Jean-Paul Sartre jako filozof ludzkiej egzystencji.pdf

Mariusz Mucha

JEAN-PAUL SARTRE JAKO FILOZOF LUDZKIEJ EGZYSTENCJI

Jean-Paul Sartre, czołowy przedstawiciel francuskiego egzystencjalizmu, urodził się 21

czerwca 1905 r. w Paryżu, w średnio zamożnej rodzinie mieszczańskiej. W latach 1931-39

pracował jako nauczyciel filozofii i studiował jednocześnie w instytucie francuskim w

Berlinie filozofie Husserla i Heideggera.

W pierwszych pracach teoretycznych stosował husserlowską fenomenologiczną zasadę

intencjonalności do analizy świadomości wyobrażającej i emocjonalnej. Do Heideggera

Sartre wyraźnie nawiązał w głównym dziele filozoficznym — L’être et le néant. Był również

pisarzem, dramaturgiem i publicystą. Rozwijał ideę pisarza zaangażowanego. Sartre nie

oddzielał teoretycznej refleksji od życia. Zarówno swoją twórczość, jak i działalność

społeczno—polityczną traktował jako dookreślenie i konkretyzację swojej filozofii. Jako

dramaturg stworzył „teatr sytuacji”. Bohaterowie jego dramatów, postawieni w konkretnych

okolicznościach, zmuszeni są do dokonywania określonych wyborów. W swoich analizach

ludzkiego istnienia uświadamiał sobie coraz wyraźniej rolę czynnika społeczno—

politycznego i klasowego. Przechodził od jednostronnie ontologicznego ujęcia egzystencji do

historyczno—społecznego wymiaru bytu jednostki. Krytyka kapitalizmu zbliżyła Sartre’a do

Francuskiej Partii Komunistycznej (1952-56).Jego obraz marksizmu był jednak w wielu

punktach niezgodny z filozofią samego Marksa, np. odrzucenie dialektyki przyrody. Chcąc

zachować pełną niezależność duchową odrzucił przejawy uznania ze strony instytucji

stanowiących część krytykowanego przez niego systemu. Odmówił przyjęcia Legii

Honorowej (1946) i Nagrody Nobla w roku 1964. W latach siedemdziesiątych jego stan

zdrowia pogorszył się i ograniczył aktywność twórczą. Zmarł 15 kwietnia 1980 roku w

Paryżu.

Obok Husserla i Heideggera duży wpływ na filozofię Jean-Paul Sartre’a wywarł Kirkegaard.

Ale w zasadniczym punkcie, filozofia Sartre’a odeszła jednak od filozofii chrześcijańskiego

myśliciela. Genealogia egzystencjalizmu sięga jednak dalej niż do Kirkegaarda. Wyróżnia się

cztery istotne motywy egzystencjalizmu. Humanizm, czyli to, że istnienie ludzkie jest

prawdziwym tematem filozofii, jest już u Sokratesa. Motyw infinityzmu, oznaczający, iż

człowiek skończony styka się wciąż w swoim istnieniu z nieskończonością, można znaleźć u

Platona, a zwłaszcza u Augustyna. Motyw tragizmu—że istnienie ludzkie jest wypełnione

troską i grozą śmierci jest u Pascala. Motyw pesymizmu: że człowieka otacza nicość, że nie

ma nic, na czym mógłby się oprzeć, występuje naprawdę dopiero w egzystencjalizmie XX

wieku.

Egzystencjalizm nie stanowił izolowanego, bocznego toru filozofii—przeciwnie,

niejednokrotnie łączył się z torem głównym. Heidegger stawiając swe zagadnienia

nawiązywał do Kanta, a Jaspers miał Kanta za największego z filozofów świata.

Egzystencjaliści uważali, że nikt człowieka nie zrobił wedle żadnej idei, że znalazł się on na

świecie i nic z góry nie przesądza o jego własnościach (Sartre’owskiej esencji). Człowiek

może być tym czy innym, wszystkim albo niczym, zależy to wyłącznie od tego, co z siebie

zrobi.

Sformułowaniem „egzystencja” filozofowie egzystencjalni nazywali specjalnie egzystencję

ludzką. Dla nich byt ludzki, byt nasz własny, jest jedynym bytem zupełnie konkretnym:

zewnętrzne rzeczy są abstrakcjami, tak jak i idee. O ludzkiej egzystencji twierdzili, że jest

pierwsza, ze jej żadna esencja nie wyprzedza. Ludzka egzystencja jest więc faktem

pierwotnym, jest także bytem świadomym, tak wiec ma pewien stosunek do swego istnienia.

Sartre nazywał taki byt bytem „dla siebie” (pour soi) w odróżnieniu od bytów nieświadomych

siebie określanych przez Sartre’a bytami „w sobie” (en soi). Zatem mamy byt ludzki i poza

ludzki, byt dla siebie i w sobie. Człowiek należy do istot dbających o własny byt, wprawdzie

człowiek jest jakby „wrzucony” w istnienie ale może istnienie swe uznać albo potępić. Byt

jego nie jest izolowany, lecz zespolony ze światem. Jeżeli człowiek istnieje to w świecie.

Cechą ludzkiego istnienia jest to, że poznaje on świadomość bytu nie tylko własnego , ale i

cudzego. To, że człowiek istnieje w świecie powoduje, że jest przezeń nieustannie zagrożony

w swym istnieniu. W każdej chwili wiele, z otaczających człowieka sił, może jego istnienie

zniszczyć, bądź narazić na szwank. Aby temu przeciwdziałać musi on ciągle coś robić, czymś

się zajmować, o coś się troszczyć. Troska jest cechą egzystencji ludzkiej. Poza doczesnym

istnieniem z jego troską, trwogą i grożącą wciąż śmiercią—nie ma nic. Wymysłem jest

wszystko, co trwałe: Bóg, wieczne idee, wieczne wartości i wieczna materia. Wieczność,

której chce człowiek, wieczność jego egzystencji jest niemożliwością. Istnienie jest więc

otoczone przez nicość zatem trwoga jest jedynym słusznym stosunkiem człowieka do

istnienia. Cała filozofia egzystencjalna przepełniona jest troską i trwogą i nie bez podstawy

nazywano ją filozofią nicości. Poza sobą człowiek nie znajduje nic. Sartre wyraża to mówiąc,

że człowiek jest pozostawiony samemu sobie. Nie znajduje Boga, żadnych ogólnych prawd

ani wartości a priori —niczego, co mogłoby kierować jego postępowaniem. Nie ma żadnej

etyki ogólnej, która by rozstrzygała jak człowiek ma żyć. Jeśli nie ma Boga, to nie ma

nakazów, nigdzie nie jest napisane, ze powinniśmy być uczciwi.

W sobie samym człowiek nie znajduje nic, na czym mógłby się oprzeć, więc człowiek jest

wolny, czy chce, czy nie chce. Wybierać trzeba, bo trzeba żyć. Dla egzystencjalistów

wolność stanowi ciężką konieczność. Nasza codzienność jest naszą jedyną rzeczywistością, i

mimo, iż jest ona absurdalna, to wyrywać się z niej w nicość śmierci również byłoby

absurdem. Sartre wyraził to chyba najpełniej w słowach „Absurdem jest, że się rodzimy,

absurdem, że umieramy”.

Mimo tak, zdawałoby się, fatalistycznej wizji rzeczywistości Sartre uważał, że

egzystencjalizm jest raczej optymizmem :wszak dowodzi, że istnienie człowieka jest w jego

własnych rękach, a to jest najwyższe, czego można od istnienia wymagać.

Egzystencjaliści doszli do wniosku, że skoro człowiek nie ma stałych cech i będzie tym, czym

sam siebie zrobi, więc zawsze może być czymś więcej niż jest. Więc stawiali przed

człowiekiem jedyne zadanie: być czymś więcej, zawsze wychodzić poza samego siebie. Jest

to zadanie heroiczne i etykę egzystencjalizmu określano etyką heroizmu.

Człowiek dąży do tego, by stać się postacią bogopodobną : być wolnym, a jednocześnie nie

odczuwać ciężaru swej wolności i odpowiedzialności ; móc wyprowadzić swe akty wolnego

wyboru z niezmiennej istoty—esencji. Sartre w ten sposób udowadnia nieistnienie Boga.

Według niego, jeśli Bóg istniałby, swymi niczym nieograniczonymi wolnymi wyborami z

pewnością ograniczyłby wolne wybory ludzi. Jeśli wiec ludzie mają możliwość ich

dokonywania, to Boga nie ma.

Kolejnym tragicznym elementem istnienia jest ciągłe, codzienne powiększanie szczeliny w

bycie, odstępu między pierwotną esencją, a świadomością. Przez ciągłe wybory dokonywane

na podstawie bytów zewnętrznych, nimi zdeterminowane, oddalamy się od prawdziwego

siebie. Świadomość człowieka ciągle spotyka się ze świadomością innych ludzi. Sartre

wyróżnia tu dwie możliwe sytuacje : pierwsza to taka, w której Ja, moją wolnością—

spojrzeniem czynię z Innego obiekt poznania ; w drugiej Inny swą wolnością—spojrzeniem

mnie uprzedmiotawia, a jednocześnie Ja zezwalam Innemu na to. W tej, czy innej sytuacji

człowiek pozostaje winnym wobec innego człowieka (w odróżnieniu od Kirkegaarda, u

którego człowiek był ciągle winny wobec Boga). Przez sam fakt mojego istnienia ograniczam

wolność innego człowieka.

Sartre był krytykowany przez jemu współczesnych, że nie dostrzega jasnych stron

współistnienia ludzi ze sobą, ich współpracy, solidarności i harmonii uczuć. Było w tym wiele

nieporozumień, przez to, że Sartre swą filozofię potraktował jako pojęcie—klucz, mające

wyjaśnić zjawiska z zupełnie innej dziedziny, np. ze sfery stosunków ekonomicznych i

społeczno—politycznych.

Pozytywnym składnikiem poglądów Sartre’a jest optymistyczne przekonanie, że człowiek

nigdy nie traci w pełni swego człowieczeństwa, kiedy ludzie chcą go zniewolić, czy też kiedy

sam decyduje się na porzucenie swej wolności.

1998-05-09

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: