aleksander_bruckner__-_starozytna_litwa___ludy_i_bogi_.pdf

WST Ę P

Staro Ŝ ytno ść szczepu. Zwi ą zki z Finami. Dzieje pierwotne. Wiadomo ś ci staro Ŝ ytnych i

wczesnego ś redniowiecza.

Rozprawy o dawnej Litwie zagaja się stereotypowym frazesem, jakoby Litwini byli

jednym z najstarszych ludów europejskich, chociaŜ dobrze wiadomo, Ŝe w Europie poszli oni

razem ze Słowianami, Niemcami, Italami i Grekami z jednego pnia i rodu, Ŝe więc ani są

starsi, ani młodsi od innych. O względnym. wieku narodów rozstrzyga chyba kolejne ich

występowanie w dziejach ludzkości europejskiej, a w takim razie Litwini będą bodaj

najmłodszymi. StaroŜytność znowu języka litewskiego, na którą się wszyscy zawsze

powołują, raczej pozorna i przypadkowa niŜ rzeczywista, góruje w zachowaniu niektórych

dyftongów: au, oi, i końcowego s, jakie posiadają łacina lub greka; poza tą cechą byle

narzecze słowiańskie jest niemal równie „stare" jak i litewszczyzna, a nieraz starsze (np. w

czasowaniu).

Niezaprzeczona staroŜytność Litwy zasadza się na czymś innym, czym się ludy

słowiańskie, germańskie i romańskie wyjątkowo szczycić mogą: na nieprzerwanym

przebywaniu na jednej i tej samej ziemi przez lat co najmniej dwa tysiące. JuŜ bowiem za

czasów Aleksandra Macedończyka siedział Litwin tam, gdzie i dziś, nad Niemnem i Dźwiną,

dotykając Bałtyku i Wisły, na pasie niemi, moŜe nieco dłuŜszym, lecz za to chyba nieco

węŜszym niŜ późniejszy obszar Litewszczyzny; pas ten przedzielał Słowian i Finów

zachodnich.

Gdy Litwa, zerwawszy spójnię etnograficzną i geograficzną, w jakiej przedtem ze

Słowianami zostawała przez wieki, szerząc się ku północnemu zachodowi, pas ów zajęła,

zetknęła się ściślej z Finami i tak się z nimi spoufaliła, Ŝe moŜemy niemal rozróŜniać nową,

litufińską dobę w jej dziejach; łączność zaś ze Słowianami, podstawa owej pierwszej

litusłowiańskiej doby, porwała się do szczętu na wieki: puszcze i moczary nad górnymi

biegami Niemna, Berezyny i Dźwiny odosobniły Litwę; stosunki nawiązały się znowu

dopiero w jakie tysiąc pięćset lat później, na całkiem zmienionych podstawach.

Lecz cóŜ uprawnia nas do takiej właśnie konstrukcji dziejów pierwotnych, zasuniętych

w najgłębszą pomrokę?

Niegdyś trafiał wymysł, dokąd ani pamięć podań, ani źródła historii nie sięgały. W

wiekach średnich kronikarz-bakałarz, nasz mistrz Wincenty (Kadłubek) czy Sakso (Duńczyk),

uzupełniał dzieje narodowe bajkami podkądzielnyma, wstawiał w nie byle nazwiska i daty,

pozbawiał romanse o Ŝelaznym wilku bodaj poetyckiej prawdy, łamał i psuł je w sztucznym

układzie, łatał wreszcie listami, choćby z przybocznej kancelarii Aleksandra Wielkiego; tak

powstały pierwotne dzieje Polski, Danii, Brytanii i inne.

W XV i XVI wieku, gdy o Litwie mówić zaczęto, ceremoniowano się z prawdą

jeszcze mniej; historycy Rzeczypospolitej Babińskiej a, jak Stella i Grunau, Stryjkowski i

Sarnicki, wydawali dowolnie ukute bajki lub mrzonki błędnej fantazji za prawdę, cytowali na

chybił trafił źródła staroŜytne, tłumaczyli nazwy miejsc, ludów, osób, kaŜdy po swojemu;

dowodzili z największą pretensją wszystkiego, czego się ich próŜności i łatwowierności

zachciewało; głosy trzeźwiejsze odzywały się rzadko i rychło je zagłuszano. Dopiero od

połowy osiemnastego wieku zaczęto uprzątać przeszkody, nagromadzone na drodze do

prawdy, albo raczej do prawdopodobieństwa; dopiero w naszym wieku ustalono metodę,

rzucono pewniejsze podstawy, zdobyto wreszcie nowe środki wiedzy.

Dzisiaj uśmiechamy się juŜ wobec naiwnej i zarozumiałej erudycji, dowodzącej

niegdyś w pocie czoła, Ŝe Adam i Ewa po słowiańsku rozmawiali lub Ŝe raj biblijny

znajdował się w pruskiej Samii, albo Ŝe pruskie Chełmno to - Gelonos, zburzone na wyprawie

scytyjskiej Dariusza. Nie wadzi jednak przypomnieć, Ŝe dawne błędy zawsze się wznawiają,

Ŝe i dziś, z taką samą powagą i pretensją jak w wieku XVII Pretoriusz, np. nazwy trackie i

geckie z litewska tłumaczą. Litwinów bezpośrednio z Trakami, Getarni i Azją Mniejszą łączą.

Duch śp. ks. Dębołęckiego i historyków babińskich nie ulotnił się jeszcze z badań dziejów

pierwotnych, lecz przerzedziły się znacznie szeregi łatwowiernych adeptów i ułatwiono

krytyce uprzątanie podobnych błędów.

Lingwistyka i archeologia, acz nie w równej mierze, zdobyły nowe podstawy dla

badań przedhistorycznych, lecz dotychczasowy materiał i metoda obu umiejętności wywołały

pewien rozdźwięk między nimi. Od względnej ścisłości i pewności badań, opartych na

niewzruszonej podstawie języka, odbija niekorzystnie chwiejność i niepewność w

tłumaczeniu wyników archeologicznych: dobywamy z wnętrza ziemi księgi kamienne,

brązowe, Ŝelazne, lecz gdzieŜ klucze do ich trafnego odczytania? GdzieŜ pewność, jakim

właśnie szczepom zabytki przyznawać? Co upowaŜnia do łączenia zmienionych form kultury

ze zmianą samej narodowości, jaką archeologowie do niedawna jeszcze zbyt skwapliwie i

chętnie przypuszczali.

Rozkopy na ziemiach litewskich dostarczają najciekawszych rzeczy; wspomnijmy

choćby owe łotewskie „łodzie diabelskie" (kamienie, ułoŜone w formie łodzi, otaczające grób,

pochodzenia zdaje się germańskiego) lub fakt znacznego, bliskiego pokrewieństwa pomników

nordyjskich, litewskich a pruskich, epoki Ŝelaza i wpływów rzymskich, epoki, urywającej się

nagle i zupełnie, a zastąpionej całkiem inną - przewrót odnoszą archeologowie do czasu 450-

500 lat po Chr. i łączą z ruchami Słowian. Wszystko to jednak niepewne dotąd, niezupełne,

trudno się na tym oprzeć i, chociaŜ nie przeczymy, Ŝe przyszłe badania rozwiąŜą niejedną

zagadkę, na razie powtórzymy za Grimmem (Jakubem) „są o narodach Ŝywsze świadectwa

niŜ kości, zbroje i groby, jest - język ich", i poprzestaniemy na zestawieniu faktów, jakie

lingwistyka wydobyła.

Niechaj jednak czytelnik nie obawia się, Ŝe poczęstujemy go znowu owym ciągle

powtarzanym określeniem bytu przedhistorycznego na podstawie dat językowych, gdzie w tę

samą zawsze, a wąską, etnograficzną ramkę raz słowiańskie, to znowu germańskie lub italskie

albo inne wyrazy „pierwotne" wstawiają. Nie myślimy przecieŜ dziejów Litwy wyczerpywać,

chcemy tylko zwrócić uwagę na fakty, płynące dla tych dziejów obficiej niŜ np. dla

słowiańskich.

Jeden z takich ciekawych, a nowych zupełnie faktów to zaleŜność słownictwa języków

fińskich od litewskiego; fakt rzucający jaskrawe światło na czasy i stosunki, do jakich Ŝadne,

choćby najdawniejsze źródła nie docierają; fakt dozwalający nam rozpoczynać dzieje

Litewszczyzny o całe wieki wcześniej niŜ słowiańskie.

Finowie zachodni, w szerszym znaczeniu tej nazwy, obejmującym Finów właściwych

(dzisiejszej Finlandii, zachodnich Jamów i wschodnich Karelów), nielicznych Wotów i

Wepsów za Ładogą i Onegą, Estów w Estonii, Liwów (na Cyplu Kurlandzkim w liczbie 3000

osób pozostałych) i Kurów (wygasłych dziś zupełnie), zapoŜyczyli setkę wyrazów

najpierwotniejszej kultury od Litwinów w tych jeszcze czasach, kiedy nie tylko sami tworzyli

jedność językową, lecz nie zerwali byli spójni z nadwołskimi Finami, mianowicie i z

Mordwą. Jest to najdawniejsza warstwa słów, zapoŜyczonych u Finów; druga, obejmująca

słowa pochodzenia germańskiego (gotyckiego), późniejsza, gdy łączność z Mordwą juŜ

zerwano, naleŜy mimo to do pierwszych wieków pochrześcijańskich; moŜemy więc wedle

niej ową wcześniejszą śmiało odnosić do wieków przedchrześcijańskich, choćby do czasów

Macedończyka. Dziś stykają się Litwini (Łotysze) tylko na północy z Finami (Estami i

Liwami); dawniej okalali ich Finowie na północy i na wschodzie; Słowianie, napierając od

południa, od Połocka i Smoleńska, odepchnęli później (około r. 500) Finów w północne i

zachodnio-północne kraje (Finlandię itd.) za Dźwinę, za Pejpus, za Ilmen, zdobyli ziemie, na

których się Krywicze i „Słowienie" (ze Pskowem i Nowogrodem) rozsiedli i odparli Litwę

nieco na zachód.

Słowa, jakie Finowie od Litwy zapoŜyczyli, dotykając najrozmaitszych przedmiotów,

nie objawiają wyŜszej kultury ani u jednych, ani u drugich. Nie naleŜy jednak kłaść na

wszystkie równego nacisku; widoczny w nich kaprys lub traf, bo czemuŜ innemu

przypisywać, Ŝe siostrę, córkę, narzeczoną, kuzynkę lub Ŝe ząb, szyję, pępek, biodra Finowie

z litewska nazywają? Za to inne dowodzą naocznie, ilu to rzeczy nauczyli się, a z nimi i

nazwy zapoŜyczył Fin od Litwina. Przede wszystkim co domu i gospodarki .dotyczy, np.

zagroda, łaty, mątewka, kosze, ściana, płoty i pale do nich, kliny, siekiery i koła, łyŜki, hubka,

smoła, łaźnia, most, droga, sanie, piwo, części ubioru, szczególniej owo charakterystyczne dla

starej Litwy nakrycie głowy, ke pure; dalej nazwy zwierząt dzikich i domowych, więc

cietrzewia, gęsi, sroki, kukułki, drozda, gadu, raka, osy, barana, prosięcia, kozy; nazwy skóry,

sierści, rzemienia, wełny, siana, pasterza; nazwy zboŜa, Ŝuru (putry), nasienia, grochu, bobu,

maku, bruzdy, jałowca, sitowia; nazwy ryb i rybołówstwa, węgorza, łososia i inne; nawet

nazwy mrozu, szronu i grudy przejął Fin, pozbywając się własnych. Litewski „bóg" (diewas,

dei was) zastąpił mu niebo (fińskie taiwas), Perkun późniejszego diabła; „tysiąc" liczyć

nauczył się od Litwinów, jak przodek jego przed wiekami „sto" od jakiegoś szczepu

irańskiego; zwyczaj i rząd, barwy: Ŝółta, zielona i jasna lub szara, sąsiedztwo i zajazd,

leniwiec nawet i głuch, nazwani z litewska.

Przy tak Ŝywej a trwałej wymianie rzeczy i słów nic by dziwnego nie było, gdyby i

Litwin w jaką fińską rzecz i nazwę się zaopatrzył; i tak, instrument narodowy muzyczny,

kankle, rodzaj gitary, zdaje się został zapoŜyczony wraz z nazwą od pięciostrunnej fińskiej

kanteli; rija, gdzie zboŜe suszą, moŜe z samą procedurą - jest fińskiej inwencji. Przy kilku

wyrazach, nazwach łodzi np. i jej części pochodzenie ich jest sporne i zdaje się nam, Ŝe

moŜna by je i Finom przyznawać; i nazwę rękawic, cimds, przejął Łotysz od Fina (kinnas z

kindas). Przy bliŜszym badaniu moŜna wnosić, Ŝe Litwa stosunki te z Finami głównie w

północnej i wschodniej swej części (łotewskiej) uprawiała; zdaje się nam równieŜ, Ŝe zbyt

przedłuŜone podtrzymywanie tych stosunków zagroziło teŜ Łotwie zupełnym spadnięciem na

niŜszy poziom fiński (o dzikości nadzwyczajnej Finów świadczy wyraźnie Tacyt); moŜe być

nawet, Ŝe w nadmiernej przesądności i w wielobóstwie litewskim odbiły się rasy fińskiego

szamaństwa i demonologii, a zatarły się nieco wyŜsze koncepcje mitologii aryjskiej 1 .

W kaŜdym razie kultura litewska, przebijająca z owych wyrazów, przedstawia się

nadzwyczaj pierwotnie; Ŝadne słowo nie wskazuje na wyŜszy ład społeczny, nic nawet nie

dowodzi znajomości kruszców, bo siekiera i kamienną być mogła. Jak Litwin Ŝył, gdy z głębi

swych lasów, ponad jeziorami i rzekami, z fińskim strzelcem i rybakiem się stykał, o tym

sądzić moŜna z późniejszej o liczne wieki i nieco moŜe fantastycznej, ale mamo to trafnej

charakterystyki u Stryjkowskiego, przypominającej Ŝywcem charakterystykę Finów u

Tacyta 2 .

Ubiory ich zwierzęce wszytko były skóry,

A majętność na sobie, co mógł nosić który.

Dom, kuczka, prostym darnem nakryta, bót z łyka,

Zwierzęcy łeb obłupił, i wdział miasto słyka.

...ano nasz śmodzin swoję głowę,

Przybrał w wilcze, w niedźwiedzie łbisko i zubrowe.

A kiedy połupili w Ruskich ziemiach pługi,

Włocznie z narogów kuli, potym na kij długi

Osadzili, do strzał teŜ czynili Ŝelesca,

A niedługo jednego zagrzewali miejsca.

Zwierzęcy prawie Ŝywot z dawnych czasów wiedli...

Co pierwej kaŜdy jak wilk leŜał w leśnej budzie...

Łodzie, czołny, z zubrowych skór dziwnie szywali,

A szwy dla przejścia wody łojem nacierali...

Dwa łodź jedną nieśli, a konie wpław wiedli itd.

Do końca tej epoki dziejów litewskich odnoszą się dwie wzmianki u autorów

staroŜytnych: jedna, u geografa Ptolemeusza, wylicza tylko imiennie szczepy litewskie (i

fińskie) np. Galindów, Sudzinów (o nich niŜej), Stawanów, Igyllionów 3 ; druga, u Tacyta,

wymienia Litwinów nie pod nazwą ich własną wprawdzie, lecz pod imieniem, jakie im

Niemcy nadali; Tacyt opisuje natomiast ich byt z obfitszymi szczegółami niŜ byt Słowian,

moŜe tylko trafem, moŜe teŜ dlatego, Ŝe Litwa wychyliła się nieco bliŜej z pomroki puszcz i

jezior ku bagnom i mu. Z relacji handlarskiej opowiada Tacyt, Ŝe Estiowie - tak ich zwali

Niemcy - róŜnią się od Niemców-Swewów językiem, nie zaś zwyczajami i kształtem; Ŝe

czczą matkę bogów, Ŝe noszą niby amulety wyobraŜające odyńców, chroniące i bezbronnego

1 Zasługa wykrycia i ustalenia litufińskich słów naleŜy się znakomitemu lingwiście duńskiemu, p.Thomsenowi (w dziele Beroringer mellen

de finske og de baltiske Sprog , Kopenhaga 1890); lecz Ŝe autor pominął, jak się zdaje, kilka ciekawych paralel, czy Ŝe ich nie dostrzegł, czy

Ŝe im nie dowierzał, zebrany przez niego materiał da się miejscami i powiększyć, i inaczej oświetlić.

2 Dla porównania powtarzamy ów opis Tacyta, kończący tak efektownie jego Germani ę : U Finów nadzwyczajna jest dzikość i szpetne

ubóstwo; nie mają oni broni ani koni, ani zagród; zioła (jakaś myłka!) są ich poŜywieniem, skóry odzieniem, ziemia łoŜem, jedyna ich umość

w strzałach, jakie dla braku Ŝelaza kośćmi zaostrzają; spólne myślistwo Ŝywi spólnie męŜczyzn i kobiety, towarzyszące im i domagające się

części połowu. I dla dzieci nie ma innego schowku przed dzikim zwierzem czy przed słotą, chyba Ŝe je sploty gałęzi okryją; tu wraca

młodzieŜ, tu przytułek i starców. (Dalsze słowa charakteryzują zupełny brak potrzeb i Ŝyczeń wolnego od pracy i trosk Inna).

3 Nazwa Igyllionów do najdziwaczniejszych wywodów słuŜyła; odnajdowano pod nią Litwinów, a szczególniej Jaćwingów; niedawno zaś

najznakomitszy znawca owych dawnych dziejów wskazał na Igilla, wodza Burgundów i Wandalów, jeńca Rzymian za Probusa, nazwanego

niby od szczepu Igillów (chociaŜ dodajemy, z tego bynajmniej jeszcze nie wynika, Ŝeby i sami Igillowie mieli być germańskiego,

lugiowandalskiego rodu; przecieŜ i nazwa szczepu litewskiego Galindów pojawia się jako nazwa osobowa u Gotów w Hiszpanii częściej, a

nikt z tego nie wnioskuje Ŝeby Galindowie sami byli szczepu gockiego). Nas uderzyło, Ŝe Igillioni wymienieni są obok szczepów litewskich

w jednej z najpierwszych informacji Ptolemeusza, więc wpadliśmy na domysł, czy nie szukać pod tą nazwą jakiegoś bliskiego fińskiemu

szczepu; z litewskich nie nadaje się Ŝaden. i rzeczywiście Łotwa zowie Estończyków Igaunami (od Uganii, Unganii, kramy, gdzie Jurjew-

Dorpat leŜy?); stąd polskie i ruskie Igowia, np. w Opisie poselstwa moskiewskiego, E. Pielgrzymowskiego 1601; „Z niemi (Szwedami)

podwód z pięćdziesiąt Igoni (Estów) przybyło"; „aceurrentibus Lotavis seu Igovtts", czytamy u Cichockiego (Alloquia ossecensia 1615 r, s.

238); Stryjkowski (Kronika, s. 206) mylnie przerzuca Jaćwingów do Inflant, ku Nowogrodowi Wielkiemu, „których Igowiany zowią".

Gdyby nawet nasze przypuszczenie było zupełnie chybione, objaśniliśmy przynajmniej termin Igoni. Z innych nazw Ptolemeusza warto

jeszcze jedną przytoczyć, Weltai, którą koniecznie wszyscy, od ks. Bohusza począwszy, do takich koryfeuszów jak Zeuss i Muellenhoff, w

Letwai przeobraŜali, by z niej nazwę Litwy wycisnąć. Słusznie protestuje wymieniony wyŜej badacz (akademik A. Kunik) przeciw takiemu

gwałceniu tekstu greckiego.

między wrogami bezpiecznie; Ŝe rzadko Ŝelaza, częściej pałek uŜywają; Ŝe zboŜa i inne płody

mniej gnuśnie niŜ Germanie uprawiają; Ŝe i morza badają, i na brzegu lub. w falach bursztyn -

zwąc go glaesum, znowu niemieckie glas - zbierają, sami go nie ceniąc ani uŜywając; lecz

kupcom sprzedając. Ze szczegółów tych pomijamy nazwisko Estiów 4 ; rzadkość Ŝelaza na

Litwie potwierdzają źródła jeszcze w dwanaście wieków później; uprawy roli dowodzą

choćby owe nazwy zboŜa itd., jakie Finowie od Litwy zapoŜyczyli; o amuletach niŜej jeszcze

wspomnimy, jak i o kulcie „matki Bogów", chociaŜ moŜna by przypuścić i omyłkę w

informacji, wywołaną następującą zaraz wzmianką o amuletach, cechujących w oczach

Tacyta czciciela „wielkiej matki" (Idejskiej), a znanych u Litwinów rzeczywiście, lecz

później o wyobraŜeniu dzików na ich amuletach nic nie słychać. O bezbronnych między

wrogami opowiada i później podanie, zobacz niŜej. Zbieranie i sprzedawanie bursztynu i

obecność handlarzy datuje się co najmniej od owego rzymskiego rycerza, wysłanego za

czasów Nerona po bursztyn i trafiającego na wybrzeŜa bałtyckie; monety rzymskie,

wykopywane w Prusiech, poczynające się od Trajana, coraz liczniejsze za późniejszych

cesarzy, szczególniej za Antoninów, urywają się w pierwszej ćwierci trzeciego wieku, gdy

początkowe ruchy ludów opustoszyły drogi handlowe.

Spokojne zamieszkiwanie razem i tułanie się myśliwych i rybaków po lasach i nad

jeziorami, wypalanie gęstwin na małe pola, chów bydła, zbliŜały Litwę i Finów tak dalece, Ŝe

i róŜnic między nimi nie dostrzegano, Ŝe Skandynawii np. oba szczepy zarówno Eistami zwać

mogli (stąd nazwa Estów, Estonii fińskiej). OręŜ obcy zamącił ciszę wiekową; przez całe trzy

wieki panowali Gotowie nad krajami bałtyckimi, nad Finami i Litwą, później i nad

Słowianami. Źródła historyczne i podania narodowe skąpią szczegółów; moŜna by je o myłki

i przechwałki posądzać, gdyby ich nie potwierdzały dobitnie świadectwa językowe

(archeologiczne tu pomijamy znowu umyślnie). Pokazuje się, Ŝe Słowianie, Litwa i Finowie

zapoŜyczyli od Gotów wyrazy, liczne i waŜne, dowodzące napływu nowego, odmiennego,

wyŜszego Ŝywiołu. Tajemnica powodzenia Gotów zawiera się w dwu słowach, jakie podbite

narody od nich przyjęły: Kuningas i mekus, król (Konig, nasze ksiądz z kniąg, tj. ksiąŜę,

litewskie Kuningas, fińskie i estońskie kunigas, wockie kunikas) i miecz (fińskie miekka). To,

do czego Słowianie i Litwini po wiekach dopiero, Prusowie, Łotwa i Finowie nigdy nie

doszli, skupienie siły szczepowej w jednym ręku, zdanie się na króla - wodza, owe ich, juŜ u

Tacyta wyróŜnione, „erga reges obsequium", powolność względem królów i lepsze uzbrojenie

(miecz obosieczny i inne), zapewniły przewagę Gotów. Warstwa gocka w fińskich językach

przedstawia teŜ wyŜszą kulturę i ustrój niŜ litewska; pojawiaj się w niej nazwy kruszców i

wyrobów kruszcowych (kocieł i inne), instytucji, pojęć etycznych. Uderza, Ŝe Słowianie i

Finowie więcej niŜ Litwini słów gockich przyjęli; natomiast zapamiętał sobie Litwin do dziś

ich nazwę. Gudami zwie on sąsiadów od wschodu, więc pruski Litwin śmudzina gudem

nazywa, śmudzin znowu Białorusina tymŜe mianem częstuje.

Burze IV wieku rozmiotły na zawsze potęgę Gotów na wschodzie. Powoli

dokonywają się nowe przemiany; Słowianie ruscy szerzą się na północ, pochłaniając albo

wypierając Finów; Litwini, tj. szczepy ich zachodnie, później zwane pruskimi; zajmują

szczelniej wybrzeŜa bałtyckie po Wisłę. Do samego Bałtyku dotarli oni byli i wcześniej niŜ

Łotysze moŜe, lecz ludem nadmorskim, handlowym czy zbójeckim mimo to nie zostali nigdy;

nic nie nęciło ich do porzucenia puszcz leśnych i zagród szczupłych, ledwie Ŝe na czółenku

rybackim wychylał się nieco Łotysz poza brzegi - o zajęciu wysp pobliskich, np. Ozylii, nigdy

Nazwę tę niemiecką dawniej wszyscy, dziś juŜ tylko historycy, nawet i Kunik, tłumaczą jako oznaczająca ludzi wschodu (Ostu);

uszczuplano ją następnie, w miarę jak pojawiały się szczegółowe nazwy Prusów, Kurów itd., i ograniczono w końcu do Estonii i Estów.

Lecz sumienie filologa germanisty nie dopuszcza takiego wykładu, śe wieki średnie tak rzecz pojmowały, nie dowodzi niczego;

niezrozumiałą dla nich nazwę Aistiów (bo tak brzmi ona u Tacyta, nie Austiów, co by „wschodnich" rzeczywiście oznaczało) zastąpiły one

mimowolnie inną, zrozumiałą, odpowiadającą połoŜeniu geograficznemu, wiąŜącą się z nazwą Bałtyku (Ostsee). Zamiast bezbarwnej nazwy

„ludzi wschodnich" (bo któŜ nie siedział na wschód od Germanów? Byli i Słowianie, i inni) otrzymalibyśmy nazwę nadzwyczaj

charakterystyczną, lecz o znaczeniu jej dowiemy się niŜej.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: