Utylitaryzm wobec krytyki etyków cnót.pdf

Diametros nr 11 (marzec 2007): 40 – 60

Utylitaryzm wobec krytyki etyków cnót

Natasza Szutta

Jedna z wa niejszych współczesnych debat etycznych w ród filozofów

analitycznych dotyczy sporu, jaki od połowy poprzedniego stulecia toczy si

pomi dzy etykami cnót a zwolennikami utylitaryzmu i etyki kantowskiej. Współ-

czesna etyka cnót status jednej z najwa niejszych obecnie koncepcji etycznych

zdobyła stosunkowo niedawno. Za pocz tki jej obecnego renesansu uznaje si

opublikowanie przez Elizabeth Anscombe artykułu pt. Modern Moral Philosophy, w

którym autorka dokonuje gruntowanej krytyki kondycji współczesnej filozofii

moralnej, zdominowanej przez zwolenników utylitaryzmu i etyki kantowskiej.

Proponuje wróci do staro ytnej tradycji etycznej, w której nie formułowano

adnych uniwersalnych moralnych zasad, lecz koncentrowano si na kondycji

moralnej sprawcy działania; doskonaleniu odpowiednich dyspozycji moralnych –

cnót 1 .

Tropem Anscombe poszło wielu etyków, m.in. Alasdair MacIntyre, Philippa

Foot, Peter Geach, Michael Stoker, Michael Slote, Rosalind Hursthouse, Robert

Audi. Jednak jeszcze w latach osiemdziesi tych poprzedniego stulecia wi kszo

publikacji zwolenników tego nurtu rozpoczynało si od narzekania, e cnoty

zostały zapomniane, a win za to zapomnienie obarczano wła nie zwolenników

utylitaryzmu i etyki kantowskiej. Obecnie – jak zauwa ył Robert Louden – etyka

cnót jest na dobrej drodze do stania si dominuj c koncepcj etyczn w ród

etyków młodego pokolenia 2 . Co ciekawe, zdobywa sobie tak e zwolenników

w ród przedstawicieli teorii, z którymi nieustannie dyskutuje. Wielu adwersarzy

etyków cnót próbuje pokaza , e podstawowe zało enia utylitaryzmu i etyki

kantowskiej nie pozostaj w jakim fundamentalnym konflikcie z głównymi

tezami etyki cnót.

1 Anscombe [1958].

2 Louden [2004] s. 43.

Natasza Szutta Utylitaryzm wobec krytyki etyków cnót

Etyk cnót mo na charakteryzowa – oczywi cie upraszczaj c – jako

koncentruj c si na sprawcy moralnego działania i przeciwstawi j tzw. etykom

czynu (utylitaryzmowi i etyce kantowskiej), które przede wszystkim analizuj

czyny lub klasy czynów pod wzgl dem zgodno ci z wyprowadzonymi na ich

gruncie nakazami i zakazami moralnymi. W warto ciowaniu moralnym etycy

cnót, w przeciwie stwie do tzw. etyków zasad (utylitaryzm i etyka kantowska)

formułuj cych uniwersalne zasady moralne (zasad u yteczno ci czy zasad

uniwersalizacji), odwołuj si do kryterium moralnie dobrego charakteru (cnót).

Oceny moralne wydawane s w kategoriach moralnego dobra a nie moralnej

słuszno ci (utylitaryzm i etyka kantowska). Etyk cnót wyró nia tak e model

teorii, w jakim jest uprawiana – zwany antyteoretycznym – przeciwstawiany tzw.

modelowi teoretycznemu (neopozytywistycznemu), w którym uprawiany jest

utylitaryzm i etyka kantowska 3 .

Niniejszy artykuł relacjonuje pewien aspekt dyskusji, jaka toczy si pomi -

dzy etykami cnót i zwolennikami utylitaryzmu. Jego celem jest pokazanie, jak

utylitary ci radz sobie z przezwyci aniem zarzutów kierowanych pod adresem

prezentowanej przez nich teorii. Okazuje si , wbrew temu co s dz etycy cnót, e

fundamentalne zało enia utylitaryzmu nie musz pozostawa w radykalnym

konflikcie z głównymi zało eniami formułowanej przez nich koncepcji; dowodem

tego mog by zaprezentowane poni ej próby interpretacji utylitaryzmu w duchu

etyki cnót.

Zarzuty etyków cnót wobec utylitaryzmu

Utylitaryzm ma obecnie wielu zwolenników. Jest cały czas ywo komento-

wany a jego tezy s nieustannie rozwijane. Przedstawiciele utylitaryzmu próbuj

odpowiada na kolejne metaetyczne i etyczne pytania, rozstrzyga stawiane przed

nimi moralne dylematy. I nale y przyzna , e jest to teoria bardzo płodna; posiada

odpowiednie narz dzie, w postaci utylitarystycznej zasady, która oferuje ciekawe

rozwi zania. John Harsanyi pisze, e siła eksplanacyjna teorii moralnej jest wprost

proporcjonalna do ilo ci i zło ono ci faktów moralnych, które jest w stanie

3 Szutta [2004]; Louden [2004].

Natasza Szutta Utylitaryzm wobec krytyki etyków cnót

wyja ni i odwrotnie proporcjonalna do ilo ci i zło ono ci zasad, które pozwalaj

to zadanie osi gn 4 . Utylitaryzm pozwala odpowiedzie na niesko czenie wiele

moralnych pyta za pomoc jednej ogólnej utylitarystycznej zasady, dlatego w

rankingu teorii moralnych zajmuje bardzo wysok pozycj .

Jednak rzeczywista siła eksplanacyjna teorii objawia si wówczas, gdy

teoria wyja nia odpowiednie fakty bez ich zniekształcania i upraszczania. Inaczej

mówi c, wyja niaj c nie redukuje bogactwa i zło ono ci faktów moralnych.

Wła nie taki redukcjonizm jest głównym zarzutem stawianym przez etyków cnót

utylitaryzmowi. Jest on rezultatem konsekwencjalistycznej struktury utylitarys-

tycznej teorii. Nale y przypomnie , e według utylitaryzmu adne działanie nie

ma wewn trznej warto ci moralnej i mo e by oceniane jedynie na podstawie

moralnej oceny jego skutków.

Zgodnie z zało eniami utylitaryzmu moralnie słuszne działania to takie,

których skutkiem jest maksymalizowanie u yteczno ci. Utylitaryzm zatem

dopuszcza – a przy silnych konsekwencjalistycznych zało eniach mo e nawet

nakazywa – instrumentalne traktowanie ludzi i ich praw, manipulowanie yciem

i dobrem człowieka, o ile takie działania zagwarantuj osi ganie wi kszej porcji

dobra ni gdyby my go zaniechali 5 .

Wiele niepokojów w ród etyków cnót budzi tak e niejednoznaczno

poj cia szcz cia – fundamentalnego w utylitarystycznej teorii. Etycy cnót s dz ,

e uniwersalnie i neutralnie zinterpretowana zasada maksymalizacji szcz cia

najwi kszej liczby ludzi prowadzi do dezintegracji osobowo ci moralnej

sprawców działania. Zgodnie z t zasad podejmuj cy decyzj podmiot moralny

powinien zupełnie pomija swoje realne pragnienia (swoje dobro i dobro swoich

najbli szych) i zabiega jedynie o maksymalizacj dobra całej ludzko ci.

Uniwersalno i neutralno moralnej zasady wprowadza w dziedzin moralno ci

pewien rodzaj schizofrenii, ostro krytykowanej przez etyków cnót 6 .

4 Harsanyi [1982] s. 389-390.

5 Brandt [1996] s. 656-662; Foot [1985] s. 196-199; Strasser [1990] s. 212-219; MacIntyre [1996] s. 128-

154.

6 Stocker [1987] s. 37-42.

Natasza Szutta Utylitaryzm wobec krytyki etyków cnót

1.1. Utylitaryzm reguł jako próba przezwyci enia konsekwencjalizmu

Cz zarzutów postawionych utylitaryzmowi przez etyków cnót mo na

odeprze odrzucaj c stanowisko utylitaryzmu bezpo redniego, tzw. utylitaryzmu

czynów [ act utilitarianism ] i przyjmuj c utylitaryzm po redni, np. utylitaryzm

reguł [ rule utilitarianism ] 7 . Według utylitaryzmu czynów kryterium społecznej

u yteczno ci – nakaz maksymalizowania szcz cia najwi kszej liczby ludzi –

odnosi si bezpo rednio do oceny słuszno ci ka dego partykularnego działania.

Podmiot moralny ma obowi zek czynienia „x”, je eli jego „całkowita oczekiwana

u yteczno ”, czyli u yteczno przewidywanego zbioru jego konsekwencji, jest

najwi ksza w porównaniu z u yteczno ci przewidywanych konsekwencji innych

mo liwych działa . Podmiot moralny jest zobowi zany przed dokonaniem jakie-

gokolwiek działania przekalkulowa oczekiwan u yteczno jego rezultatów.

Je eli zatem, w okre lonych okoliczno ciach, dokonanie pewnych powszechnie

uznanych za niedopuszczalne czynów b dzie umo liwiało osi gni cie lepszych –

bardziej u ytecznych – rezultatów, to b dzie ono całkowicie usprawiedliwione, a

nawet nakazane 8 .

Natomiast w utylitaryzmie reguł kryterium u yteczno ci stosuje si jedynie

do ogólnych zasad działania. Zamiast ka dorazowo indywidualnie przeprowa-

dza kalkulacj u yteczno ci mo liwych konsekwencji swego czynu, podmiot

moralny powinien kierowa si w działaniu wła nie tymi – ju zweryfikowanymi

– ogólnymi zasadami. Zwolennicy utylitaryzmu reguł doceniaj funkcjonuj ce w

społecze stwie dyrektywy moralne, standardy sprawiedliwo ci, powszechnie

uznane prawa człowieka. Przekonuj , e społeczno osi gnie wy szy stopie

u yteczno ci w przypadku obowi zku powszechnego ich respektowania ni

nakazu niczym nieograniczonej indywidualnej kalkulacji ich u yteczno ci 9 . I nie

jest to przekonanie nowatorskie na gruncie utylitaryzmu, poniewa ju Henry

Sidgwick, jeden z klasyków utylitaryzmu, pisał, e utylitaryzm domaga si

publicznego respektowania zastanych reguł moralnych, poniewa to bardziej

7 Harrod [1939] s. 137-156; Brandt [1996] s. 643-688.

8 Harsanyi [1982] s. 390; Brandt [1996] s. 645-650.

9 Harsanyi [1982] s. 391.

Natasza Szutta Utylitaryzm wobec krytyki etyków cnót

sprzyja maksymalizowaniu u yteczno ci ni indywidualne, ka dorazowe prze-

my liwanie tych zasad. Bowiem nie ka dy człowiek w równym stopniu posiadł

zdolno abstrakcyjnego my lenia 10 .

Utylitaryzm reguł, bior c pod uwag zakładany w nim sposób warto cio-

wania moralnego, cz sto kwalifikuje si jako typ teorii formalistycznej, któr

przeciwstawia si teoriom konsekwencjalistycznym. Według formalistów okre lo-

ne działania posiadaj warto sam w sobie, bez wzgl du na ich konsekwencje.

Formali ci formułuj wiele pozytywnych zasad dotycz cych powinno ci moralnej,

na przykład William D. Ross podaje cał list tak zwanych powinno ci prima facie .

Jedn z powinno ci jest np. dotrzymywanie obietnic, któr akceptuj tak e uty-

litary ci reguł. Bowiem dotrzymywanie obietnic, maj c na uwadze długofalowe

interesy czy to jednostki, czy całego społecze stwa, ma zawsze „wi ksz oczeki-

wan u yteczno ”, cho w perspektywie „tu i teraz” mo e wydawa si mniej

korzystne.

Richard Brandt jednak mocno podkre la, e utylitaryzm reguł nie jest w

sensie cisłym teori formalistyczn , poniewa w przeciwie stwie do formalizmu,

wystarczy mu tylko jedna zasada moralna. Jest bardziej kompletnym (zupełnym)

systemem normatywnym, poniewa nie potrzebuje dodatkowych reguł wy szego

rz du, by rozstrzyga ewentualne konflikty pomi dzy nakazami, wynikaj cymi z

ró nych zasad. Ponadto, i mo e przede wszystkim, w utylitaryzmie mo na

niesprzecznie stwierdzi , e jego ogólna zasada jest zawsze i wsz dzie prawdzi-

wa; któ bowiem zaprzeczy twierdzeniu, e ka dy człowiek pragnie szcz cia.

Jednocze nie mo na na jego gruncie utrzymywa , e bardziej szczegółowe zasady

moralne mog by w ró nych społeczno ciach całkowicie odmienne i to wcale nie

kwalifikuje utylitaryzmu reguł jako relatywizmu 11 .

Utylitaryzm reguł jako stanowisko ł cz ce elementy utylitaryzmu i

formalizmu, czerpie z nich to, co najwarto ciowsze i odrzuca to, co najtrudniejsze

do zaakceptowania. Przyjmuje utylitarystyczn zasad , wedle której naczelnym

celem moralnego podmiotu jest dbanie o pomy lno najwi kszej liczby ludzi.

10 Brandt [1996] s. 652.

11 Tam e , s. 678-681.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: