Listy kontrolne jako narzędzia do oceny warunków pracy bhp.pdf
(
350 KB
)
Pobierz
Bez tytu³u-1
BEZPIECZEÑSTWO PRACY 2/2001
dr hab. MARIA KONARSKA, prof. CIOP
Centralny Instytut Ochrony Pracy
Listy kontrolne
jako narzêdzia do oceny warunków pracy
Dyrektywa Rady z 12 czerwca 1989 r. o
wprowadzeniu œrodków w celu zwiêkszenia bez-
pieczeñstwa i poprawy zdrowia pracowników
podczas pracy (89/391/EWG) zobowi¹zuje do
wprowadzania wymagañ bhp na poziomie mi-
nimalnym, jednak na wystarczaj¹co wysokim,
aby zapewniæ bezpieczeñstwo i ochronê zdro-
wia pracowników [5].
W myœl tej dyrektywy, odpowiedzialnoœæ za
warunki pracy ponosz¹ pracodawcy, których
obowi¹zkiem jest zapewniæ pracownikom bez-
pieczeñstwo i ochronê ich zdrowia w ka¿dym
aspekcie zwi¹zanym z prac¹, przez zapobiega-
nie ryzyku zawodowemu, informowanie, orga-
nizowanie szkoleñ oraz zapewnienie koniecz-
nych œrodków i w³aœciwej organizacji. „Mo¿liwie
najwiêksza odpowiedzialnoœæ” za w³asne bez-
pieczeñstwo i zdrowie spoczywa równie¿ na pra-
cownikach, zgodnie z zakresem ich przeszko-
lenia i otrzymanymi od pracodawcy instrukcja-
mi. Wdro¿eniem dyrektywy w Polsce s¹ posta-
nowienia rozdzia³u 10 Kodeksu pracy i rozpo-
rz¹dzenia wydawane przez Ministerstwo Pracy
i Polityki Spo³ecznej.
zagro¿eñ i oceny ryzyka zawodowego
opracowany przez zespó³ ekspertów z
CIOP [23, 24].
W ma³ych firmach, w których obowi¹-
zek oceny i optymalizacji warunków pra-
cy musi zapewniæ sam pracodawca, a za-
stosowanie specjalistycznego oprogra-
mowania nie jest mo¿liwe ze wzglêdu na
brak sprzêtu informatycznego, czy kwa-
lifikacji pracodawcy, do analizy i oceny
warunków pracy mog¹ s³u¿yæ listy kon-
trolne – narzêdzie na tyle proste, aby mo-
g³y siê nimi pos³u¿yæ osoby nie posiada-
j¹ce specjalistycznego sprzêtu i du¿ej
wiedzy z dziedziny bezpieczeñstwa i er-
gonomii.
Listy kontrolne, stosowane od lat
w praktyce eksperckiej, mog¹ okazaæ siê
optymalnym narzêdziem oceny warun-
ków pracy, mo¿liwym do szerokiego za-
stosowania w ma³ych firmach.
Opracowanie wykonano w ramach
Programu Wieloletniego (b. SPR-1) pn.
„Bezpieczeñstwo i ochrona zdrowia cz³o-
wieka w œrodowisku pracy” dofinansowa-
nego przez Komitet Badañ Naukowych
i przedstawiona na II Kongresie w Dort-
mundzie we wrzeœniu 1964 r. przez ze-
spó³ pod kierunkiem G.C. Burgera.
Zawiera ona ponad 300 pytañ ogól-
nych i szczegó³owych, pozwala na kom-
pleksow¹ analizê prawie wszystkich ele-
mentów pracy, co ma na celu zwrócenie
uwagi na czynniki decyduj¹ce o warun-
kach pracy, nie zawiera jednak kryteriów
oceny oraz klasycznych elementów do-
tycz¹cych bezpieczeñstwa pracy.
Opieraj¹c siê na Liœcie Dortmundzkiej
lub na podobnej zasadzie tworzono wie-
le eksperckich list kontrolnych. Obecnie
tak szczegó³owe listy kontrolne wydaj¹
siê zbyt pracoch³onne. Wspó³czesne eks-
perckie listy kontrolne s¹ bardziej synte-
tyczne i oparte na ukierunkowanych za-
sadach analizy systemu pracy: z punktu
widzenia zadania (task-oriented) lub pra-
cownika (person-oriented).
Jedn¹ z czêœciej stosowanych list kon-
trolnych jest opracowana w 1983 roku
przez Romerta i Landau’a metoda AET
(Ergonomic job analysis technique)
uwzglêdniaj¹ca analizê zadaniow¹ pra-
cy. Zawiera ona 32 pozycje obejmuj¹ce
zagadnienia dotycz¹ce przedmiotu, œro-
dowiska psychospo³ecznego i material-
nego pracy, zwi¹zane z odpowiedzialno-
œci¹, wymaganiami, zadaniami pracy
[21].
Przedmiotem analizy i oceny list zo-
rientowanych na pracownika (person-
-oriented) jest ekspercka ocena oparta na
analizie subiektywnej percepcji pracy
przez pracuj¹c¹ osobê (np. w metodzie
W œwietle tych postanowieñ praco-
dawca powinien przeprowadzaæ ocenê
ryzyka na ka¿dym stanowisku pracy
i wspó³dzia³aæ z pracownikami w tworze-
niu warunków pracy zgodnych z wyma-
ganiami bezpieczeñstwa i ergonomii.
Jedn¹ z konsekwencji tak nakreœlonej
strategii realizacji dyrektyw jest du¿e za-
potrzebowanie na narzêdzia oceny wa-
runków pracy, i to o bardzo ró¿nym po-
ziomie profesjonalnoœci, zarówno dla
przeszkolonych pracowników s³u¿b bhp,
jak i takich narzêdzi, które pozwala³yby
na ocenê bezpieczeñstwa i ergonomii pra-
cy osobom posiadaj¹cym niewielk¹ wie-
dzê z tego zakresu.
Najlepszymi i najbardziej polecanymi
narzêdziami oceny warunków pracy s¹
programy komputerowe, zawieraj¹ce od-
powiedni¹ wiedzê specjalistyczn¹ i me-
tody kwalifikacji wpisywanych danych.
Przyk³adem takiego programu mo¿e byæ
STER – komputerowy system rejestracji
Listy s³u¿¹ce kontroli
warunków pracy
Pierwsze listy s³u¿¹ce kontroli warun-
ków pracy by³y tworzone przede wszyst-
kim przez lekarzy i psychologów, na pod-
stawie analitycznych doœwiadczeñ orga-
nizacji pracy. Zadaniem tych list by³o u³a-
twienie nadzoru nad warunkami pracy
i ocen¹ stanu zdrowotnego pracowników.
Listy te powstawa³y z potrzeby opa-
nowania ¿ywio³owego, niekontrolowa-
nego rozwoju technicznych œrodków
pracy, dominuj¹cych nad mo¿liwoœcia-
mi pracowników. Mia³y one g³ównie
charakter analizuj¹cy i diagnostyczny,
nie dostarcza³y wskazañ konstruktorom,
projektantom i organizatorom produkcji,
do optymalizacji œrodków i organizacji
pracy.
Najbardziej znana jest klasyczna Lista
Dortmundzka. Opracowana zosta³a na
zlecenie I Kongresu Ergonomicznego
7
BEZPIECZEÑSTWO PRACY 2/2001
JDS – Job Diagnosic Survey – Hackman
J.R. Oldman G.R., 1980 [15], Work Abi-
lity Index – Tuaomi K. i wsp. (1994 [22]).
Oceny te s¹ jednak ukszta³towane przez
motywacje, jakimi pracownik kieruje siê
w pracy. Dlatego s¹ one miarodajnym
Ÿród³em wiedzy o warunkach pracy dla
eksperta, je¿eli pracownicy s¹ odpowie-
dzialni za wyniki pracy, postrzegaj¹ pra-
cê jako wa¿n¹ i wartoœciow¹, maj¹ „wie-
dzê wyniku” w³asnej pracy i mo¿liwoœci
porównania jej z normami.
Dobrym przyk³adem nowoczesnego
narzêdzia do analizy, oceny i poprawy
warunków pracy jest lista kontrolna
opracowana na zlecenie Miêdzynarodo-
wej Organizacji Pracy (ILO, 1996) [8].
Zawiera ona sformu³owane zagadnienia
do analizy pracy i sugestie w formie zwiê-
z³ego imperatywu i graficznych wskazó-
wek, do ergonomicznej optymalizacji sta-
nowiska pracy.
W Polsce pierwsze listy kontrolne,
g³ównie s³u¿¹ce organizacji pracy, po-
wsta³y ju¿ w latach 30. (Karaffa-Korbutt
1933). Maj¹ one obecnie znaczenie hi-
storyczne [17]. W latach powojennych
listy do analizy warunków pracy opraco-
wywali: A. Hansen w 1963 r. [16], H. Kir-
schner i P. Krasucki w latach 1968, 1970
[18], A. Ogiñski w 1968 r. [21], J. Giera-
simiuk w 1984 r. [12], J. Lewandowski
w 1995 r. [6].
S¹ to listy opracowane w du¿ej mie-
rze na takich samych zasadach, jak Lista
Dortmundzka. Wiêkszoœæ z nich, to listy
analizuj¹ce warunki pracy z punktu wi-
dzenia bezpieczeñstwa i higieny. Zawie-
raj¹ one szczegó³owe pytania, które s¹
podstaw¹ analizy systemu pracy, niektó-
re z nich zawieraj¹ elementy zmierzaj¹-
ce do oceny. Listy opracowane przez
A. Ogiñskiego, J. Lewandowskiego za-
wieraj¹ oprócz analizy, równie¿ wskaza-
nia do diagnozy i opracowania propozy-
cji rozwi¹zania problemu.
Na uwagê zas³uguje arkusz oceny er-
gonomicznej opracowany przez J. Gie-
rasimiuka [12] zawieraj¹cy system oce-
ny bezpieczeñstwa eksploatacji maszyn
i urz¹dzeñ oraz innych elementów pracy,
decyduj¹cych o obci¹¿eniu pracownika.
Arkusz jest czêœci¹ ramowych wytycz-
nych, zawieraj¹cych odes³anie do norm,
zaleceñ, które s¹ pomocne zarówno
w ocenie, jak i w optymalizacji warun-
ków pracy.
Wœród list kontrolnych u¿ywanych od
lat, wiêkszoœæ stanowi¹ listy eksperckie,
mog¹ce s³u¿yæ do analizy i oceny warun-
ków pracy prowadzonej przez eksperta,
na podstawie obserwacji poczynionych
spoza grupy pracowniczej. S¹ one na ogó³
pracoch³onne i wymagaj¹ wiedzy specja-
listycznej z wielu dziedzin. Wiêkszoœæ
zagadnieñ w tych listach poœwiêconych
jest problemom bezpieczeñstwa pracy.
œci miêœniowo-szkieletowych, staj¹ siê
problemem ekonomicznym w coraz licz-
niejszej grupie pracowników pozaprze-
mys³owych, z powodu du¿ej liczby ab-
sencji chorobowych i obni¿enia wydaj-
noœci pracy. Jest równie¿ wiele przes³a-
nek sk³aniaj¹cych do opinii, ¿e przewle-
k³e dzia³anie czynników uci¹¿liwych
mo¿e prowadziæ do utrwalonych zmian
chorobowych. Najefektywniejsze s¹ tu
listy szczegó³owo uwzglêdniaj¹ce warun-
ki pracy na stanowisku – ukierunkowane
na analizê poszczególnych stanowisk pra-
cy, jak na przyk³ad stanowisko pracy
z komputerami (Grabosz, Sikorski 1999
[14]), (CIOP – Wolska i wsp. 2001 [2]).
W ergonomicznych listach kontrol-
nych du¿¹ wagê przywi¹zuje siê do su-
biektywnych ocen warunków pracy, wy-
chodz¹c z za³o¿enia, ¿e odczucie warun-
ków pracy jest decyduj¹ce w kszta³to-
waniu œrodowiska spo³ecznego pracy
i w ostatecznym rachunku decyduje
o akceptacji tych warunków przez pra-
cowników.
Œwiadomy wspó³udzia³ pracowników
jest szczególnie wa¿ny dla ergonomii,
której celem jest tworzenie warunków
optymalnych, a wiêc warunków dobrych
dla pracowników wed³ug ich subiektyw-
nych kryteriów.
Jak wykazuje praktyka ergonomiczna
ostatnich lat, w zak³adach pracy wysoko
rozwiniêtych krajów po³¹czenie sta³ej
optymalizacji warunków pracy ze wzro-
stem wydajnoœci sta³o siê mo¿liwe w wa-
runkach aktywnego udzia³u pracowni-
ków w kszta³towaniu swoich warunków
pracy, jest to tzw. ergonomia partycypa-
cyjna (O. Brown, 1993). Tak pojêta er-
gonomia, w której wspó³udzia³ pracow-
ników wp³ywa na wydajnoœæ pracy, ma
szansê na akceptacjê pracodawców i po-
zyskanie œrodków finansowych na two-
rzenie optymalnych warunków pracy.
Niewiele z cytowanych list kontrol-
nych w³¹cza elementy oceny dokonanej
przez pracownika do systemu ergono-
micznej oceny warunków pracy. Dobrym
doœwiadczeniem w tym zakresie by³y
opracowane w CIOP zasady wspó³pracy
zespo³u ergonomistów z biurem projek-
tów (G³uski, Gadomska, Gierasimiuk
1975 [13]) oraz badania warunków pra-
Kierunki rozwoju
list kontrolnych w ergonomii
W ostatnich latach wzrasta zapotrze-
bowanie na ergonomiczne listy kontrol-
ne, w których obok zagadnieñ bezpie-
czeñstwa, coraz wiêksz¹ uwagê przywi¹-
zuje siê do analizy i oceny czynników
kszta³tuj¹cych uci¹¿liwe warunki pracy.
Z powodu zmian na rynku pracy, po-
woduj¹cych wzrost liczby stanowisk pra-
cy biurowej czy pracy us³ugowej, na co-
raz wiêkszej liczbie stanowisk pracy do-
minuj¹ uci¹¿liwoœci spowodowane taki-
mi czynnikami obci¹¿aj¹cymi jak:
– zadania powtarzalne,
– d³ugotrwa³y brak mo¿liwoœci zmia-
ny pozycji,
– przeci¹¿enie i niedoci¹¿enie fizycz-
ne i umys³owe,
– nieodpowiednie warunki œrodowiska
psychospo³ecznego,
– nieodpowiednio zaprojektowane sta-
nowisko pracy w zakresie przestrzeni
pracy,
– nieodpowiednie wyposa¿enie stano-
wiska (narzêdzia itp.),
– nieodpowiednie oœwietlenie,
– przeszkadzaj¹cy ha³as,
– nieodpowiednie warunki mikrokli-
matu.
Czynniki te nie s¹ okreœlane jako czyn-
niki szkodliwe œrodowiska pracy. S¹ to
czynniki uci¹¿liwe, czyli takie, które nie
powoduj¹ trwa³ych urazów i chorób
uznawanych za zawodowe, powoduj¹
natomiast zmiany odwracalne – zmêcze-
nie i dolegliwoœci. Skutki dzia³ania tych
czynników, zw³aszcza stresu i dolegliwo-
8
BEZPIECZEÑSTWO PRACY 2/2001
cy z monitorami ekranowymi, oparte na
metodyce opracowanej przez miêdzyna-
rodowy zespó³ MEPS (Aaras i wsp. 1991
[1], Konarska i wsp. 1992 [19]). W bada-
niach tych dokonywano analizy warun-
ków pracy i projektowano jej optymali-
zacjê na podstawie wyników list eksperc-
kich oraz oceny pracowników, których
wci¹gniêto do analizy i optymalizacji
metod¹ interwencji partycypacyjnej (Bu-
gajska i wsp. 1997 [4]).
Innymi przyk³adami nowoczesnych
narzêdzi kompleksowej ergonomicznej
analizy i oceny, przeznaczonych do u¿yt-
kowania równie¿ i pracowników, s¹ listy
kontrolne: fiñska [9] i francuska [10].
Maj¹ one podobn¹ cechê – w bardzo syn-
tetycznej formie graficznej umo¿liwiaj¹
ocenê warunków pracy wed³ug przyjê-
tych kryteriów, sugeruj¹ równie¿ kierun-
ki optymalizacji.
dów poligraficznych i introligatorskich,
pralni, restauracji, sklepów spo¿ywczych,
zak³adów œlusarskich i budowy maszyn,
przedsiêbiorstw transportowych, budo-
wlanych zak³adów przetwórstwa two-
rzyw sztucznych, drewna, pracy z kom-
puterami.
Listy te mog¹ byæ z powodzeniem sto-
sowane równie¿ przez pracowników. Za-
wieraj¹ one wartoœciowe wskazówki do-
tycz¹ce poprawy warunków pracy w za-
kresie, w jakim mo¿e i powinien doko-
nywaæ pracownik na swoim stanowisku.
Geneva 1996 (Ergonomiczna lista kontrolna, er-
gonomiczne rozwi¹zania na rzecz poprawy wa-
runków pracy, bezpieczeñstwa i zdrowia pra-
cowników. T³um. IMP – £ódŸ)
[9] Ergonomic Workplace Analysis. Ed. Aho-
nen M., Launis M. and Kuorinka T.: Ergono-
mic Section Finnish Institute of Occupational
Health 1989
[10] Ergonomie en Production. Principales speci-
fications. Version 2, Ed. Renoux J.: Renault Secu-
rite Conditions de Travail, Renault le Mans, 1996
[11] Evaluation of Human Work. A practical
ergonomics methodology. Ed. Wilson J.R., Cor-
lett E.N.: Taylor and Francis, London 1995
[12] Gierasimiuk J.: Arkusz oceny ergonomicz-
nej. W: Bezpieczeñstwo pracy i ergonomia.
Maszyny, stanowiska pracy. Podstawowe kry-
teria, wymagania i zasady oceny. Wyd, CIOP,
Warszawa 1984
[13] G³uski F., Gadomska H., Gierasimiuk J.:
Opracowanie ergonomicznych za³o¿eñ rozbu-
dowy i modernizacji Warszawskich Hut Szk³a.
Etap II. Zasady wspó³pracy zespo³u ergonomi-
stów z biurem projektów. CIOP, W-wa 1975
[14] Grabosz J., Sikorski M.: Jak oceniæ ryzyko
pracy przy komputerze. Wyd. ODDK, Oœrodek
Doradztwa i Doskonalenia Kadr Sp. z o.o.
Gdañsk 1999
[15] Hackman J.R., Oldman G.R.: Work rede-
sign. Reading, MA: Addison Wesley 1980
[16] Hansen A.: Analiza Pracy. Wyd. CRZZ,
Warszawa 1963
[17] Karaffa-Korbutt K.: Ogólna higiena pracy.
Kraków 1933
[18] Kirschner H., Krasucki P.: W: Ergonomia
w badaniach praktycznych. I i II seria badañ.
Wyd. Zw., Warszawa 1970
[19] Konarska M., Widerszal-Bazyl M., Ro-
man D., Wild J., Wolska A., ¯o³nierczyk D.,
Bugajska J., Nies³uchowska M.: Evaluation of
work stress on the data entry vdt operators
stand. W: WWDU Conference Proceedings,
Berlin 1992
[20] Ogiñski A., Ko³odziej M., Gierulski C.:
Ergonomiczna analiza pracy operatora walca-
rek wykañczaj¹cych. W: Ergonomia w bada-
niach praktycznych. Wyd. Zw., Warszawa 1967
[21] Romhert W., Landau K.: A new technique
for job analysis. Taylor and Francis, London 1983
[22] Tuaomi K., Ilmarinen J., Jahkola A., Kata-
jarinne L., Tulkki A.: Work Ability Index. ed.
Institute of Occupational Health, Helsinki 1994
[23] STER – komputerowy system rejestracji
zagro¿eñ i oceny ryzyka zawodowego. Opraco-
wanie zbiorowe. Wyd. CIOP, Warszawa 1999
[24] Suchecka M., Biernacki A., Kurowski J.:
Narzêdzia wspomagaj¹ce zarz¹dzanie bezpie-
czeñstwem pracy w przedsiêbiorstwie – kom-
puterowy program STER. Bezpieczeñstwo Pra-
cy 12/2000
PIŒMIENNICTWO
[1] Aaras A., Westlander G., Dainoff M., Lau-
rig W., Ong Choon Nam, Kumashiro M., Ko-
narska M.: Musculoskeletal discomfort, eye stra-
in and psychosocjal stress in VDT operators
working in optimized workplaces and working
environments (MEPS Project), Trialplan nr 140,
Oslo Medstat 1991
[2] Bezpieczeñstwo i higiena pracy w ma³ych
przedsiêbiorstwach w: kot³owniach, zak³adach
przetwórstwa miêsnego, zak³adach obs³ugi i na-
prawy pojazdów mechanicznych, zak³adach
produkcji odzie¿y, zak³adach przetwórstwa
drewna, zak³adach przetwórstwa owocowo-wa-
rzywnego, piekarniach, zak³adach poligraficz-
nych i introligatorskich, pralniach, restauracjach,
sklepach spo¿ywczych, zak³adach œlusarskich
i budowy maszyn, przedsiêbiorstwach budow-
lanych, przedsiêbiorstwach transportowych, za-
k³adach przetwórstwa tworzyw sztucznych oraz
pracy z komputerami. Listy kontrolne bhp, Po-
radniki pracodawcy. Opracowanie zbiorowe.
Wyd. CIOP, W-wa 1998, 1999, 2000, 2001
[3] Brown O.: On the relationship between par-
ticipatory ergonomics, performance and pro-
ductivity in organizational system. W: The Er-
gonomics of Manual Work. Ed. Marras W.S.,
Karwowski W., Smith J.L., Pacholski L., Tay-
lor and Francis, London, 495-498, 1993
[4] Bugajska J., Gedliczka A., Wolska A., Ko-
narska M., Roman-Liu D.: Optymalizacja pra-
cy przy komputerze – wspornik nadgarstkowy.
Bezpieczeñstwo Pracy, s. 5-7, 5/1997
[5] Dyrektywa Rady z 12 czerwca 1989 r. o
wprowadzeniu œrodków w celu zwiêkszenia bez-
pieczeñstwa i poprawy zdrowia pracowników
podczas pracy 89/391/EWG
[6] Ergonomia. Materia³y do æwiczeñ i projek-
towania. Praca zbiorowa pod redakcj¹ J. Le-
wandowskiego. Wyd. Marcus S.C., £ódŸ 1995
[7] Ergonomia. Zagadnienia przystosowania
pracy do cz³owieka. Praca zbiorowa. Wyd.
Ksi¹¿ka i Wiedza 1968
[8] Ergonomic Checkpoints. Practical and easy-
to-implement solutions for improving safety,
health and working conditions. Wyd. ILO,
Listy kontrolne dla w³aœcicieli
ma³ych przedsiêbiorstw
Przyk³adem doskona³ego narzêdzia do
oceny i poprawy warunków pracy s¹ li-
sty kontrolne z poradnikami dla w³aœci-
cieli ma³ych przedsiêbiorstw opracowy-
wane sukcesywnie w CIOP [2]. S¹ skie-
rowane do osób nie maj¹cych szerokiej
wiedzy fachowej z zakresu bezpieczeñ-
stwa i ergonomii, tote¿ istotn¹ zalet¹ jest
przystêpnoœæ tego prostego narzêdzia do
analizy i kontroli stanowisk pracy.
Listy zorientowane na analizê warun-
ków pracy, obejmuj¹ zagadnienia doty-
cz¹ce bezpieczeñstwa, higieny, ergono-
mii pracy w ma³ych przedsiêbiorstwach,
a poradniki zawieraj¹ niezbêdn¹ wiedzê
konieczn¹ do tej oceny oraz powo³anie
siê na przepisy prawne, dotycz¹ce zagad-
nieñ, które s¹ przedmiotem analizy i oce-
ny. Umo¿liwia to korzystanie z tych po-
radników wszystkim osobom nie posia-
daj¹cym fachowej wiedzy z dziedziny
bhp.
Do tej pory wydano ponad 20 tytu³ów
list i poradników, przeznaczonych dla:
kot³owni, zak³adów przetwórstwa miê-
snego, zak³adów obs³ugi i naprawy po-
jazdów mechanicznych, zak³adów pro-
dukcji odzie¿y, zak³adów przetwórstwa
owocowo-warzywnego, piekarni, zak³a-
9
Plik z chomika:
Krzysztofbhp
Inne pliki z tego folderu:
Lista Kontrol budowa(1).pdf
(197 KB)
Listy_kontrolne_do_analizy_stanu_bhp_w_indywidualnych_gospodarstwach_wiejskich.pdf
(199 KB)
LISTY KONTROLNE ZAGROŻEŃ(3).pdf
(105 KB)
LISTA KONTROLNA ROLNICTWO(2).pdf
(139 KB)
Lista-kontrolna-dla-BIUR.pdf
(146 KB)
Inne foldery tego chomika:
03.Szkolenia BHP
APTECZKI
Audyt bhp
B I U R O
B iuro
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin