Austen Jane - Mansfield Park.pdf - Austen Jane - Hoo

JANE AUSTEN

MANSFIELD PARK

Przełożyła Anna Przedpełska-Trzeciakowska

KLASYKA POWIEŚCI

Warszawa 1995

OD TŁUMACZKI

Oddawana dziś do rąk Czytelnika powieść „Mansfield Park” jest piątą książką

Jane Austen w moim przekładzie. Nie sądziłam przy poprzednich, by potrzebne im były

komentarze czy wyjaśnienia, ułatwiające czytelnikowi zrozumienie książki -

dotychczasowe utwory Jane Austen, jak to się mówi, „dobrze znosiły podróż” - mam tu

na myśli podróż z języka angielskiego do języka polskiego. „Rozważna i romantyczna”,

„Opactwo Northanger”, „Perswazje”, a nade wszystko „Duma i uprzedzenie” - żyły

własnym życiem bez niczyjego pośrednictwa i, uważam, były wcale dobrze rozumiane i

wcale nieźle przyjmowane. Przypuszczam nawet, że polski czytelnik serdecznie polubił

te książki i tę pisarkę - choć może nie do tego stopnia co Anglicy, którzy mają nieformalny

klub wielbicieli Jane Austen, „Janeitów”, do którego należeli - bagatela - Katherine

Mansfield, Virginia Woolf, E. M. Forster, Rudyard Kipling, Henry James i wielu, wielu

innych.

Z „Mansfield Park” sprawa ma się inaczej. Powieść ta uważana jest za

najtrudniejszą z całej twórczości Jane Austen, ale jeśli idzie o czytelnika polskiego,

trudność nie leży w zawiłościach czy to filozoficznych, czy znaczeniowych, lecz w tym,

że, moim zdaniem, ten właśnie utwór Jane Austen nie najlepiej znosi podróże, a

szczególnie podróż do Polski.

Zapytana przez swoją siostrę, co będzie tematem pisanej właśnie przez nią

powieści, Jane Austen - a było to już po wydaniu „Dumy i uprzedzenia” - odpowiedziała:

„Będzie to kompletnie inny temat - święcenia”. Odpowiedź do tego stopnia zaskakująca,

że późniejsi biografowie zastanawiali się, czy pisarka nie miała na myśli jakiejś zupełnie

innej, nie napisanej w końcu książki, święcenia bowiem nie są tematem „Mansfield Park”.

A jednak, po pewnym zastanowieniu, ta odpowiedź wydaje się spójna z jej niewątpliwymi

przecież namysłami i deliberacjami nad koncepcją tej powieści - święcenia nie są

tematem „Mansfield Park”, ale z pewnością są tematem przemyśleń autorki, gdy

„Mansfield Park” pisała. Pisała bowiem o miłości, ale ta historia miłosna umożliwiała jej

piękne, proste i niemal klasyczne przedstawienie obrazu swojego świata wartości, który

stanowi, w jej przekonaniu, fundament ludzkiego szczęścia.

Ponieważ zaś ten świat przedstawiony jest za pośrednictwem świata

bezpośrednio ją otaczającego, należy temu ostatniemu poświęcić kilka słów opisu, aby

podróż „Mansfield Park” z języka angielskiego do polskiego okazała się nieco mniej

uciążliwa.

Jane Austen urodziła się w 1775 roku, zmarła w 1817. Życie jej przypadło na

okres Rewolucji Francuskiej, wojny o niepodległość kolonii amerykańskiej potem zaś

wojen napoleońskich - wojny Anglii z Francją.

Umarła w dwa lata po bitwie pod Waterloo. W tle całego czterdziestodwuletniego

jej życia toczą się wojny i rozgrywane są bitwy, przede wszystkim na morzu. Dwóch z

pięciu braci pisarki służyło w marynarce wojennej, dosłużyło się nawet stopnia admirała.

Wielu mężczyzn z jej dalszej rodziny i otoczenia również służyło w marynarce, która

stanowiła filar potęgi wojskowej Wielkiej Brytanii. Ale z żadnej ze stronic powieści Jane

Austen nie dobiega szczęk oręża ani bitewny zgiełk. Wojna, prowadzona gdzieś daleko,

na tyłach sceny, jawi się tylko jako możliwość zdobycia łupu, który wzbogaci jednego z jej

bohaterów i, jak w „Perswazjach”, pozwoli mu aspirować do ręki dobrze urodzonej panny.

Te wojny dostarczały pisarce tylko osób dramatu - oficerów, kapitanów, admirałów

marynarki wojennej Wielkiej Brytanii - postaci ze świata, w którym poruszała się bez

przeszkód.

Był też drugi zawód, który Jane Austen doskonale znała z codziennego bytowania

i obcowania, jako córka anglikańskiego pastora i siostra dwóch anglikańskich

duszpasterzy - zawód duchownego. Dla nas, czytelników polskich, wychowanych w

katolicyzmie, w zestawieniu słów „duchowny” i „zawód” brzmi wręcz sprzeczność, jeśli

idzie jednak o Anglię - odpowiada najściślej rzeczywistości, zwłaszcza w okresie, w

którym żyła nasza autorka.

Układ społeczny Anglii sprawiał, że przed młodym, niezamożnym człowiekiem z

dobrej rodziny - na przykład młodszym synem baroneta, jak rzecz się ma z Edmundem

Bertramem, bohaterem naszej powieści - stał wybór pomiędzy zawodem duchownego

lub karierą w marynarce. Były to jedyne zawody uznawane za godne dżentelmena. W

rodzinie pisarki, a więc rodzinie dobrze skoligaconej, ale niezamożnej, w której było

pięciu synów, dwóch wybrało karierę w marynarce wojennej, dwóch, po studiach w

Oksfordzie, przyjęło święcenia, jeden zaś, Edward, adoptowany przez właściciela

rozległych dóbr ziemskich, będąc tych dóbr dziedzicem pozostawał po prostu

ziemianinem i zawód był mu zbędny. Tak więc rodzina Jane Austen może służyć za wzór

wyborów zawodowych dokonywanych w owych czasach przez niezamożnych mężczyzn

z dobrych rodzin.

W Anglii większość majętności rodowych przechodziła z pokolenia na pokolenie

prawem majoratu - cały, nie podzielony majątek dziedziczył najstarszy syn. Młodsi

musieli szukać chleba w innych zawodach, jak powiedziałam - w marynarce czy

Kościele.

Ale przy dworze, w majątku dziedziczonym przez pierworodnego, znajdował się

zwykle kościół, przy kościele stała plebania, a do plebanii należała prebenda, czyli

dochody, jakie przypadały miejscowemu plebanowi. Ponieważ właściciel dworu, jako

patron, miał prawo prezentowania władzom kościelnym swego kandydata na plebana -

tzw. prawo prezenty, które nierzadko bywało przedmiotem handlu - nic dziwnego, że

zazwyczaj na plebanii zamieszkiwał młodszy brat dziedzica lub jego bliski kuzyn. Im

bogatszy dwór, tym na ogół zasobniejsza plebania. W ten sposób dobre beneficjum

łączyło się z dobrym urodzeniem.

Kościół anglikański krzepł w oświeconym osiemnastym wieku jako instytucja

państwowa, uprzywilejowana i działająca wedle tych samych zasad, co świeckie

instytucje w państwie. Oświecenie ze swoim racjonalizmem, klasycyzmem i tendencjami

liberalnymi stworzyło Kościół w miarę tolerancyjny, z modą na uczoność i niezbyt

pobożny. Pleban bogatej parafii nierzadko mieszkał poza swoją parafią i przyjeżdżał tylko

w niedziele, by wygłosić kazania. Na plebanii mieszkał zaś ubogi wikary, wypełniający

codzienne obowiązki pasterskie. Laicyzacja sług Kościoła anglikańskiego postępowała

bardzo szybko. Sekularyzacja sfery ducha jest jedną z najbardziej widomych cech wieku

Oświecenia.

Nie mogło to pozostawać bez reakcji, zwłaszcza że przez świat szedł wielki, silny

powiew nowych idei, niosący posiew romantyzmu. W sztuce i życiu punkt

zainteresowania przenosi się ku emocjonalności i indywidualizmowi. W Kościele

anglikańskim powstaje nowy prąd, pociągający wiernych swoją nową, nie znaną dotąd

żarliwością, prąd, który w sposób ogromnie szybki ogarnia ludzi najuboższych, klasy

najniższe, obiecując im, w zamian za fanatycznie żarliwą wiarę - pewność zbawienia.

Prąd ten, będący nową metodą praktykowania wiary, nazywany jest metodyzmem.

Przez oświecone klasy wyższe przyjmowany jest z pogardą. Kiedy jedna z

bohaterek naszej powieści, panna Crawford, powiada do Edmunda Bertrama, że byłby

dobrym metodystycznym kaznodzieją - nie tylko ironizuje, ale szydzi ze swego

rozmówcy. Żaden dobrze urodzony dżentelmen nie może być metodystą.

Przypomnijmy sobie w tym punkcie słowa Jane Austen w odpowiedzi na pytanie,

o czym będzie jej nowa powieść. „O święceniach”. Ta powieść nie jest o święceniach,

natomiast jest - między innymi - spokojną i wyważoną obroną państwowego Kościoła

anglikańskiego przed jego zmaterializowaniem i próbą przypomnienia wyznawcom

anglikanizmu, czym jest ich religia i jaki powinien być dobry pasterz anglikański. Nie jest

to jednak sprawa wiary - Jane Austen nie wkracza ani jednym słowem na ten teren, jak

przystało na osiemnastowieczną, w gruncie rzeczy, oświeconą pisarkę.

Zbawienie nie jest tematem jej powieści, ale moralność - tak. Moralność jednak to

nie tylko sprawa religii, więcej, moralność niekoniecznie musi z religii wynikać -

moralność jest po prostu obowiązkiem, racjonalnym warunkiem szczęścia.

Mansfield Park, piękny, dostatni angielski dwór, należący do rodziny sir Thomasa

Bertrama, jest terenem, na którym rozgrywa się akcja powieści, ale też symbolizuje

zespół obyczajów, uznawanych przez Jane Austen za fundament panującego w jej

świecie ładu. Jej dwór Mansfield Park to mikrokosmos moralnego wszechświata.

Zaburzenia jego ładu to zaburzenia porządku, jaki pisarka uważa za niezbędny element

indywidualnego i zbiorowego szczęścia.

Na świecie toczy się wojna, Bonaparte zagraża całej Europie, na morzu

rozgrywają się bitwy, w których zapewne uczestniczą zarówno bracia autorki, jak

bohaterowie naszej powieści. Ale w Mansfield Park podaje się kolację. Rytuał jest

niezmienny i ustalony od lat. Gwarantuje każdemu należne mu miejsce i należny mu

Austen Jane - Mansfield Park.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: