Krąpiec Mieczysław- Afirmacja Boga w ludzkiej moralności.pdf

Mieczysław Albert Krąpiec

AFIRMACJA BOGA W LUDZKIEJ MORALNOŚCI 1

Jest znane powiedzenie św. Tomasza, że trudne są sprawy poprawnej

poznawalności Boga ze strony człowieka i dokonują się nonnisi a paucis

et post longum tempus et cum admixtione erroris (tylko przez nielicznych, po

długim czasie i z domieszką błędów). Chodzi tu, oczywiście, o poznanie

racjonalne, uzasadnione, intersubiektywnie sensowne. Poznanie bowiem

spontaniczne, subiektywnie wystarczające może zachodzić i zachodzi bez tych

trudności, które nakłada nauka. Może się bowiem ono dokonać — i

normalnie dokonuje się — w wyniku osobistych przeżyć, a więc:

wewnętrznego, nigdy nie wygaszonego pragnienia szczęścia, doświadczenia

własnej kruchości i przygodności, spontanicznej intuicji istnienia świata,

drugich ludzi, wielorakiej złożoności bytów i zarazem ich celowościowego

działania, które zdumiewa czytający i kontemplujący rozum człowieka.

Owo spontaniczne czytanie sensu rzeczywistości, która istnieje

przygodnie i działa celowościowo dla dobra heterogenicznie złożonego bytu

(zwłaszcza bytów żyjących, a człowieka w szczególności), wchodzi w zakres

poznania przednaukowego, zwanego poznaniem zdroworozsądkowym, dla

każdego człowieka dostępnym i otwartym do tego stopnia, że bez niego nie

można racjonalnie żyć w świecie osób i rzeczy, i losowych zdarzeń. Taki

bowiem typ poznania stanowił i ciągle stanowi bazę dla bardziej

wyspecjalizowanych, metodycznie przeprowadzonych i uzasadnionych

proporcjonalnie typów poznania - zarówno w naukach szczegółowych, jak i

filozofii.

Szczególnie trudne i narażone na błędy jest poznanie filozoficzne, o

ile ono stanowi próbę racjonalnego wyjaśnienia (typu ostatecznościowego)

świata osób i rzeczy realnie istniejących. Takie bowiem poznanie (jako

zwieńczające i mądrościowe) angażuje nie tylko rozum i jego logiczne

procesy myślenia, ale także wolitywną i moralną stronę ludzkiego

postępowania stanowiącego syntezę - akty decyzyjne - normalnego

1 M. A. Krąpiec, Afirmacja Boga w ludzkiej moralności , [w:] Roczniki Filozoficzne, XLIII-

XLIV, z. 2, 1995-1996, s. 37-48.

ludzkiego działania. Nie jest bowiem obojętne dla odpowiedniego „stylu

życia” rozumienie rzeczywistości (a więc świata osób i rzeczy) jako

przejawu monizmu, przypadkowości czy też rzeczywistości jako pochodnej i

zależnej od stwórczego działania Boga, jako R ACJI B YTU świata i

człowieka.

Dlatego słusznie zauważył św. Tomasz, że istnieją konieczne dwa

warunki filozoficznego poznania, a są nimi: recta ratio i recta voluntas

- prawy (nie znieprawiony) rozum i prawa (nie znieprawiona) wola, czyli

psychiczna normalność człowieka, o którą jest coraz trudniej w świecie

celowo skażanym przez różne „kulturowe” (pseudo-kulturowe) instytucje

życia społeczno-publicznego, przejawiające się w zafałszowanych

ideologiach „filozoficznych”, „religijnych”, „artystycznych” - w

manipulacjach środków masowego przekazu, w wadliwych systemach

społeczno-gospodarczych, w instytucjach znieprawiania człowieka dla

doraźnych korzyści jednostek i grup itd.

I. RATIO RECTA - PRAWOŚĆ ROZUMU

Sprawą pierwszą w dziedzinie prawidłowego poznawania

rzeczywistości jest tzw. rectitudo rationis, czyli prawe działanie samego

rozumu. W naszej zachodnioeuropejskiej kulturze od samego początku, tj. od

starożytnej Grecji, funkcjonują dwie tendencje interpretujące działanie

rozumu, nazwijmy je, z grubsza, tendencją platońską i arystotelesowską.

Pierwsza, platońska, przyjmuje rozum jako ducha działającego spontanicznie,

albowiem człowiek sam — w swej istocie - jest duchem (Nous) wiecznie

żyjącym. A „duch” to to samo, co „umysł”, „rozum”, który będąc duchem,

działa stale. Dlatego też rozum jest siłą stale z siebie działającą, bo nie

może nie działać będąc duchem, chyba że napotka zewnętrzne przeszkody,

takie jak np. związanie się z ciałem ludzkim, które więcej przeszkadza, niż

pomaga.

Druga tendencja interpretacyjna, nazwijmy ją arystotelesowską,

uważa, że rozum jest właściwością człowieka, jest taką władzą poznawczą,

która musi być pobudzona do działania poprzez bodźce pochodzące od

istniejących rzeczy. Owo „pobudzenie” dotyczy nie tylko swoistego

„wytrącenia” rozumu z bierności poznawczej, poprzez oddziaływujące bodźce

fizjologiczno-psychiczne świata rzeczy i osób, ale nadto bodźce te mają

dostarczyć informacji i treści poznawczych, wskutek czego rozum ludzki jest

jakby „pokierowany” - ratio recta - interioryzowanym, poznawczym stanem

bytowym. Rozum sam z siebie nie posiada żadnych stanów poznawczych;

wszystko czerpie ze świata realnie istniejących rzeczy; jest bogaty poznawczo

zinterioryzowaną treścią bytową. Rozum przechodzi - pod wpływem

interioryzowanych treści poznawczych ze stanu potencjalności do coraz

większej aktualizacji poznawczej. Ale to realnie istniejący byt jest

„odpowiedzialny” za wytrącenie rozumu z poznawczej bierności, dostarcza

także poznawczych treści naszym aktom poznawczym. Wszystko więc,

cokolwiek stanowi treść naszego poznania, jest jakoś pochodne od realnie

istniejącego świata. Intelekt nasz żyje interioryzacją treści poznawczych

realnie istniejącego świata i treści te może dalej „przerabiać” - dzielić i

odpowiednio wiązać - w procesach racjonalnego, logicznego, myślenia.

Zatem ludzki rozum, realnie poznający świat, jest ze swej natury

kierowany ( rectusi ) układami bytowych treści świata realnie istniejącego. I

właśnie owa zdolność „bycia kierowanym” przez interioryzowane w poznaniu

treści stanowi o normalności i sprawności intelektualnej poznawczej władzy,

jaką jest rozum człowieka.

Wątki platońskie, akcentujące samodzielność ducha i aktywność

spontaniczną intelektu, sugerowały, że to właśnie rozum-intelekt-umysł

posiada w sobie samym poznawcze treści, przynajmniej niektóre, jeśli tenże

rozum jest duchem stale działającym. Te treści, zwane „ideami”, nie tylko

stanowią najpierwotniejsze przedmioty poznania, ale są zarazem, w jakimś

sensie, RACJĄ czynności intelektualno-poznawczych i tworzą „pole

świadomości”, na którym dokonuje się poznawczy ogląd idei i ich racjonalna

obróbka. Jest więc jakaś „świadomość czysta” (jako działanie ducha,

„oświecanie”), do której nawiąże swoiście Jan Duns Szkot, poprzez

konieczność zawsze obecnej idei bytu, gwarantującej możliwość

intelektualnego poznania. Do takiego intelektu jako cogito później nawiąże

R. Descartes, a jeszcze później I. Kant i post-kantowskie prądy

fenomenologiczne, egzystencjalne łącznie z M. Heideggerem i

hermeneutyką. Otóż z tak pojętym intelektem, żyjącym życiem wsobnym

poznawczym, niezależnym od bytu realnie istniejącego, niewiele może mieć

wspólnego nieustanna zależność rozumu (w jego działaniu i tworzeniu

znakowych treści) od rzeczy realnie istniejących i „pokierowanie” tego

rozumu przez rzeczywistość istniejącego świata. Ratio recta jest w tej

koncepcji zbędna, gdyż rozum posiada swe czynności spontaniczne i

autonomiczne, niezależne od interioryzacji poznawczej realnego świata.

W takim kontekście poznawczym trudno mówić o poznaniu Boga w

wyniku wyjaśniania świata. Tu bowiem mamy zasadniczo do czynienia nie z

bytem przygodnym, który domaga się wyjaśnienia ostatecznego poprzez

odwołanie się do B YTU P IERWSZEGO , ale z ideą Boga wrodzoną i uświadomioną

sobie na tle treści innych idei. Tak więc idea Boga staje się jakby naturalnym

uposażeniem naszego umysłu, który sam sobie uświadamia swoją zawartość

na „powierzchni” świadomości albo wydobywa na tę powierzchnię idee

zanurzone w „podświadomości”. Tak więc „idea Boga” jako naturalne

uposażenie naszego umysłu jawi się jako ta (dla Kanta), której nie można

ani nabyć, ani też nie można się jej pozbyć. Tak - lub podobnie jawiąca się

„idea filozoficzna Boga” może dać człowiekowi dodatkowe znaczenie jako

stojąca u podstaw SACRUM, które wprawdzie nie wymaga realnego istnienia

Boga, ale idea Boga jest momentem zwieńczającym sam sens sacrum i

pokierowującą samym działaniem charakteryzującym się jako właśnie

sacrum. Nie jest chyba sprawą przypadku, że to właśnie kierunek sacrum w

filozofii religii pojawił się i rozprzestrzenił na polu subiektywistycznego,

postkantowskiego, myślenia. A przecież to ten właśnie kierunek jest

dziedzicem platońskiego „ducha-Nous”, i to w tym kierunku - ogólnie rzecz

biorąc - jawiły się „idee Boga” wraz z tzw. „dowodem ontologicznym”,

którego różne sformułowania były dziełem nie tylko św. Anzelma, ale także i

J. Dunsa Szkota, Kartezjusza, Kanta... A przecież z faktu i treści myślenia

człowieka „nie wynika” żadne realne istnienie bytu. Można jednak

konstruować „gry” ludzkiego ducha, nawet „gry religijne” ( Sacrum ), gdy

operuje się odpowiednio elementami, takimi jak idea Boga i aktami ludzkiej

psychiki. Wówczas bowiem — choćby Boga nie było — może pojawiać się

sacrum, jako wysoko cenione ludzkie przeżycie.

Inaczej jednak rzecz ma się, gdy działa rozum pobudzony przez

świat do jego poznania, gdy rozum jest kierowany przez byt i jego

zinterioryzowane treści bytowo-poznawcze. Tutaj bowiem procesy poznania

dotyczą zasadniczo samego bytu realnie istniejącego w jego wielorakim,

skomplikowanym złożeniu. Dostosowanie metod poznawczych (poznawczej

drogi) do realnie istniejącej rzeczywistości również komplikuje się ze

względu na zakres poznania, na jego cel, a więc na odpowiednio rozumiany

przedmiot właściwy naszego poznania. Najogólniej mówiąc, należy tu

wyróżnić dwa typy poznania realizujące się w naukach szczegółowych i w

filozofii realistycznie rozumianej, a więc filozofii takiej, która usiłuje

wyjaśnić rzeczywistość ostatecznie w świetle pierwszych zasad (tożsamości,

niesprzeczności, wyłączonego środka, racji bytu, celowości). A wyjaśnienie to

dokonuje się poprzez ukazanie takiego jedynego, koniecznego czynnika,

którego ewentualna negacja jest zarazem negacją samego faktu danego nam

do wyjaśnienia.

Mając na uwadze poznanie dokonywane w obrębie nauk

szczegółowych, to właściwie problematyka (zespół pytań) dotycząca Boga

jest w nich nieobecna, i to zarówno ze względu na przedmiot, jak i

proporcjonalną do przedmiotu metodę poznawczą, jak wreszcie i cel samej

nauki. Nauki szczegółowe zajmują się bowiem jakimś określonym wycinkiem

rzeczywistości, wyznaczonym przez jej przedmiot badań – np. fizyka, chemia,

astronomia. Mając zdeterminowany, wycinkowy w stosunku do całej

rzeczywistości przedmiot, nie mogą „przekraczać” jego zakresu, będąc dalej

poznaniem naukowym. Również i metody badań muszą być proporcjonalne do

przedmiotu i wyznaczonego celu. A wszystko to jest kierowane odpowiednią

teorią nauki, którą konstytuuje naczelne naukotwórcze pytanie. I dwie wielkie

teorie nauki, I. Kanta i A. Comte’a, poprzez swe naukotwórcze pytania, stoją

u podstaw naukowego poznania nauk szczegółowych. Kant bowiem w swym

„przewrocie kopernikańskim” w teorii nauki uzależnił od podmiotu (od

subiektywności wyrażającej się w apriorycznych subiektywnych kategoriach)

wartość zabiegów poznawczo naukowych. Natomiast A. Comte za jedynie

wartościowe zabiegi poznawcze uznał te tylko, które opierają się na

informacji zmysłów zewnętrznych, podlegają obserwacji, klasyfikacji,

ustaleniu regularności (praw) pozwalających prognozować przyszłe fakty;

samo jednak prognozowanie już wymagało jakiegoś a priori w stosunku do

obserwacji i pomiarów. W dalszym rozwoju teorii nauki można dostrzec

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: