rynek krakowski w legendzie.pdf
(
147 KB
)
Pobierz
Microsoft Word - myœiñski.doc
Michał Myśliński
Rynek krakowski w geometrii „starodawnych” legend
i współczesnych mistyfikacji
Spojrzyj na to miasto... widzisz jak niby skrzydła orle
rozciąga nad Wisłą swe przedmieścia.
Wygląda stąd jak nasz orzeł biały (...)
Szlachetne miasto! Kolebka naszej Rzeczypospolitej,
grobowiec naszych bohaterów,
Rzym Słowiański.
Adam Mickiewicz
Przytoczony powyżej cytat, niezwykle patetyczny i podniosły, a zyskujący dodatkową
wartość jako wypowiedź Wieszcza, jednoznacznie podkreśla rolę Krakowa w dziejach Polski:
Kraków to miasto pełne najcenniejszych zabytków, narodowych pamiątek i miejsc
historycznych; miasto będące historią samą w sobie, włącznie ze swymi przedmieściami.
Motto jest zatem jednym z wielu wyrazów ogólnonarodowego mitu Krakowa – dawnej
stolicy, świadka chwały Państwa Polskiego, centrum kultury, nauki i sztuki, zwłaszcza
w czasach upadku politycznego lub niewoli. Wymowy ideowej motta nie mąci nawet
świadomość, że Mickiewicz nie znał dokładnie Krakowa i krakowskich zabytków, nigdy
bowiem nie odwiedził tego miasta, choćby przejazdem
1
.
Ta powszechna świadomość wyjątkowej roli Krakowa, żywa zwłaszcza na przełomie
XIX i XX wieku, pozwalała ówcześnie traktować w sposób szczególny pojedyncze zabytki
lub całe ich zespoły przestrzenne. Nawet jeśli w przeszłości nie był znany kontekst
„historyczno-zabytkowy” jakiejkolwiek budowli lub miejsca, to w mieście tak zabytkowym
jak Kraków można było niejako naturalnie spodziewać się stwierdzenia tego kontekstu; każda
zatem budowla i miejsce były tu
potencjalnym
zabytkiem i pamiątką, choćby najmniej
1
M. Paś, Adam Mickiewicz. Pamiątki ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie (katalog wystawy),
Kraków 1995.
2
efektowną i niepozorną. To szczególne umiłowanie zabytków oraz zabytków
potencjalnych
ironicznie skomentował Tadeusz Boy-Żeleński pisząc w
Lamencie Pana Radcy nad „Basztą
Kościuszki”
: „
Dzieją się cuda! ot! stała buda, pies nie zatroszczył się o to... Aż w jednej
chwili coś w niej odkryli! To świętość! Relikwia! Złoto! Tu pod tą gruszką drzemał
Kościuszko, dopiero robi się skweres, a pod tą drugą Kołłątaj Hugo załatwiał mały interes...
”.
Niezależnie od tak ironicznego spojrzenia na Kraków jakakolwiek ingerencja w zabytkową
przestrzeń miasta budziła u wielu jego mieszkańców dość żywiołowe i gorące emocje – choć
z różnych przyczyn. Przypomnieć warto, iż Jan Matejko urzędników magistrackich
planujących likwidację średniowiecznej zabudowy dawnego szpitala św. Ducha nazwał
pogardliwie „burzymurkami”, natomiast ocalenie Bramy Floriańskiej z częścią murów
miejskich zawdzięcza Kraków Feliksowi Radwańskiemu st. argumentującemu w r. 1817, iż
zburzenie Bramy spowoduje niekorzystny wpływ na zdrowie statecznych mieszczan,
udających się m.in. na niedzielną sumę do kościoła Mariackiego. W tym ostatnim przypadku
decydujące okazały się względy higieniczne i zdrowotne, a nie wartość zabytkowa budowli.
To nagromadzenie zabytków zadecydowało współcześnie o konieczności wyznaczenia
tzw. tras turystycznych, znacznie ułatwiających zwiedzanie miasta i wiodących od jednego
miejsca do drugiego, od jednego zabytku do kolejnego. Niektóre z tych tras biegną zgodnie
z tradycyjnymi i historycznymi szlakami, jak np. Droga Królewska (Barbakan-Brama i ulica
Floriańska-wschodnia pierzeja Rynku-ulica Grodzka-Wawel), inne zaś stanowią wynik
łączenia w atrakcyjną przechadzkę wybranych punktów, np. budowli, pomników i in. Warto
zauważyć, że uwarunkowana historycznie Droga Królewska pozostaje niezmienna, natomiast
przemianom wręcz nieustannym podlegają trasy tworzone decyzjami biur turystycznych
i referatów promocji miasta; trasy te można zmieniać, bowiem nie posiadają one prawie
żadnej tradycji historycznej. Przykładem takiej istotnej zmiany w przebiegu trasy może być
dokonana w październiku 2002 r. likwidacja dotychczasowej siedziby Muzeum Stanisława
Wyspiańskiego przy ul. Kanoniczej, będącego od roku 1986 jednym z punktów „Szlaku
Młodej Polski”. Przeniesienie tego Muzeum do kamienicy Szołayskich przy placu
Szczepańskim zmieniło diametralnie ustaloną już trasę turystyczną. Współcześnie
obserwujemy także tworzenie nowych tras, czego przykładem może być z kolei szlak
„Ścieżkami Jana Pawła II” (w tym przypadku łatwo można stwierdzić nawiązania do tradycji
pielgrzymkowych)
2
. Warto dodać, że szlaki te często się ze sobą przecinają lub łączą, np.
2
Głównym punktem szlaku jest Dom Dziekański (ul. Kanoniczej 21), gdzie w latach 1958-1969 mieszkał
biskup sufragan diecezji krakowskiej Karol Wojtyła.
3
dawna kawiarnia Jana Michalika przy ulicy Floriańskiej jest zarówno punktem „Szlaku
Młodej Polski” jak i atrakcją poznawaną podczas turystycznej przechadzki Drogą
Królewską
3
, natomiast punktem wspólnym wszystkich turystycznych tras w Krakowie jest
oczywiście Rynek Główny. Już to zatem pozwala rozpatrywać Rynek jako miejsce będące
samo w sobie atrakcyjną trasą turystyczną.
Rynek Główny otaczano szczególną estymą ze względu na jego niezwykle bogatą
historię oraz zabytkową zabudowę bloku śródrynkowego wraz z kamienicami
mieszczańskimi; przestrzeń Rynku do dziś poddawana jest nieustannym interpretacjom
kulturowym, co zrozumiałe w przypadku centrum dawnego i współczesnego miasta. O tej roli
Rynku tak pisał Tadeusz Szydłowski: „
Rynek (...) skupia w sobie i jednoczy cały ruch i życie,
tak, że dopiero gdy w nim się znajdujemy, mamy w pełni to uczucie, że jesteśmy właśnie w
samem mieście
”
4
. Nie omawiając tu szczegółowo poznanych już różnych funkcji i ról Rynku
w dziejach miasta wspomnieć należy, że przedstawiono już wnikliwie Rynek jako miejsce
krzyżowania się dawnych szlaków handlowych, których pozostałością są zarówno
specyficzne ukształtowania biegu ulic jak i niektóre ich nazwy
5
– stwierdzono także, iż
niektóre współczesne trasy komunikacyjne odzwierciedlają układ szlaków
wczesnośredniowiecznych
6
. Jasno też ukazana została dawna handlowa funkcja Rynku, której
obecnie jedynym żywym reliktem są krakowskie kwiaciarki i sprzedawcy obwarzanków (o
roli tej we współczesnej świadomości raczej się zapomina, traktując Rynek jako miejsce
rekreacyjne)
7
. Znana jest również ceremonialna rola Rynku w królewskich pochodach
triumfalnych, pogrzebach, hołdach i innych podniosłych wydarzeniach, np. papieskich
mszach
8
; wreszcie znana jest funkcja Rynku w uroczystościach tzw. roku obrzędowego
9
.
3
Bieżące problemy rozliczeń własnościowych mogą spowodować zamknięcie kawiarni, zniknąłby zatem
kolejny punkt „Szlaku Młodej Polski”.
4
T. Szydłowski, W obronie śródmieścia Krakowa i jego starodawnego i artystycznego charakteru, Kraków
1912, s. 20.
5
Przykładem specyficznego ukształtowania ulic przyrynkowych jest m.in. lejkowaty wylot ulicy Grodzkiej
oraz wygięty bieg ulicy Brackiej, zaś nazwa ulicy Sławkowskiej pochodzi od szlaku wiodącego w kierunku
Sławkowa.
6
J. Duda, Komunikacyjna rola Rynku Głównego w Krakowie, [w:] Kraków. Przestrzenie kulturowe,
Kraków 1993, s. 63-73.
7
J. Bieniarzówna, Krakowskie targi w dawnych wiekach, [w:] Kraków. Przestrzenie..., s. 51-62 (tamże
wcześniejsza literatura).
8
Zob.: M. Rożek, Forum regale. Rynek krakowski jako miejsce wydarzeń politycznych (XIV-XVIII w.),
[w:] Kraków. Przestrzenie..., s.11-26 (tamże wcześniejsza literatura).
4
Omówienia wspomnianych wyżej funkcji Rynku odnoszą się do prawdziwych wydarzeń,
rzetelnie ustalanych i interpretowanych. Zwrócić jednak warto baczną uwagę na współcześnie
przedstawianą rolę Rynku, traktowanego niemalże wyłącznie jako atrakcja turystyczna,
przesycona legendami oraz opowieściami pozbawionymi jakiegokolwiek kontekstu
historycznego. Analiza tych ciekawostkowych opowieści przewodników miejskich pozwala
stwierdzić, że ich głównym zadaniem jest podniesienie atrakcyjności wybranych budowli,
którymi są prawie wyłącznie kamienice narożne pierzei rynkowych. Ich wskazanie i
opatrzenie „warstwą werbalną” tworzy zatem swoiście przemyślany plan topograficzny,
pozwalający szybko i wyraźnie podkreślić prostokątny układ Rynku. Tym samym na jego
historyczną przestrzeń nakładana jest nowa „siatka” łatwych do wyznaczenia punktów, zaś
rzeczywiste konteksty kulturowe zastępowane są współczesnym pseudokontekstem, który
pozbawiony umocowania historycznego staje się wyłącznie świadomą mistyfikacją
10
.
Dokonany tak wybór budowli pełniących od tego momentu rolę nadrzędnych punktów
opisywanej przestrzeni pozwala niejako organizować – porządkować – pozostałe miejsca i
budowle. Dzięki temu znacznie bardziej czytelna staje się forma wzajemnych odniesień
blisko pięćdziesięciu zabytków architektonicznych: Sukiennic i Wieży Ratuszowej, kamienic
w ciągłej zabudowie pierzei, kościołów, pomników oraz tablic pamiątkowych wmurowanych
w płytę Rynku. Działanie takie wynika głównie z chęci szybkiego „ogarnięcia” przestrzeni
Rynku – łatwiej jest bowiem snuć opowieści o kamienicach wyróżniających się swoim
usytuowaniem, niż o budowlach w zabudowie zwartej (pierzeje Rynku Głównego obejmują
43 kamienice, pojawiają się tu zatem pewne problemy z usytuowaniem kamienicy,
wymagające np. opisywania „kamienica siódma z lewej” lub „ta czerwona po prawej tej dużej
z herbem pod dachem”).
9
Zob.: B. Pilichowska, Rok obrzędowy na krakowskim Rynku w minionych stuleciach, [w:] Kraków.
Przestrzenie..., s. 27-49 (tamże wcześniejsza literatura).
10
Na taką mistyfikacyjną rolę współczesnych opowieści tworzonych ad hoc uwagę zwrócił fakt, iż grupie
młodzieży zgromadzonej w katedrze wawelskiej wyjaśniano symboliczne znaczenie gotyckiego grobowca króla
Kazimierza Wielkiego dokonując jego nader swobodnej interpretacji ikonograficznej
10
. Przewodnik miejski
opisujący rzeźbioną postać zmarłego władcy stwierdził bowiem, że królewski pas składa się z ogniw
formowanych w kształt murowanych baszt i bram, zaś pod stopami króla leży martwy bóbr; zdaniem
przewodnika rzeźbiarz zawarł w nagrobku królewskim istotną, choć ukrytą treść: pas królewski symbolizuje
architekturę murowaną, a bóbr architekturę drewnianą, ponieważ – zdaniem przewodnika – powszechnie
wiadomo, iż bobry jedzą drewno; nagrobek odzwierciedla zatem znane porzekadło, iż „król Kazimierz zastał
Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”.
5
Wymownym przykładem takiego działania jest secesyjna kamienica Czynciela (RG. 4),
którą wzniesiono w r. 1908 w narożniku północno-wschodnim, na miejscu wyburzonej
uprzednio kamienicy barokowo-klasycystycznej (nienaruszone pozostały wyłącznie
wczesnogotyckie piwnice z ok. r. 1300 oraz gotyckie 1400). Do dziś jednak kamienica
Czynciela wskazywana jest jako miejsce, gdzie niegdyś stała kamienica, w której mieszkający
przez pewien czas Stanisław Wyspiański napisał w r. 1900 „Wesele” (upamiętnia to
odpowiednia tablica). Fakt, że „oryginalna” kamienica już nie istnieje, a jej rolę niejako
przejęła budowla, która z Wyspiańskim nie miała nic wspólnego, nie umniejsza
w powszechnej, turystycznej świadomości rangi kamienicy (il. 1). Drugim przykładem
uatrakcyjnienia kamienicy narożnej, wzniesionej u zbiegu ulic Św. Anny i Wiślnej („pod
Janem Kapistranem”, RG 26) jest rzekoma lecz atrakcyjna legenda jakoby ok. poł. w. XVI
miał tu swoją pracownię czarnoksiężnik Jan Twardowski. Zazwyczaj pomija się fakt, iż
w latach 1453–4 mieszkał tu kaznodzieja Jan Kapistran, kanonizowany w r. 1724, od imienia
którego kamienica wzięła swą nazwę (il. 2). Wzniesiony nieopodal kamienicy „pod Janem
Kapistranem” pałac Potockich „Pod Barany” wyróżniany jest opowieścią o kabarecie „Pod
Baranami”, nabierającą już powoli cech mitu i legendy. Drugim narożnikiem zachodniej
pierzei jest pałac „Pod Krzysztofory”, do którego odnosi się w miarę dawna legenda
o skarbach ukrytych w piwnicach pałacu, zapisana po raz pierwszy przez Ambrożego
Grabowskiego
11
(il. 3). Wyodrębnienie budowli narożnych przez opatrzenie ich ciekawą
opowieścią nastąpiło również w pierzei północnej, tzn. słynnej linii A-B, gdzie w kamienicy
„Pod Jeleniem” (RG 36), wyznaczającej narożnik pn.-zach., mieścił się od poł. w. XVIII
znany zajazd. W nim to od 5 do 7 września r. 1790 zatrzymał się Wolfgang Goethe, co
oczywiście upamiętnia odpowiednia tablica mimo, iż Goethe nie wykazywał prawie żadnego
zainteresowania Krakowem (poeta zatrzymał się w Krakowie w drodze do pobliskiej kopalni
soli w Wieliczce). W tym samym zajeździe zatrzymał się w r. 1849 car Mikołaj I podczas
tzw. wojny węgierskiej, o czym już jednak żadna tabliczka nie informuje (il. 4). Pierzeję
zamyka kamienica Margrabska upamiętniona w r. 1792 noclegiem Tadeusza Kościuszki – i tu
przewodnicy zazwyczaj przypominają cytowany już wyżej „Lament Pana Radcy nad Basztą
Kościuszki” (il. 5).
Nie ulega zatem wątpliwości, że mamy do czynienia z procesem tworzenia
współczesnych mistyfikacji pozwalającym całkowicie swobodnie wyznaczać nowe punkty
11
Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego, t. I, (wyd. S. Estreicher), Kraków 1909 (Biblioteka
Krakowska 40), s. 273-275. Jedna z wersji legendy drukowana była już w r. 1837 w „Gazecie Warszawskiej”.
Plik z chomika:
Krynia_pl
Inne pliki z tego folderu:
Kraków 1000 lat temu.rmvb
(112432 KB)
Legendy krakowskie (1994) Dubbing PL.avi
(319413 KB)
rynek krakowski w legendzie.pdf
(147 KB)
archiprezbiterzy bazyliki mariackiej.doc
(27 KB)
Akt_lokacji_Krakowa_1257.pdf
(225 KB)
Inne foldery tego chomika:
Kraków
Kraków dawne fotki
KRAKÓW- moje miasto
KRAKÓWw
Park Lotników w Krakowie- 2009
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin