/Q ; Sposoby ograniczenia liczby ludności: Prewencyjny (wstrzemięźliwość), Pozytywny (wojny, głód, epidemia); wniosek: nie warto pomagać biednym
Żelazne prawo płac D. Ricardo – David Ricardo płace uważał za niezbędną cenę utrzymania równowagi na rynku pracy bez wzrostu ani spadku ich liczby. Miało ono dostosowywać poprzez wysokość płac wahania popytowo – podażowe na rynku pracy. Jakiekolwiek korekty uważał za niedopuszczalne, twierdząc, że „płace, podobnie jak wszystkie inne umowy, należy pozostawić działaniem lojalnej i wolnej konkurencji na rynku, a ustawodawstwo nie powinno ich nigdy regulować”.
Jean Baptiste Say (1767-1832) – spopularyzował Smitha we Francji, wydał Traktat o ekonomii politycznej (1803); Prawo rynków Saya – Zarówno Say dowodził, że na rynku istnieje dostateczny zasób siły nabywczej, aby opróżnić rynek z dóbr po zadowalających cenach. W ten sposób stali w opozycji wobec malthusiańskiego przekonania o możliwym niedopasowaniu nadprodukcji na rynku. U podstaw Prawa Rynków Say'a leży założenie, że produkcja pociąga za sobą wynagrodzenie za pracę, kapitał i ziemię. Dodatkowo, Say traktuje każdą pracę za produkcyjną, stąd każda przynosi dochód jej wykonawcy. Człowiek u Say'a jest niewolnikiem konsumpcji i zawsze będzie wolał nabyć więcej, niż mniej. Nigdy nie ma dosyć dóbr. Wszelkie formy oszczędzania nie są oznakami tezauryzacji, a jedynie odroczeniem momentu konsumpcji w czasie i w końcu zostaną spożytkowane. Say twierdzi, że w całej gospodarce, w świetle powyższych założeń, nie może wystąpić nierównowaga i nie jest możliwa nadprodukcja. Wszelkie niedopasowania i drobne kryzysy nadprodukcji możliwe są tylko w pojedynczych sektorach i mają charakter przejściowy, krótkookresowy. W długim okresie jednak zapewnione jest pełne wykorzystanie zasobów.
David Ricardo (1772-1823) - ustawy zbożowe, Zasady Ekonomii Politycznej Opodatkowania (1817) – najważniejsze dzieło od czasów Smitha, zajmuje się w niej mechanizmami ekonomicznymi i to uważa za cel ekonomii; kapitaliści – pozytywni, akumulacja, alokacja, właściciele ziemscy – pasożyty, negatywny wpływ na gospodarkę, robotnicy;
Podstawowe założenia teorii Ricarda - Teoria renty gruntowej: ilość urodzajnych gleb jest ograniczona, działa prawo malejącej działalności ziemi; istnieje doskonała informacja, działki o różnej żyzności, gracze są racjonalni, wnioski: W warunkach konkurencji pomiędzy właścicielami gruntu cena zboża będzie kształtować się na poziomie kosztu krańcowego produkcji na najgorszych glebach; rewalizacja i nabywanie nowych gruntów rolnych pod zasiew będzie prowadziła do wzrostu renty gruntowej posiadaczy żyźniejszych gleb; wzrost renty nie jest przyczyną wzrostu cen
Teoria podziału produktu
R=suma(Qk – Q1) (R-renta, Q-produkt, W-płace)
Q=W+R+reszta
Π=Q-W-R
Teoria wartości opartej na pracy- wartość dobra należy tłumaczyć na podstawie pracy, a nie kosztu; różnice w kwalifikacjach ludzi za pomocą różnych płac można przełożyć na produktywność;...
protur