Istota grzechu w etyce Piotra Abelarda.pdf

“Bóg nie zważa na to, co czynimy,

ale w jakim duchu czynimy,

i nie od uczynku,

lecz od intencji zależy zasługa

lub chwała działającego.”

ISTOTA GRZECHU W ETYCE PIOTRA ABELARDA

WSTĘP

Wydaje się, iż teza głosząca fakt powszechnego filozofowania – mówiąca, że każdy jest w

jakimś sensie filozofem i jakoś tam filozofuje, jest trudna zarówno do sprecyzowania jak i do

obrony. Jednakże po zawężeniu tejże do pewnej szczegółowej dziedziny filozoficznej,

mianowicie etyki, powstaje twierdzenie, które wydaje mi się oczywiste: “każdy jest etykiem”.

Problemem pozostaje natomiast sens tegoż zdania, a także ,co za tym idzie, siła i zakres jego

rozumienia. Nikt nie zaprzeczy, że człowiek jako istota (przynajmniej potencjalnie)

refleksyjna w wielu wypadkach oddaje się rozmaitym rozmyślaniom i to właśnie

zaowocowało całokształtem zjawisk, które nazywamy kulturą. Jednocześnie człowiek jest

podmiotem szeroko pojmowanej działalności obejmującej zarówno sferę stosunków

międzyludzkich, jak i relację do przyrody ożywionej i nieożywionej. Refleksyjność połączona

z możliwością różnorakiej aktywności stanowi warunek konieczny do zaistnienia refleksji na

tą właśnie aktywność nakierowanej. Nie wydaje mi się, byśmy musieli jakoś analitycznie

wyszukiwać warunku wystarczającego. Namysł taki odnajdujemy w własnym doświadczeniu

wewnętrznym (introspekcja), jak i pośrednio w dużej części wcześniej wspominanej kultury.

Refleksję nad ludzką działalnością w pewnym konkretnym aspekcie nazywamy etyką. Aspekt

ten to spojrzenie na ludzkie czyny “pod kątem” i przy użyciu takich kategorii jak kluczowe i

charakterystyczne pojęcia dobra i zła, a także: wolnej woli, powinności, odpowiedzialności,

obowiązku i wielu innych. Kultura, a zwłaszcza introspekcja i relacje interpersonalne ukazują

nam, że każdy w jakimś zakresie takiej etyce się oddaje. Każdy więc, przynajmniej czasem,

jest etykiem. Nie znaczy to oczywiście, że wszyscy wnoszą w refleksję tą coś zasadniczo

nowego – dużo bardziej prawdopodobna jest właśnie teza odwrotna, ale z punktu widzenia

niniejszej pracy nie ma to większego znaczenia.

W etyce filozoficznej można wyróżnić dwa momenty. Moment teoretyczny, który odnosi się

do teorii etycznej, która najczęściej jest elementem jakiegoś ogólniejszego systemu i moment

praktyczny, który odnosi się zarówno do pobudki podjęcia samego problemu, jak i do próby

wprowadzenia teorii w życie. Etyka nie mająca na celu realizacji, a przynajmniej jej próby,

jest pusta. W związku z tym teorię etyczną należy rozpatrywać, analogicznie do dwóch

wyróżnionych momentów, jako część systemu, która winna spełniać pewne metodologiczne

wymagania, jak i metodę postępowania, którą potem trzeba będzie wcielić w życie. Przy

próbie oceny oba punkty widzenia muszą zostać wykorzystane.

Aby metodycznie rozróżnić dobro i zło, należy znaleźć tychże kryterium. Zarówno filozofia

jak i religia dają nam tu wiele odpowiedzi. Może to być użyteczność, przyjemność, spełnienie

formalnego wymogu, zgodność z instynktem moralnym, konkretny kodeks, posłuszeństwo

jakiemuś transcendentnemu autorytetowi lub jakieś połączenie tych i innych kryteriów.

Abyśmy ocenili swój czyn musimy z jakiegoś kryterium skorzystać. Większość ludzi robi to

nie uświadamiając sobie, do czego konkretnie się odwołuje, ale wydaje mi się, że w obliczu

wielu propozycji etycznych i uświadomienia sobie własnej odpowiedzialności, warto podjąć

refleksję i nad samym kryterium oceny. Okazać się może, że przyjmowane przez nas

instynktownie lub wpojone nam przez wychowanie jest niespójne lub niezgodne z naszym

własnym instynktem moralnym.

Oczywiście problem podstawy oceny czynu nie jest nowy. Od początku zaistnienia refleksji

filozoficznej stopniowo krystalizował się on i w różnym stopniu pojawiał. W pracy tej

chciałbym zająć się przemyśleniami podjętymi na ten temat przez Piotra Abelarda. Jego

wnioski wydają mi się zarówno w dużej części trafne, jak i stosunkowo nowatorskie na tym

polu. Piotr Abelard (1079 – 1142) był wyjątkową postacią. Bynajmniej nie należał on do

filozofów pokroju Kanta – nie wydaje mi się, by ktokolwiek nazwał jego życie

uporządkowanym. Nieobca była mu namiętność miłości (Heloiza), a także ogień

teologicznych sporów. Wydaje mi się, że taka biografia nadaje mu wiarygodności jako

badacza ludzkich zachowań. Do trudnych decyzji, których nie podejmuje się bez namysłu, w

swym życiu okazji miał sporo.

GDZIE LEŻY ISTOTA GRZECHU ?

W swym dziele etycznym, “Etyka czyli Poznaj samego siebie” (“Ethica, sive Scito te ipsum”)

jako jeden z głównych problemów Abelard podejmuje poszukiwanie istoty grzechu. Bardzo

ważne jest, że Abelard poszukuje istoty grzechu, jako podstawy do orzeczenia winy

człowieka, a więc niejako z subiektywnej strony. Pisze on o grzesznym czynieniu, a nie

czynie, czyli stronie obiektywnej. To znaczenie grzechu nazywa on “ścisłym”. Na razie nie

przesądzajmy, czy obie strony w ostatecznym rozrachunku okażą się tożsame. Część

poświęcona uczynkom dobrym nie została dokończona, lecz po przestudiowaniu problemu

grzechu i w tej kwestii można coś niecoś powiedzieć. Metoda użyta przez Abelarda jest raczej

metodą negatywną. Odrzuca się kolejne przypisania grzechu do jakiegoś zachowania lub

uczucia psychicznego, zamiast podania analizie grzechu pojętego prawidłowo. Definicja

samego grzechu wyłania się na drodze antytez i fragmentami zawarta jest na drodze

odrzucania błędnych teorii.

Metoda poszukiwania definicji przez odrzucanie jej błędnych prób ma sens, gdy zbiór

analizowanych określeń jest skończony. Po wyłączeniu błędnych winna zostać jedna lub kilka

niesprzecznych i dających się do siebie sprowadzić. Tak jest i u Abelarda, jednakże dla

porządku przyjętego tutaj omówienia najpierw podam sześć rozważanych przez niego

umiejscowień (określeń) istoty grzechu. Grzech można utożsamić z:

1. wadą

2. złym uczynkiem, skutkiem (wcześniej wspomniana strona obiektywna)

3. złą wolą

4. przyjemnością

5. złamaniem nakazu lub zakazu Boga

6. aktem zgody na zło lub zniewagę Boga.

AD. 1. GRZECH NIE JEST TYM SAMYM CO WADA

W przypadku człowieka wada może dotyczyć zarówno ciała, jak i duszy. Te tyczące ciała nie

mają związku z moralnością, gdyż tylko coś pochodzącego z duszy może ją zanieczyścić. Nie

można też wszystkich wad duchowych wiązać z moralnością, gdyż “są jednak pewne wady

albo zalety ducha, które (...) nie sprawiają, że życie ludzkie staje się przez nie godne

pochwały lub nagany” (Piotr Abelard “Etyka, czyli Poznaj samego siebie”, s. 165) . Gdy rozpatrujemy

moralność, to według Abelarda brać pod uwagę powinniśmy jedynie “przyzwyczajenie w

znaczeniu moralnym” (Ibidem, s. 165) . Jest to wada (ewentualnie zaleta), “która nas czyni

skłonnymi do wykonywania dobrych lub złych uczynków” (Ibidem, s. 165) . Tak rozumiana

skłonność nie jest jednak tożsama z grzechem. Jako przykład podanych mamy tu człowieka

skłonnego do gniewu, człowieka skłonnego do rozpusty i jako neutralną aksjologicznie

analogię człowieka kulawego. Człowiek kulawy bynajmniej nie kuleje, gdy akurat siedzi

spożywając posiłek. Podobnie jest i z dwoma poprzednimi ludźmi. “Wada [jako

potencjalność] jest bowiem obecna, chociaż nie przejawia się w działaniu” (Ibidem, s. 166). Nie

można zaprzeczyć oczywistemu faktowi, że o wadzie można mówić zarówno w przypadku

ludzi złych jak i dobrych, a przecież “wszystko, co jest na równi wspólne dla dobrych i złych,

nie ma nic wspólnego z cnotą i wadą” (Ibidem, s. 167). Dopiero poddanie się wadzie, i tylko

niej, stanowi grzech. Ono, a nie uległość wobec człowieka (“spotyka [to] także ludzi

szlachetnych” (Ibidem, s.167) ), prowadzi do “hańby”, a więc do moralnego zanieczyszczenia

duszy. Inni ludzie mogą spowodować u nas zaistnienie grzechu tylko w jednym wyjątkowym

przypadku – gdy “niejako zamieniają się w wady” (Ibidem, s. 167). Myślę, że należałoby to

rozumieć w ten sposób, że ujawniają oni i pobudzają tkwiącą w nas skłonność. Ewentualnie

starają się tą skłonność w nas ukształtować.

AD. 2. GRZECH NIE JEST TYM SAMYM CO ZŁY UCZYNEK LUB

ZŁY UCZYNKU SKUTEK

O ile odrzucenie utożsamienia grzechu z wadą, jakiego dokonał Piotr Abelard, wydaje mi się

zgodne z instynktem moralnym i przyjętym kodeksem moralnym większości z nas, o tyle

druga dystynkcja przezeń dokonana nie jest już tak oczywista. Jako taka może prowadzić

natomiast do ciekawszych rozważań i cenniejszych z punktu widzenia etyki wniosków.

Odważenie się na rozpatrzenie kontrowersyjnych tez zazwyczaj okazuje się bardzo płodne.

Otóż Abelard odrzuca szeroko przyjęte zrównanie grzechu ze złym czynem. Pisze on, że

“grzech nie jest identyczny z dokonaniem grzechu” (Ibidem, s. 188). Związane z tym jest

konsekwentnie u niego poprowadzone rozróżnienie na “grzech” (grzech w innym niż “ścisłe”

znaczeniu) i “grzeszne działanie” (grzech w znaczeniu “ścisłym”, por. s. 183 ). Ten grzech, za

który zasługujemy na potępienie, albo stajemy się winni występku w stosunku do Boga z

samym czynem (ewentualnie z jego skutkiem) nie ma nic wspólnego. W obliczu takiej tezy

może nasunąć się pytanie: “jeśli nie w czynie, to gdzie leży grzech?”, lecz odpowiedź na nie

zamieszczę w późniejszej części omówienia, aby nie naruszyć przyjętego układu opisu.

Przytoczę natomiast kilka przykładów zastosowanych przez samego Abelarda, które mogą

zbić trochę pewność naszego zdroworozsądkowego pojmowania grzechu i przychylić nasze

zdanie do tezy średniowiecznego filozofa. Otóż utożsamienie grzechu z czynem prowadziłoby

do absurdalnych konsekwencji w dwóch kwestiach, które swe źródło mają w Piśmie

Świętym. Po pierwsze “w tym samym dziele (..) uczestniczą Bóg Ojciec, Jezus Chrystus i

zdrajca Judasz” (Ibidem, s. 184). “To samo czyni Ojciec, wydając na śmierć Syna, to samo czyni

Syn, to samo uczynił i zdrajca Judasz, ponieważ Ojciec wydał Syna i Syn siebie, a Judasz

swego Nauczyciela” (Ibidem, s. 185). Czyżbyśmy mieli wszystkich trzech ocenić tak samo?

Wydaje mi się, że zarówno dla Abelarda, jak i dla większości z nas wniosek taki jest nie do

przyjęcia, a jak wiadomo błędnych wniosków z poprawnych przesłanek nie osiągamy.

Obalamy tą tezę sposobem modus tollendo tollens . Podobnie z diabłem – czyni tylko to, na co

pozwala mu Stwórca, więc czyny jego obiektywnie ujęte są pożądane, lecz “czyni [je] z

pobudek swej przewrotności” (Ibidem, s. 185) . “Władzę otrzymał od Boga, złą wolę ma od

siebie” (Ibidem, s. 185) i właśnie to, czego sam jest źródłem, powoduje, że należy ocenić go

jako grzeszącego. Ktoś może powiedzieć, że te argumenty zachowują ważność tylko na

gruncie teologii chrześcijańskiej, lecz będzie w błędzie. Przykłady wzięte są z Pisma

Świętego, lecz wartość istoty argumentacji jest autonomiczna. Bardzo łatwo podać

“zsekularyzowane” przykłady, co zresztą w innym miejscu czyni sam Abelard (por. s. 200).

Otóż dwóch ludzi chciało wybudować domy dla biednych. Oboje uzbierali odpowiednią sumę

pieniędzy na ten cel, z tym że jednemu zamiar udało się sfinalizować (domy wybudował), a

drugiemu zebrane pieniądze zrabowano. Czy ktokolwiek rozsądny będzie pechowego

filantropa oceniał gorzej od tego, któremu się udało? Same obiektywnie ujmowane uczynki

“wykonują na równi dobrzy, jak i źli ludzie...” (Ibidem, s. 184) .

W związku z przyjętym przez Abelarda rozróżnieniem powstaje ciekawa interpretacja

zakazów i nakazów boskich. Otóż odnoszą się one do zgody na uczynek, a nie do samego

uczynku. “Etyka” ujmuje to tak: “... nakaz i zakaz odnosi się bardziej do woli lub zgody na

uczynki niż do samych uczynków” (Ibidem, s. 182-183). Wg Abelarda sens zakazu “Nie czyń

tego albo tamtego” jest w istocie równoznaczny sensowi zdania “Nie zgadzaj się na czynienie

tego lub tamtego (...) Nie waż się czynić tego świadomie” (Ibidem, s. 184).

AD. 3. GRZECH NIE JEST TYM SAMYM CO ZŁA WOLA

Po odrzuceniu definicji grzechu jako wady lub złego uczynku, Abelard czyni jeszcze bardziej

zaskakujące (raczej dla filozofów niż ludzi nie oddających się głębszej refleksji na ten temat)

odróżnienie od poprzedniego. Odróżnia on grzech od złej woli. Informację tę można odnaleźć

w słowach “... to, co jest grzechem, nie utożsamia się z wolą” (Ibidem, s. 172).

W rzeczywistości, z uwagi na specyficzne znaczenie słowa “wola” u Abelarda, sam sens

dystynkcji nie jest wcale zaskakujący. Dla Abelarda “wola” nie jest wcale czymś co jest

warunkiem autonomii jednostki, nie jest to “wolna wola”, ani “akt woli”. Wydaje mi się, że

bardziej na miejscu byłyby tu takie terminy jak “słabość”, “pragnienie” lub nawet

“pożądanie” w ich dzisiejszym znaczeniu. Za moją interpretacją świadczy dość mocno sam

tekst. Po pierwsze Abelard sam zamiennie ze słowem “wola” terminów tych używa. Po drugie

abelardowska “wola” nie może mieć za przedmiot środka do osiągnięcia jakiegoś celu i nie

może ona być stłumiona, a tylko stłumiona (por. s. 172) . “Chcenie” złego ze względu na dobre

to “męka” a nie prawdziwe chcenie (wola) (por. 171) . Z pewnością błędne będzie wiązanie

woli z aktem podjęcia decyzji, jeśli możemy sprzeciwić się naszej woli (por. 173) , co przy

tradycyjnym rozumieniu tego słowa trąciłoby absurdem. Być może trafne byłoby za to

powiązanie tej woli z uaktualnieniem się wady lub zalety.

Na zilustrowanie tezy o nietożsamości tak rozumianej woli z grzechem przytoczę dwa

przykłady. W pierwszym o grzechu i przewinie Abelard jest jak najbardziej skłonny mówić.

Otóż niewolnik w obronie własnej zabija pana (por. s. 169) . O woli (pragnieniu) ku temu raczej

na pewno nie powinno być mowy. Przedmiotem woli było zachowanie życia. Gdybyśmy

przyjęli, że grzech to zła wola, to należałoby uniewinnić zabójcę. Taką wersję Abelard

zdecydowanie odrzuca (znowu modus tollendo tollens). W drugim przypadku zachodzi zła

wola, ale nie ma grzechu, przewiny. Pewien przechodzień napotyka ogród i widzi soczyste

owoce (por. s. 174 ), powstaje u niego pragnienie (zła wola). Mimo to temperuje on swoje

pożądania i nie popełnia kradzieży. Czy bylibyśmy skłonni winić tegoż człowieka? I nasz

własny zasób win dość znacznie wzrósłby (ściśle nie sam zasób, ale jego świadomość),

gdybyśmy odpowiedzieli “tak”...

Wraz z opisem tak pojmowanej woli Abelard, niejako “przy okazji” podejmuje się też

swoiście rozumianej teodycei. Zła wola jest naszym “wrogiem”, a walka z nim daje nam

szansę doskonalenia się. Bóg “zadbał” (“... abyśmy zawsze mieli z kim walczyć ” (Ibidem, s.

173) ). Mimo to nie doświadcza nas ponad nasze siły (por. s. 190). Walka z pożądaniami nie

polega na (niemożliwym do osiągnięcia) wyrugowaniem ich, lecz na niedopuszczeniem do

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: