Anthony Giddens
SOCJOLOGIA
Zwięzłe, lecz krytyczne wprowadzenie
Przekład Joanna Gilewicz
Zysk i S-ka Wydawnictwo
Tytuł oryginału Sociology. A brie/but critical introduction
Copyright © by Anthony Giddens 1982, 1986
AU rights reserved
Copyright © for thc Polish translation by Zysk i S-ka
Wydawnictwo s.c, Poznań 1998
Copyright © for the cover illustration by Pierre Vaulhey/SYGMA
via AXXA International Sp. z o.o., Agencja Fotograficzna Free
Konsultacja merytoryczna prof. dr hab. Marek Ziółkowski
Redaktor Zofia Domańska
Wydanie I ISBN 83-7150-457-
Zysk i S-ka Wydawnictwo s.c.
ul. Wielka 10. 61-774 Poznań
tel./fax 852 63 26. tel. 853 27 51, 853 27 67
Dział handlowy tei./fax 864.14 03. tel. 864 14 04
Spis treści
Przedmowa 7
Podziękowania 9
1. Socjologia: zagadnienia! problemy '. 11
Kontekst socjologii 13
Socjologia: definicja i kilka uwag wstępnych 18
Wyobraźnia socjologiczna: socjologia jako krytyka 23
2. Konkurencyjne interpretacje: społeczeństwo przemysłowe czy
kapitalizm? 34
Teoria społeczeństwa przemysłowego 36
Marks: kapitalizm i socjalizm 44
3. Podział klasowy i transformacja społeczna 55
Zmiana od wieku XIX: władza korporacji 56
..Instytucjonalizacja konfliktu klasowego" 62
Nowe klasy, nowe technologie 68
Koniec klasy robotniczej? 74
4. Nowoczesne państwo 83
Państwo a klasy: nowe poglądy 85
Państwo a biurokracja 92
5
Uwagi krytyczne 96
Państwa, ruchy społeczne, rewolucje 99
5. Miasto: urbanizacja i życie codzienne 105
Miasta przedkapitalistyczne i nowoczesne 105
Poglądy „szkoły chicagowskiej" 108
Życie miejskie i kapitalizm 114
Miasto i życie codzienne 126
6. Rodzina i płeć 129
Zmiany w strukturze rodziny 130
Płeć, patriarchat i rozwój kapitalistyczny 135
Rodzina, małżeństwo, seksualność 140
Życie rodzinne i nowe wzorce społeczne 146
7. Kapitalizm i system światowy 150
Teoria modernizacji i jej krytyka 152
Nierówności współczesnego świata 161
Państwo narodowe, nacjonalizm, siła militarna 167
Wnioski: socjologia jako teoria krytyczna 171
Przedmowa
W ciągu ostatnich kilkunastu lat dokonały się w socjologii, a mówiąc ogólniej w naukach społecznych, znaczące przemiany. Większość owych przeobrażeń omawiano jednak wyłącznie w literaturze specjalistycznej — dla osób mniej obeznanych z przedmiotem pozostały więc nie zauważone. Do napisania tej książki skłoniła mnie chęć zaprezentowania początkującym czytelnikom wprowadzenia do socjologii, w którym znalazłyby odzwierciedlenie aktualne procesy. Nazwałem ją „krytycznym wprowadzeniem" z dwóch powodów. Po pierwsze, jest krytyczna wobec wielu idei, które przez długi czas uznawano za tradycyjną mądrość socjologii. Uważam ponadto, że socjologia jako nauka, rozumiana w przedstawiony tutaj sposób, zawsze wiąże się bezpośrednio z krytyką społeczną. Socjologia nie może być neutralnym zajęciem intelektualnym, praktyczne konsekwencje jej analiz nie mogą przecież pozostawać obojętne dla tych, których zachowania stanowią przedmiot jej zainteresowań.
Książka różni się pod wieloma względami od większości tekstów wprowadzających do socjologii. Zawiera omówienie podstawowych problemów teorii społecznej — rdzeń zagadnień teoretycznych łączących socjologię z innymi naukami społecznymi. Nie podzielam powszechnego poglądu, że są to tematy nieistotne dla osób, które
7
szukają tylko wstępnych informacji z dziedziny socjologii. Nie zgadzam się także z równie popularnym twierdzeniem, że sprawy te są zbyt trudne dla czytelnika, który nie zapoznał się jeszcze z bardziej empiryczną treścią przedmiotu. Analizując treść empiryczną, rozłożyłem akcenty inaczej, niż jest to przyjęte w tekstach wprowadzających. Wiele podręczników socjologii napisano przede wszystkim w odniesieniu do konkretnego społeczeństwa— tego, w którym żyje autor lub czytelnicy, dla których książka jest przeznaczona. Starałem się uniknąć takiego pro-wincjonalizmu, uważając, że jednym z głównych zadań myśli socjologicznej jest przekroczenie granic tego, co najbliższe. Najważniejszą cechą wyróżniającą tej książki jest jednak jej wyraźnie historyczny charakter. Można co prawda uczyć osobno socjologii i historii jako dwóch odrębnych dziedzin, lecz moim zdaniem jest to błędne założenie.
Starałem się zachować zwięzłość, co oznacza pewne ograniczenie kosztem wszechstronności. Nie zamierzałem dokonywać encyklopedycznego przeglądu całego zbioru tematów stanowiących obszar uzasadnionych zainteresowań socjologii. W poszukiwaniu bardziej wyczerpującego ujęcia czytelnik musi sięgnąć do innych źródeł.
Podziękowania
Autor i wydawcy pragną podziękować za uprzejmą zgodę na wykorzystanie materiałów objętych prawem autorskim: szefowi Kancelarii Królewskiej za udostępnienie diagramu z publikacji Social Trends oraz Organizacji Narodów Zjednoczonych za udostępnienie tabeli z rocznika statystycznego United Nanons Statistical Yearbook (1981) © 1983. Dołożono wszelkich starań, aby odszukać wszystkich posiadaczy praw autorskich, jeśli jednak ktoś został nieumyślnie pominięty, wydawcy przy najbliższej okazji z przyjemnością dopełnią niezbędnych formalności.
1
Socjologia: zagadnienia i problemy
Opinie na temat socjologii są nadzwyczaj zróżnicowane. Z jednej strony wielu ludzi kojarzy ją z hasłami rewolty, nawoływaniem do buntu. Nawet mając niewielkie pojęcie o obszarze zainteresowań socjologii, niektórzy łączą ją w jakiś sposób z przewrotem, z ostrymi żądaniami nieustępliwych bojowników nauki. Z drugiej strony osoby, które miały już pewien kontakt z socjologią w szkole lub na studiach, reprezentują zupełnie inny — może nawet bardziej popularny — pogląd na tę dyscyplinę. Ich zdaniem jest to dość nieciekawa i niezbyt przydatna nauka, daleka od wzywania swoich adeptów na barykady, a raczej zdolna zanudzić ich na śmierć swoimi frazesami. Widziana w ten sposób socjologia przybiera postać suchej wiedzy, choć nie dostarcza wyjaśnień jak nauki przyrodnicze, na których próbują się wzorować jej praktycy.
Myślę, że ta druga ocena socjologii jest w dużej mierze słuszna. Dla wielu, a może nawet dla większości jej przedstawicieli, socjologia polega na wyrażaniu zdroworozsądkowych twierdzeń w pseudonaukowym języku. Pomysł zaliczenia jej do nauk przyrodniczych, a co za tym idzie, usiłowanie niewolniczego naśladowania ich metod i celów, jest błędem. Jej dyletanccy krytycy
11
mają zatem wiele racji, zachowując sceptycyzm wobec osiągnięć socjologii przedstawianych zgodnie z przyrodniczym wzorcem.
Moim zamiarem jest ukazanie w tej książce socjologii nawiązującej raczej do pierwszego niż do drugiego punktu widzenia. Nie chodzi przy tym bynajmniej o to, aby łączyć socjologię z jakimś irracjonalnym podważaniem wszystkiego, co większość uważa za dobre i właściwe. Będę jednak bronił poglądu, że socjologia, pojmowana zgodnie z moją charakterystyką, ma niewątpliwie potencjał wywrotowy. Twierdzę, że wywrotowa czy krytyczna natura nie oznacza (i nie powinna oznaczać), że jest to zajęcie intelektualnie podejrzane. Przeciwnie, socjologia zawdzięcza swój charakter temu, że zajmuje się (lub powinna się zajmować) problemami o żywotnym dla nas wszystkich znaczeniu, problemami, które budzą zasadnicze kontrowersje i sprzeczności w społeczeństwie. Niezależnie od tego, jak bardzo rewolucyjne są poglądy i postawy studentów i innych radykałów, istnieje szeroka płaszczyzna zgodności pomiędzy pobudkami, które skłaniają ich do działania, a świadomością socjologiczną. Tylko bardzo rzadko można uznać socjologów za bezpośrednich ideologów przewrotu, jednak studiowanie właściwie rozumianej socjologii nieuchronnie wskazuje fundamentalne znaczenie problemów społecznych, z jakimi spotykamy się we współczesnym świecie. Każdy w jakimś stopniu zdaje sobie sprawę z ich istnienia, lecz nauka socjologii pozwala zobaczyć je w znacznie ostrzejszym świetle. Socjologia nie może pozostawać dyscypliną czysto akademicką, jeśli „akademicką" nazywamy naukę niezaangażowaną i oderwaną od rzeczywistości wykraczającej poza mury uczelni.
Socjologia nie jest przedmiotem, który otrzymujemy w eleganckim opakowaniu bez żadnych wymagań poza wyciągnięciem zawartości. Jak wszystkie nauki społeczne — do których można zaliczyć także antropologię, ekonomię i historię — socjologia jest
12
w swej istocie dyscypliną kontrowersyjną. Oznacza to istnienie ciągłych sporów na temat jej prawdziwej natury. Nie należy jednak nazywać tego słabością, choć może tak się wydaje tym, którzy uważają się za profesjonalnych „socjologów", jak również wielu ludziom z zewnątrz, których niepokoi fakt istnienia licznych konkurencyjnych koncepcji, sposobów ujęcia i analizy zagadnień socjologii. Niektórzy, zniechęceni trwałością sporów socjologicznych i brakiem porozumienia co do ich rozwiązań, sądzą, że jest to przejaw niedojrzałości dyscypliny. Chcą, aby socjologia przypominała nauki przyrodnicze i wykształciła podobny aparat uniwersalnych praw odnoszących się do tego, co zostało odkryte i potwierdzone przez naukę. Zgodnie z poglądem, którego będę bronił w tej książce, błędne jest założenie, że socjologia powinna bardzo ściśle wzorować się na naukach przyrodniczych, a także wyobrażanie sobie, że nauka przyrodnicza o społeczeństwie jest możliwa lub pożądana. Nie oznacza to jednak, co chciałbym podkreślić, że metody i cele nauk przyrodniczych nie mają znaczenia dla badań nad zachowaniem społecznym człowieka. Socjologia zajmuje się rzeczy...
PI_