cz osolna od prawa podmiotowego - dobry.doc

PRAWO PODMIOTOWE

POJĘCIE PRAWA PODMIOTOWEGO

I. Koncepcja prawnonaturalna i system prawny

Prawo podmiotowe i system prawny

–         prawo podmiotowe to pewna korzystna dla jednostki sytuacja. Ideologie prawnonaturalne przyznają prymat podstawowym prawo podmiotowym nad prawem stanowionym, które jedynie stanowi instrument zabezpieczenia tych praw. Skrajny nurt pozytywistyczny uznaje „prawo podmiotowe" jako pochodne systemu norm stanowionych przez kompetentne organy państwowe;

–         Koncepcja umiarkowanego pozytywizmu → najbliższa zasadom państwa praworządnego → uznaje priorytet norm prawa stanowionego przez kompetentne i demo­kratycznie powołane organy państwa względem praw podmiotowych, ale system prawny nie jest stanowiony dowolnie, gdyż respektuje pewne powszechnie akceptowane wartości, czego gwarancją jest demokratyczny system wyborów oraz konstytucja → pogląd dominujący;

II. Określenie prawa podmiotowego

Stosunek cywilnoprawny

–         koniecznymi elementami każdego stosunku cywilnoprawnego są:

*       po jednej stronie prawo podmiotowe;

*       po drugiej stronie odpowiadający mu (to znaczy korelatywnie z nim sprzę­żony) obowiązek;

–         wyróżniamy:

*       proste stosunki cywilnoprawne – tylko jednej stronie przysługuje prawo podmiotowe, z którym korelatywnie sprzężony jest obowiązek drugiej strony;

*       złożone stosunki cywilnoprawne – każdej stronie przy­sługuje prawo podmiotowe skuteczne wobec drugiej strony (podwójna rola: uprawnionych i zobowiązanych) → normatywnie i funkcjonalnie związana całość;

Definicja prawa podmiotowego

!          kwestia kontrowersyjna (wg niektórych w ogólne nieużyteczna) → na cechy tego pojęcia składają się:

I.               jest elementem treści stosunku cywilnoprawnego; służy do opisania sytuacji prawnej podmiotu (a więc praw i sprzężonych z nimi obowiązków innych podmiotów) → cecha ta wskazuje na społeczne aspekty prawa podmiotowego, co jest z reguły niedoceniane w trady­cyjnej doktrynie cywilistycznej, w której pojęcia tego używa się też na opisanie stosunku łączącego podmiot z rzeczą, co pomija cechę korelatywnego sprzężenia prawa podmiotowego z obowiązkami innych osób;

II.             wyznaczone jest normami prawnymi, tzn. określają one zdarzenia prawne, które wywołują konse­kwencje prawne polegające na powstaniu praw podmiotowych oraz je w pewnym stopniu charakteryzują, wskazując podstawy tego opisu, jak np. decyzje samych stron, zwyczaje, zasady współżycie społecznego;

III.           jest to pewna „sfera możności postępowania” lub „moc prawna” → tzn. są to pewne wyróżnione przez normy prawne zachowania lub kompetencje podmiotu uprawnionego, któremu podporządko­wane są określone obowiązki innego lub innych podmiotów prawa cywilne­go → obowiązek:

–        może polegać na działaniu i zaniechaniu;

–        dotyczy czynności psychofizycznych i konwencjonalnych;

–        może bezpośrednio obciążać inne podmioty albo może mieć charakter tylko potencjalny, wymagający aktualizacji, a nawet dokładnego ustalenia wsku­tek dokonania czynności konwencjonalnej przez uprawnionego;

–        wg koncepcji normatywistycznej istota prawa podmiotowego to kompetencja stanowienia nakazów lub zakazów przez uprawnionego (czyli dokonywania tylko czynności konwencjonalnych), w stosunku do czynności psychofizycznych konstruuje koncepcję domniemanego zakazu działań naruszających prawo podmiotowe → koncepcja odrzucona przez Radwańskiego;

IV.          służy ochronie interesów podmiotu uznanych przez prawo i określoną moralność, przy czym interes ten może nie tylko wynikać z prawa podmiotowego przyznanego w ramach jakiegoś stosunku prawnego, ale i wtedy gdy normy prawne nakładają powszechne obowiązki na wszyst­kich (tzw. refleksy prawne, np. obowiązek powszechnych szczepień ochronnych lub leczenia pewnych chorób zakaźnych);

–        nie ma prawa podmiotowego ten, komu przysługują kom­petencje do działania wyłącznie w cudzym interesie;

–        koncepcję tą po raz pierwszy rozwinął Rudolf Ihering;

→    teoria woli (dawniejsza teoria) – prawo podmiotowego to sfera w której jednostka może swobodnie przejawiać swoją wolę, ale podstawową wadą tej koncepcji jest nieuwzględnienie podmiotów które nie mogą skutecznie wyrazić swojej woli, a jednak przysługują im prawa podmiotowe, jak np. dzieci czy osoby ubezwłasnowolnione;

V.            czyny podmiotu uprawnionego są indyferentne (a nie dozwolone), ale należy podkreślić, że indyferencja związana jest z tą normą prawną, która wyznacza określony typ stosunku prawnego, obejmującego prawo pod­miotowe. Natomiast inna norma może już nakładać jakiś obowiązek sprzężony z tym prawem podmiotowym (obowiązek ten z reguły określony jest w sposób ogólny, pozostawiający znaczą swobodę uprawnionemu);

VI.          związane jest z możliwością żądania od właściwego organu państwowego, by przymusił zobowiązanego do powinnego zachowania → kwestia kontrowersyjna, czy jest to cecha konieczna, choć z pewnością jest to cecha typowa. Są jednak przypadki, gdy system prawny odmawia podmiotowi tej kompetencji (tzw. uprawnienia niezupełne), poprzestając na innych skut­kach prawnych, które manifestują prawny charakter danych stosunków spo­łecznych;

Prawo Podmiotowe – jest to pewna złożona sytuacja prawna wy­znaczona podmiotom przez obowiązujące normy i chroniąca prawnie uznane interesy tych podmiotów. Na sytuację tę składają się wolne - w aspekcie nor­matywnym - zachowania psychofizyczne lub konwencjonalne podmiotu upraw­nionego, z którymi sprzężone są zawsze obowiązki innego podmiotu lub innych podmiotów, przy czym gdy norma prawna tego nie wy­łącza uprawnionemu przysługuje również kompetencja do żądania, by organ państwa dysponujący przymusem doprowadził do zrealizowania sprzężonych z prawem podmiotowym obowiązków.

Przydatność koncepcji prawa podmiotowego

–         Z punktu widzenia ideologicznego → krytykowana w doktrynie socjalistycznej z powodu tego, iż jest wyrazem ideologii indywidualistyczno-liberalnej, która bezpodstawnie trak­tuje człowieka jako wyizolowaną monadę motywowaną w swej działalności egoistycznymi tylko interesami, ale na gruncie obecnych założeń ustrojowych RP, indywidualny interes motywowany pożytkiem ogólnym i względami moralnymi jest uznany za godny motyw aktywności gospodarczej;

–         Z punktu widzenia technicznego → czy jest dostatecznie sprawnym instrumentem analizy prawnej, skoro dla jego wyjaśnienia należy odwoływać się do bardziej elementarnych i jednoznacznych pojęć (jak kompetencja, indyferencja) i jeżeli dla jego określenia podstawowe znaczenie mają korelatywnie sprzężone obowiązki innych osób. Ale dokonanie opisu sytuacji prawnej jednostek wyłącznie przy pomocy pojęć podstawowych nie byłoby adekwatne, gdyż nie uwzględniałoby ich funkcjonalnego powiązania w całość;

*       w procesie interpretacji i stosowania prawa cywilnego → nakazuje koncentrować uwagę na uznanych społecznie interesach podmiotów, a w razie ich braku lub zbyt ograniczonego występowania, dane prawo podmiotowe nie przysługuje uprawnionemu lub przysługuje mu w zmodyfikowanej postaci;

III. Uprawnienia

Uwagi ogólne

–         termin ten używany jest dosyć powszechnie, ale brak mu stałej definicji;

–         termin ten używany jest dla określenia jakoś wyróżnionego elementu prawa podmio­towego, a użyteczność tego pojęcia polega na tym, iż nie zawsze trzeba wyznaczać całość przysługującego prawa podmiotowego, poprzestając na pewnym jego wycinku (uprawnieniu) i mając na względzie, iż stanowi on jedynie kawałek całości zdeterminowanej interesem podmiotu. Możliwe jest też, że struktura prawa podmiotowego będzie tak prosta, że zawrze się w treści jednego uprawnienia;

–         wyróżniamy następujące rodzaje uprawnień:

*       roszczenia;

*       uprawnienia kształtujące;

*       zarzuty;

Roszczenia

–         uprawnienie polegające na tym, że uprawniony może żądać, aby indywidualnie oznaczona osoba zachowała się w ściśle określony sposób → uprawnienie skonkretyzowane pod względem treści i podmiotu, a skorelowany z nim obowiązek oznaczony jest co do określonego podmiotu → z reguły przyporządkowana temu materialnoprawnemu uprawnieniu kompetencja zwróce­nia się do odpowiedniego organu o zastosowanie przymusu;

–         zgodnie z art. 120 § 1 kc → roszczenia wymagalne i niewymagalne, co do których nie zaszły jeszcze wszystkie okoliczności aktua­lizujące obowiązek świadczenia;

–         ustawa terminem tym posługuje się też na oznaczenie sytuacji prawnej, która nie jest emanacją prawa podmiotowego (np. art. 344 kc dotyczący roszczeń o ochronę posiadania);

Uprawnienia kształtujące

–         podmiotowi upraw­nionemu przysługuje kompetencja do zmiany lub zakończenia istniejącego sto­sunku prawnego przez jednostronną czynność prawną, co nie oznacza, że nie odpowiadają mu korelatywnie sprzężone obowiązki, gdyż druga strona ma obowiązek uznać nową sytuację prawną i dostosować do niej swoje dalsze postępowanie;

–         obowiązek ten ma charakter pośredni i ogólny, tzn. jest nieskonkretyzowany w postaci konkretnego świadczenia;

Zarzut

–         swoiste uprawnienie polega­jące na odmowie spełnienia roszczenia, tylko wtedy gdy prawo to przewiduje; służy ochronie interesów osoby, przeciwko której kieruje się roszczenie;

–         w prawie procesowym trochę inne znaczenie – twierdzenia pozwanego zmierzające do wygrania sprawy; zarzut musi być podniesiony przez uprawnionego, a sąd nie może uwzględnić go z urzedu;

–         rodzaje zarzutów:

*       trwałe (peremptoryjne)obezwładnienie roszczenia (np. potrącenie lub przedawnienie);

*       przejściowe (dylatoryjne) obezwładnienie roszczenia (np. nie zaoferowanie świadczenia wzajemnego)

RODZAJE PRAW PODMIOTOWYCH

I. Uwagi wstępne

–         rodzaje/postacie praw podmiotowych – kryterium struktury ogólnej;

–         typy praw podmiotowych – kryterium treść;

II. Prawa bezwzględne i względne

!          kryterium – skuteczność praw pod­miotowych wobec innych podmiotów;

Prawa bezwzględne

–         skuteczne wobec wszystkich → obowiązek nieingerowania w sferę spraw określonych prawem podmiotowym → kreowane tylko przez normy prawne, a nie przez decyzje jednostek (tzw. numerus clausus bezwzględnych praw podmiotowych);

Prawa względne

–         skuteczne są jedynie wobec okre­ślonych podmiotów → głównie prawo zobowiązaniowe, w którym wie­rzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, polegającego na różnego rodza­ju zachowaniach → kreowane są decyzjami stron (zasada swobody umów);

–         zwykle wraz z prawem względnym przysługuje uprawnionemu roszczenie, ale rozróżnienie to ma walor praktyczny, ponieważ w obrębie prawa względ­nego można niekiedy bliżej jeszcze ustalić skonkretyzowany i zaktualizowa­ny jego element, jakim jest roszczenie (np. nie przedawnia się prawo podmiotowe do renty, ale wynikające z niego roszczenia o świadczenia okresowe ulegają przedawnieniu);

Zacieranie podziału na prawa bezwzględne i względne przez:

Prawo podmiotowe w zobowiązaniach realnych

–         podmioty takiego stosunku prawnego ustalane są pośrednio, poprzez wskazanie określonej sytuacji prawnej w odniesieniu do rzeczy (np. każdy współwłaściciel rzeczy jest uprawniony do żądania od innych współwłaścicieli tej samej rzeczy określonych zachowań, a zmiana osoby współwłaściciela powoduje zarazem zmianę podmiotów wspomnianych stosunków względnych) → zobowiązanym staje się więc każdoczesny podmiot określonej sytuacji prawnorzeczowej;

–         zobowiązania realne zawsze występowały w stosunkach prawnorzeczowych, pełniąc tam funkcję służebną w odniesieniu do podstawowych uprawnień bez­względnych, ale swoistą i nową cechą polskiego systemu prawnego jest stosunkowo szerokie wykorzystanie tej konstrukcji prawnej tak­że w zakresie typowych stosunków zobowiązaniowych (wierzytelności), np. przejście stosunku najmu na nabywcę nierucho­mości;

Przyporządkowane prawa bezwzględne

–         z dominującym uprawnieniem względnym sprzężone jest upraw­nienie bezwzględne, np. najem mieszkań, dożywocie;

III. Prawa akcesoryjne i związane

!          kryterium – zależność od innych praw;

Prawa akcesoryjne (niesamoistne)

–         skonstruowane dla umocnienia innych praw podmiotowych (samoistnych), a ich istnienie i treść zależą od innych praw podmiotowych, z którymi są funk­cjonalnie związane;

...