John Stuart MILL Co to jest utylitaryzm.pdf

Fragmenty

Nauka, która przyjmuje jako podstawę moralności użyteczność, czyli zasadę

największego szczęścia, głosi, że czyny są dobre; jeżeli przyczyniają się do

szczęścia, złe, jeżeli przyczyniają się do czegoś przeciwnego. Przez szczęście

rozumie się przyjemność i brak cierpienia; przez nieszczęście ? cierpienie i

brak przyjemności. Ażeby przedstawić jasno kryterium moralne sformułowane przez

tę teorię, wiele należałoby jeszcze powiedzieć, a zwłaszcza, co się rozumie

przez przyjemność i przykrość, i na ile tę sprawę można zostawić jako otwartą.

Te dodatkowe wyjaśnienia jednak nie wpływają na teorię życia [...] głoszącą, że

przyjemność i brak cierpienia są jedynymi rzeczami pożądanymi jako cele i że

wszystko, co pożądane (...], jest pożądane bądź dlatego, że samo jest przyjemne,

bądź dlatego, że stanowi środek zapewniania przyjemności i zapobiegania

cierpieniu.

Otóż taki pogląd na życie wzbudza w wielu ludziach, a pośród nich i w ludziach o

bardzo szanownych uczuciach i dążeniach, jakąś głęboko zakorzenioną niechęć.

Utrzymywać (jak to formułują), że życie nie ma żadnego wyższego celu nad

przyjemność ? żadnego godniejszego i szlachetniejszego przedmiotu pragnień i

dążeń ? to niskie i przyziemne. Ta doktryna godna jest tylko świń, do których

niegdyś przyrównywano zwolenników Epikura. [...]

Nie uważam, wcale, by nauka epikurejczyków stanowiła bezbłędne rozwinięcie

zasady utylitarystycznej. Żeby ją rozwinąć należycie, trzeba by włączyć do ich

systemu wiele elementów zarówno stoickich, jak i chrześcijańskich. Ale nie znam

epikurejskiego poglądu na życie, który by przyjemności intelektualnych, tych,

które daje życie uczuciowe czy gra wyobraźni, oraz przyjemności związanych z

uczuciami moralnymi nie cenił znacznie wyżej od przyjemności wyłącznie

zmysłowych.

Trzeba przyznać, że pisarze wyznający utylitaryzm przypisywali na ogół wyższość

przyjemnościom duchowym w stosunku do cielesnych, głównie dlatego, że są

bardziej trwałe, pewne, mniej wymagające kosztów itd., niż te ostatnie, tzn. że

upatrywali tę wyższość w ich własnościach okolicznościowych raczej niż w ich

naturze wewnętrznej. Wszelka tego rodzaju wyższość została w pełni przez

utylitarystów uwydatniona; ale mogli oni także bez narażania się na

niekonsekwencje okazać wyższość przyjemności duchowych z innego i, jak można by

powiedzieć, wyższego punktu widzenia. Uznanie bowiem, że pewne rodzaje

przyjemności są bardziej pożądane i bardziej wartościowe niż inne, jest w pełnej

zgodzie z zasadą użyteczności. Jeżeli w ocenie wszystkich innych rzeczy bierze

się pod uwagę zarówno ilość, jak i jakość, to byłoby niedorzecz ością sądzić, że

przy ocenie przyjemności tylko ilość wchodzi w rachubą. [...]

Istota o wyższych uzdolnieniach potrzebuje więcej do szczęścia, cierpienie

przeżywa prawdopodobnie głębiej, a niewątpliwie doświadcza go częściej niż

istota niższego typu. Mimo to jednak nie zgodziłaby się nigdy na istnienie,

które uważa za degradujące. Możemy sobie dowolnie ten sprzeciw interpretować:

możemy przypisywać go dumie [...]; możemy uważać go za przejaw umiłowania

wolności i niezależności osobistej [...]; możemy uważać go za przejaw żądzy

władzy albo też potrzeby silnych wrażeń ? bowiem oba te czynniki sprzyjają

tworzeniu się tej postawy i wchodzą w jej skład. Lecz najlepiej będzie mówić tu

o poczuciu własnej godności, posiadanym przez wszystkich ludzi w tej czy innej

postaci i w pewnej, choć niedokładnej, proporcji do ich wyższych kwalifikacji.

[..,]

Otóż w porządku świata nic nie sprzeciwia się temu, by zasób kultury umysłowej

wystarczającej do inteligentnego zajmowania się tymi sprawami nie miał być

dziedzictwem każdego człowieka urodzonego w kraju cywilizowanym. Nie ma także

żadnej zasadniczej konieczności, by człowiek trwał w egoistycznym sobkostwie,

wypranym z wszelkich uczuć i trosk poza tymi, które koncentrują się na jego

własnej nędznej osobie. Nawet teraz liczba osób żyjących na znacznie wyższym

poziomie wystarcza, by dać nam przedsmak tego, jak by ludzkość żyć mogła. Każdy

człowiek, wychowany w sposób właściwy, może, choć w nierównym stopniu, mieć

rzetelne osobiste przywiązania i może być szczerze przejęty dobrem publicznym.

Każdy, kto spełnia te skromne warunki moralne i intelektualne, może spędzić

życie godne pozazdroszczenia w świecie, w którym jest tyle rzeczy

interesujących, tyle rzeczy, którymi się można cieszyć, a ponadto tyle rzeczy do

poprawiania i udoskonalenia. Każdy człowiek, w wypadku jeżeli tylko złe prawa i

konieczność podporządkowania się cudzej woli nie pozbawią go możności

korzystania z tych źródeł szczęścia, które są w jego zasięgu, znajdzie

niechybnie to życie godne pozazdroszczenia, przy założeniu, że ominą go

prawdziwe niepowodzenia życiowe, stanowiące wielkie źródła fizycznego i

duchowego cierpienia, takie jak: nędza, choroba, a także niewdzięczność, upadek

moralny albo przedwczesna śmierć tych, których się kocha. Najważniejszym tedy

zagadnieniem jest walka z tego rodzaju nieszczęściami, mało kto bowiem może być

od nich całkowicie wolny. Prawda, że w obecnych warunkach niepodobna tym

nieszczęściom zapobiec, a nieraz nawet trudno je w sposób odczuwalny złagodzić.

Jednakże nikt poważny nie wątpi, że to, co stanowi największe, niezaprzeczone

zło naszego świata, może być w znacznej mierze usunięte i że ? jeżeli tylko

ludzkość będzie szła nadal po drodze postępu ? zostanie ostatecznie bardzo

ograniczone. Bieda, która zawsze pociąga cierpienie, da się całkowicie pokonać

przez rozumną politykę społeczną popartą przez zapobiegliwość i rozsądek

jednostek. Nawet z wrogiem najbardziej upartym, a mianowicie z chorobą, można w

znacznym stopniu się uporać przez właściwe wychowanie fizyczne, należyte

wyrobienie umysłowe i czuwanie nad czynnikami szkodliwymi dla zdrowia. Rozwój

nauki zaś zapowiada na przyszłość osiąganie zwycięstw nad tym nienawistnym

wrogiem w sposób bardziej bezpośredni. Każdy krok naprzód w tym kierunku uchyla

niebezpieczeństwo, które może położyć kres nie tylko naszemu własnemu życiu, ale

? co ważniejsze ? i życiu tych, z którymi nasze szczęście jest nierozłącznie

związane. Co zaś do zmiennych kolei losu i do zawodów przeżywanych w związku z

różnymi zewnętrznymi niepowodzeniami, bywają one głównie wynikiem naszej własnej

nierozwagi, naszych niewłaściwie kierowanych pragnień, bądź też złych albo

przynajmniej niedoskonałych urządzeń społecznych. Krótko mówiąc, wszystkie

wielkie źródła ludzkiego cierpienia dadzą się opanować ? jedne w znacznym

stopniu, inne niemal całkowicie ? przez ludzką zapobiegliwość i wysiłek. A

chociaż usuwanie zła posuwa się naprzód z pożałowania godną powolnością i

chociaż długi rząd pokoleń przeminie zanim zwycięstwo będzie zupełne i świat

stanie się tym, czym mógłby stać się tak łatwo, gdyby nie brak wiedzy i dobrej

woli, to jednak każdy człowiek dostatecznie inteligentny i ofiarny, by wnieść do

ogólnego dzieła swoją, choćby drobną i niepozorną cząstkę, czerpać będzie

szlachetną radość już z samej tej walki, radość, z której nie zrezygnuje dla

zadośćuczynienia własnym interesom egoistycznym.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: