Instalowanie systemu komunistycznego - „Nasz Dziennik”, 3 2007.pdf
(
334 KB
)
Pobierz
IPN
VIII
Nasz Dziennik
Piàtek, 31 sierpnia 2007
DODATEK HISTORYCZNY IPN 3/2007
Dodatek historyczny IPN
3/2007
SYLWETKI NIEZ¸OMNYCH
Adam Mirecki „AdaÊ”,
„Stwosz” (1909-1952)
– kapitan AK, komendant
Okr´gu Lubelskiego
i Okr´gu Lwowskiego
Narodowej Organizacji
Wojskowej
W kwietniu 1946 r. znalaz∏ si´ w Monachium. Przewidywany by∏ na zast´p-
c´ kierownika pionu ∏àcznoÊci technicznej Stronnictwa Narodowego z krajem
i kierownika radiostacji w po∏udniowych Niemczech. Zdecydowa∏ si´ jednak
wróciç do Polski jako emisariusz SN, by organizowaç przerzut kurierów SN
przez Czechy do Polski. 29 maja 1946 r. wzià∏ udzia∏ w zebraniu prezydium SN
w Chorzowie.
9 lipca 1946 r. zosta∏ aresztowany w Krakowie przez funkcjonariuszy UB.
Osadzono go w wi´zieniu przy ul. Senackiej, a nast´pnie przewieziono do wi´-
zienia na Mokotowie. Âledztwo trwa∏o ponad 8 miesi´cy. 23 maja 1947 r. wy-
rokiem Wojskowego Sàdu Rejonowego w Warszawie Mirecki zosta∏ skazany
na kar´ 6 lat wi´zienia, z∏agodzonà na mocy amnestii z 22 lutego 1947 r. do 3
lat. Wyrok odbywa∏ na Mokotowie, a od listopada 1947 r. we Wronkach, skàd
zosta∏ zwolniony 17 lipca 1949 roku.
Po wyjÊciu na wolnoÊç mieszka∏ w Rac∏awicach, a póêniej w Warszawie,
gdzie pracowa∏ jako buchalter w firmach spo˝ywczych. Zapisa∏ si´ na KUL,
aby ukoƒczyç przerwane przed wojnà studia prawnicze. Niestety, 28 listopa-
da 1951 r. zosta∏ ponownie aresztowany przez UB.
Powodem aresztowania by∏a jego dzia∏alnoÊç w budowanej przede wszyst-
kim w oparciu o cz∏onków SN siatce ∏àcznoÊciowo-informacyjnej podlegajàcej
Radzie Politycznej w Londynie. Mirecki nie wiedzia∏, ˝e poznani przez niego
w 1950 r. Wanda Maciƒska i Jan Ostaszewski, za sprawà których zaanga˝owa∏
si´ w po∏owie 1951 r. w organizacj´ tzw. Punktu Informacyjnego w Warszawie,
byli jednoczeÊnie agentami UB. Maciƒska vel Weber (ps. agenturalny „17-ka”)
i Ostaszewski (ps. agenturalny „Wojciech”) uczestniczyli w prowadzonej w Mi-
nisterstwie Bezpieczeƒstwa Publicznego operacji „OÊrodek”, której celem by-
∏a infiltracja oraz rozbicie systemu ∏àcznoÊci z Krajem zorganizowanego przez
Dzia∏ Krajowy Rady Politycznej w Londynie.
Âledztwo trwa∏o prawie 5 miesi´cy. Rozprawa odby∏a si´ przed WSR w War-
szawie. Wraz z Mireckim sàdzono jeszcze czwórk´ dzia∏aczy SN. 28 kwietnia
1952 r. sàd, któremu przewodniczy∏ pp∏k. Mieczys∏aw Widaj, skaza∏ Mireckie-
go na kar´ Êmierci oraz przepadek mienia na rzecz Skarbu Paƒstwa (kar´
Êmierci otrzymali równie˝ dwaj inni dzia∏acze SN). Najwy˝szy Sàd Wojskowy
utrzyma∏ wyrok w mocy pozostawiajàc bez uwzgl´dnienia skarg´ rewizyjnà.
Prezydent Bierut nie skorzysta∏ z prawa ∏aski.
Adam Mirecki zosta∏ zamordowany w wi´zieniu na Mokotowie 24 paêdzier-
nika 1952 roku. Jego symboliczny grób znajduje si´ na cmentarzu w Rac∏awi-
cach. Nie za∏o˝y∏ rodziny.
W latach dziewi´çdziesiàtych Sàd Warszawskiego Okr´gu Wojskowego
na wniosek Leona Mireckiego uniewa˝ni∏ wyroki z 1947 i 1952 r., stwierdzajàc,
˝e przypisane skazanemu czyny by∏y zwiàzany z dzia∏alnoÊcià na rzecz nie-
podleg∏ego bytu paƒstwa polskiego.
Instalowanie systemu
komunistycznego
Urodzi∏ si´ w Ulanowie, pow. Nisko,
w wielodzietnej rodzinie. W 1921 r. Mi-
reccy przenieÊli si´ do Rac∏awic k. Ni-
ska. Adam uczy∏ si´ w gimnazjach
w Nisku i w Borszczowie, woj. tarno-
polskie. W 1931 r. zapisa∏ si´ na Wydzia∏ Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza
we Lwowie. Zwiàza∏ si´ z ruchem narodowym, zostajàc cz∏onkiem M∏odzie˝y
Wszechpolskiej i Stronnictwa Narodowego. Po roku przerwa∏ jednak studia.
Odby∏ s∏u˝b´ wojskowà. Do wybuchu wojny pracowa∏ jako sekretarz gminy Sta-
ny, pow. Nisko. W 1936 r. otrzyma∏ stopieƒ podporucznika rezerwy piechoty.
We wrzeÊniu 1939 r. dowodzi∏ plutonem, a nast´pnie kompanià 3. pu∏ku pie-
choty (2 DP Legionów). Dosta∏ si´ do niewoli niemieckiej, lecz zdo∏a∏ zbiec.
W Nisku wspó∏tworzy∏ zr´by narodowej konspiracji. 29 listopada 1939 r.
na skutek donosu Ukraiƒców zosta∏ aresztowany przez Niemców. W po∏owie
stycznia 1940 r. zbieg∏ z transportu do obozu koncentracyjnego. W lutym 1940 r.
przyjecha∏ do Warszawy, gdzie zosta∏ zaprzysi´˝ony do Narodowej Organiza-
cji Wojskowej. Wiosnà wszed∏ w sk∏ad komendy Okr´gu Rzeszowskiego NOW
oraz objà∏ stanowisko komendanta powiatowego tej organizacji w Kolbuszo-
wej. Aresztowano go ponownie 27 paêdziernika, gdy wraca∏ z odprawy ko-
mendantów powiatowych w Le˝ajsku, i przewieziono do wi´zienia w twierdzy
PrzemyÊl, skàd tak˝e uciek∏. W po∏owie 1941 r. zosta∏ komendantem Okr´gu
Lubelskiego NOW. W grudniu 1941 r. aresztowany po raz trzeci – przez gesta-
po w Lublinie. Zbieg∏ z aresztu w budynku sàdu okr´gowego i wróci∏ do dzia-
∏alnoÊci konspiracyjnej. Poczàtkowo by∏ przeciwny scaleniu NOW z AK, lecz
pod wp∏ywem swojego brata Leona Mireckiego, inspektora KG NOW, opowie-
dzia∏ si´ za scaleniem, pociàgajàc za sobà cz´Êç cz∏onków komendy Okr´gu
Lubelskiego i struktur terenowych. Zagro˝ony kolejnym aresztowaniem w listo-
padzie 1942 r. opuÊci∏ Lublin i wyjecha∏ do Warszawy. Po krótkiej pracy w KG
NOW, w czerwcu 1943 r. objà∏ stanowisko komendanta Okr´gu Lwowskiego
NOW. Kontynuowa∏ rozbudow´ struktur NOW i ich scalanie z AK. Po scaleniu
z AK awansowany na porucznika. W komendzie Okr´gu AK Lwów by∏ oficerem
organizacyjnym ds. partyzantki. W paêdzierniku (lub lipcu) 1943 r. aresztowa-
ny po raz czwarty, tym razem przypadkowo; kolejny raz uda∏o mu si´ zbiec
– z transportu do KL Auschwitz.
Wreszcie 16 grudnia 1943 r. w Nisku gestapo aresztowa∏o Mireckiego
po raz piàty, gdy wracajàc z odprawy komendantów NOW w Warszawie,
wstàpi∏ do Rac∏awic, by odwiedziç rodzin´. Z ni˝aƒskiego wi´zienia zosta∏
przewieziony do Rozwadowa. Niepowodzeniem zakoƒczy∏y si´ akcja odbicia
go z miejscowego aresztu podj´ta przez patrol dywersyjny NOW oraz próba
wykupienia z wi´zienia w Stalowej Woli w styczniu 1944 roku. By∏ kolejno
wi´ziony w Jaros∏awiu, Tarnowie i w Krakowie przy ul. Montelupich. W maju
otrzyma∏ gryps informujàcy go o awansie do stopnia kapitana. Od lipca 1944 r.
przetrzymywany m.in. w KL Gross-Rosen, podobozie w Fünfteichen i KL Ber-
gen-Belsen, gdzie szcz´Êliwie doczeka∏ wyzwolenia obozu przez wojska an-
gielskie w kwietniu 1945 roku.
Wróci∏ do Polski jako repatriant w listopadzie 1945 r. i zamieszka∏ w Rac∏a-
wicach. Miesiàc póêniej, razem z kilkunastoma dzia∏aczami narodowymi, wy-
jecha∏ z Polski jako obywatel rumuƒski w transporcie kolejowym dla cudzo-
ziemców zorganizowanym przez PCK. Dotar∏ do Pilzna, skàd samochodem
wojskowym z dywizji pancernej gen. Stanis∏awa Maczka dojecha∏ do Mep-
pen – „Maczkowa”.
Oddzia∏ partyzancki GL-AL Bogus∏awa Kowalskiego vel Kaêmierka „Cienia”, który na Lubelszczyênie ws∏awi∏ si´ bandytyzmem
i napadami na AK i NSZ
***
Zbigniew Nowosad (1907-1964), przyjaciel Adama Mireckiego z konspiracji
NOW w Rzeszowie i Lwowie, napisa∏ o nim: „Ma∏omówny, opanowany, zdecy-
dowany typ dowódcy, dzielny cz∏owiek i ˝o∏nierz [...], jedna z najpi´kniejszych
postaci polskiego podziemia, z jakà zetknà∏em si´ w swej d∏ugoletniej pracy
konspiracyjnej [...]. Zas∏uguje nie tylko na pomnik, ale równie˝ na biografi´.
Wspania∏a postaç i wzór rycerza bez skazy”.
W comiesi´cznym cyklu prezentujà-
cym dorobek badawczy Instytutu Pa-
mi´ci Narodowej ukaza∏y si´ dotàd
dwa numery: ˚o∏nierze Wykl´ci („Nasz
Dziennik”, 29.06.2007) i Zag∏ada Kre-
sów („Nasz Dziennik”, 27.07.2007).
W nast´pnych edycjach przedstawi-
my kolejne tematy z dziejów Polski lat
1939-1956: Losy i postawy inteligencji
w pierwszej dekadzie Polski Ludowej;
Kolaboracja z Sowietami na Kresach
1939-1941; Pod okupacjà niemieckà
i sowieckà (Polskie Paƒstwo Pod-
ziemne); Komunistyczne wi´zienia
i inne miejsca represji.
Trzeci numer dodatku poÊwi´camy
poczàtkom w∏adzy komunistów w Pol-
sce – ods∏anianej coraz pe∏niej histo-
rii PPR i jej zbrojnego ramienia.
Zdobywanie w∏adzy
PPR w latach
II wojny Êwiatowej
Dr Marek Klecel
oprac. Krzysztof Kaczmarski
Na liczne proÊby Czytelników przypominamy numer konta,
na który mo˝na wp∏acaç pieniàdze,
aby wesprzeç budow´ w Sopocie pomnika upami´tniajàcego
˚o∏nierzy Wykl´tych – Zygmunta Szendzielarza „¸upaszk´”
i jego czterech towarzyszy,
bohaterów powojennego podziemia niepodleg∏oÊciowego
W koƒcu wrzeÊnia 1941 r. z lotniska pod Smoleƒskiem wystartowa∏ samolot, lecàcy do Polski z grupà za∏o˝ycieli nowej partii
komunistycznej. „Po puszczeniu motorów w ruch – wspomina∏ póêniejszy sekretarz PPR Marceli Nowotko – zacz´liÊmy na po-
˝egnanie naszej sowieckiej ojczyzny Êpiewaç pieʃ „Szyraka strana maja radnaja”. Po˝egnanie by∏o jednak przedwczesne,
samolot rozbi∏ si´ zaraz po starcie. Nowotko, Skoniecki, Âliwa, Aleksandrowicz uratowali si´, zginà∏ radiotelegrafista Jan Tur-
lejski. Nast´pny przerzut odby∏ si´ pod koniec grudnia 1941 r. Samolot wylàdowa∏ ko∏o Wiàzownej pod Warszawà. Ale i teraz
nie oby∏o si´ bez k∏opotów. Nowotko dozna∏ powa˝nej kontuzji nogi, co wy∏àczy∏o go na d∏ugo z dzia∏alnoÊci organizacyjnej,
zgubiono te˝ radiostacj´, a to uniemo˝liwi∏o ∏àcznoÊç z Moskwà do nast´pnego zrzutu, który nastàpi∏ w po∏owie 1942 roku.
Ca∏a grupa za∏o˝ycieli, w której – prócz Nowotki – najwa˝niejsi byli Pinkus vel Pawe∏ Finder i Zygmunt Mo∏ojec, a tak˝e Sko-
niecki, Kartin, Maria Rutkiewicz, przedosta∏a si´ do Warszawy. Wkrótce przystàpili do organizowania partii komunistycznej
z pomocà warszawskich wspó∏pracowników sowieckiego wywiadu – Wac∏awa Rutkiewicza, Juliusza Rydygiera, Karola Wina-
wera oraz g∏ównego organizatora, którym by∏ przedwojenny obroƒca w procesach dzia∏aczy komunistycznych i osób szpie-
gujàcych na rzecz Moskwy – Teodor Duracz.
Âwiatowy Zwiàzek ˚o∏nierzy AK
74 1020 1097 0000 7802 0001 7764
z dopiskiem „Na pomnik”
Dokoƒczenie na s. II
II
Nasz Dziennik
Piàtek, 31 sierpnia 2007
DODATEK HISTORYCZNY IPN 3/2007
DODATEK HISTORYCZNY IPN 3/2007
Piàtek, 31 sierpnia 2007
Nasz Dziennik
VII
Zdobywanie w∏adzy
PPR w latach
II wojny Êwiatowej
i pijaƒstwie dowódca w towarzystwie Rosjanina „Iwana”
wyruszy∏ na objazd zdobytym samochodem. Zosta∏
w nim zastrzelony przez ˝andarmeri´.
Oddzia∏y GL sia∏y pop∏och wÊród ludnoÊci cywilnej.
Napadano na posterunki i funkcjonariuszy polskiej policji.
Za dzia∏alnoÊç „partyzanckà” GL Niemcy dokonywali od-
wetu na wsiach. Mieszkaƒcy obawiali si´ niemieckich re-
presji w dzieƒ i napadów oddzia∏ów GL w nocy. Organizo-
wali je komuniÊci, ale w sk∏ad tych grup wchodzili cz´sto
zwykli przest´pcy i kryminaliÊci uwolnieni w 1939 r., zbie-
gli jeƒcy sowieccy, a tak˝e uciekinierzy z okolicznych gett,
którzy szli do takich oddzia∏ów, by ukryç si´ i przetrwaç
wojn´. Oddzia∏om GL grozi∏a wi´c degeneracja i zwyk∏y
bandytyzm, który póêniejsze w∏adze PRL tak ch´tnie za-
rzuca∏y konspiracyjnym organizacjom niepodleg∏oÊcio-
wym, w tym tak˝e AK. Jednà z najbardziej niebezpiecz-
nych w tym czasie by∏a grupa „Grzegorza” Kilanowicza-
-Korczyƒskiego, podobnie jak Mo∏ojec, weterana Brygad
Mi´dzynarodowych w Hiszpanii. Oddzia∏ Korczyƒskiego
dzia∏a∏ na Lubelszczyênie, we wsiach Ludmi∏ówka i Gra-
bówka jego ludzie zabili kilku ˚ydów, którzy ukrywali si´
tam w bunkrach, leÊnych schowkach i u miejscowych go-
spodarzy. Na tym m.in. tle powsta∏ konflikt z miejscowym
kierownictwem PPR i innym oddzia∏em GL pod dowódz-
twem „Soko∏a” Jana Gruchalskiego, który w odwecie,
pod nieobecnoÊç Korczyƒskiego, zlikwidowa∏ kilku jego lu-
dzi. Dosz∏o do krwawych porachunków, interwencji nie-
mieckiej i ofiar wÊród ludnoÊci cywilnej, a tak˝e do regular-
nych polowaƒ na ˚ydów, z których oko∏o stu banda Kor-
czyƒskiego wymordowa∏a. Szczególnie okrutnie zemÊci∏
si´ Korczyƒski na Gruchalskim. Ludzie Korczyƒskiego
zmasakrowali go, a jeden z nich odcià∏ mu g∏ow´ szablà.
Równie niebezpieczny by∏ oddzia∏ Izraela Ajzenmana,
który, wÊród wielu akcji, dokona∏ napadu na miasteczko
Drzewica ko∏o Radomia. Zrabowano kas´ fabryki „Gerla-
cha”, zamordowano w okrutny sposób jej w∏aÊciciela, kil-
ku pracowników, kilku urz´dników miejskich, aptekarza
i kilku dzia∏aczy konspiracyjnych, nazywajàc to póêniej
„czyszczeniem terenu z faszystowskich band”.
W tym samym czasie narasta∏y konflikty w samym kie-
rownictwie PPR. Jesienià 1942 r. Niemcy zacz´li rozpraco-
wywaç organizacj´. Aresztowano kilku wa˝niejszych dzia-
∏aczy i kilkadziesiàt osób z ich otoczenia, dosz∏o do poka-
zowych egzekucji. Doprowadzi∏o to do rozbicia Êredniego
aparatu partyjnego. Zapewne na tym tle dosz∏o do konflik-
tów, a wkrótce i porachunków w samym kierownictwie.
W listopadzie 1942 r. zginà∏ Nowotko zabity przez niezna-
nych sprawców. Podejrzenie pad∏o na Boles∏awa Mo∏oj-
ca, który by∏ jedynym Êwiadkiem wydarzenia. Reszta kie-
rownictwa PPR, a wi´c Pinkus Finder, Duracz, Ma∏gorzata
Fornalska, Jóêwiak, Gomu∏ka, postanowili go zlikwido-
waç, obawiajàc si´ zapewne, ˝e b´dzie chcia∏ zagarnàç
ca∏à w∏adz´. Akcj´ zorganizowa∏a Fornalska, zlecajàc jej
wykonanie Jankowi Krasickiemu, organizatorowi ZWM
z moskiewskiego desantu, w po∏owie 1942 r., oraz Mord-
ce Hejmanowi „Mietkowi”. Obaj, jak si´ póêniej wyrazi∏
Krasicki, „zrobili »D∏ugiego«” na warszawskiej Starówce
w koƒcu grudnia 1942 r., a wi´c miesiàc po Êmierci No-
wotki („Starego”, „Mariana”). Do niedawna by∏o tajemni-
cà, ˝e Rosjanie wys∏ali wkrótce nast´pc´ Nowotki. By∏ nim
Baruch Cukier „Kolski”. Zosta∏ zrzucony na spadochronie
w maju 1943 r. na Podlasiu. W czasie làdowania zawis∏
jednak na drzewie i z∏ama∏ nog´. Obawiajàc si´ Niemców,
pope∏ni∏ samobójstwo. W Warszawie prawdopodobnie
nie wiedziano o niedosz∏ym zwierzchniku PPR.
Z kalendarza polskiego
Dekret PKWN z 31 VIII 1944 r. „O wymiarze
kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy”
Dokoƒczenie ze s. I
jàcej zbrojnie okupanta niemieckiego w obronie Narodu
Polskiego. Realizowa∏a tylko interesy rosyjskie, w tym cza-
sie by∏o to organizowanie akcji na ty∏ach wroga, mobiliza-
cja Polaków do walki z Niemcami w oddzia∏ach GL, by
os∏abiaç atak na Rosj´, a nawet zorganizowaç pospiesz-
nie powstanie. Dzia∏alnoÊç PPR ograniczy∏a si´ do apeli
i programów, tworzenia w∏asnej kadry, pierwsze akcje by-
∏y nieudolne i szkodliwe, w kierownictwie narasta∏y konflik-
ty i rywalizacja.
PPR nie znalaz∏a te˝ wi´kszego oddêwi´ku w polskim
spo∏eczeƒstwie, polskie organizacje konspiracyjne zorien-
towa∏y si´ szybko w charakterze dzia∏alnoÊci ludzi PPR,
rozszyfrowujàc ich jako ukrytych komunistów radzieckich.
Pierwsze akcje zbrojne powo∏anej przez PPR Gwardii
Ludowej, równie˝ upozorowanej jako organizacja nieza-
le˝na od PPR, skoƒczy∏y si´ ca∏kowitym fiaskiem i rozbi-
ciem pierwszego jej oddzia∏u „Ma∏ego Franka”, póêniej-
szej, w PRL legendy kombatanckiej. Jak podaje Piotr
Gontarczyk w swej êród∏owej pracy „Polska Partia Robot-
nicza – droga do w∏adzy 1941-1944” (Warszawa 2003,
2006), na której si´ tu opieram, z czasem oddzia∏y te zwró-
ci∏y si´ przeciw polskim organizacjom podziemnym i lud-
noÊci cywilnej, ch∏opstwu i ziemiaƒstwu. By zdobyç broƒ
i Êrodki finansowe na zaopatrzenie i prywatne cele kierow-
nictwa partii, organizowano napady i rabunki, tyle ˝e nie
na Niemców, lecz na polskie instytucje i Polaków. Nazy-
wano to „eksami”, ekspriopriacjà, co we frazeologii komu-
nistycznej oznacza∏o s∏uszne odbieranie cudzej w∏asno-
Êci. Znany by∏ napad pod kierunkiem GL na Komunalnà
Kas´ Oszcz´dnoÊci w Warszawie w koƒcu 1942 roku.
Pracowa∏ w niej cz∏onek aparatu centralnego PPR Kazi-
mierz Mijal. Dzi´ki jego informacjom zrabowano milion
z∏otych. W 1943 r. podobny napad na urzàd pocztowy
na Marymoncie zorganizowa∏ Mieczys∏aw Ferszt „M∏ot”.
Gwardià Ludowà kierowa∏ Boles∏aw Mo∏ojec „D∏ugi”,
weteran wojny w Hiszpanii. Podlega∏ mu Sztab G∏ówny,
którego szefami byli Marian Spychalski „Marek” (do wrze-
Ênia 1942 r.) i Franciszek Jóêwiak „Witold”. Pierwszà akcj´
wykona∏ wspomniany oddzia∏ Franciszka Zubrzyckiego
„Ma∏ego Franka” pod Piotrkowem. By∏ to jednak zwyczaj-
ny napad na nadleÊnictwo w Meszczach, gdzie sterrory-
zowano leÊniczego, zresztà cz∏onka AK, zrabowano du-
beltówk´ i pi´ç tysi´cy z∏otych. Wkrótce oddzia∏ zosta∏ roz-
bity, a Zubrzycki zginà∏. Dopiero w drugiej po∏owie 1942 r.
powsta∏o kilka innych oddzia∏ów, których akcje ograniczy-
∏y si´ równie˝ do rekwizycji, a nawet zwyk∏ych rabunków.
W Radomskiem i Lubelskiem dzia∏a∏y grupy Augusta Lan-
gego, Ignacego Rosenfarba „Narbutta”, Ludwika Kwiatka,
Antoniego Grabowskiego, Izraela Ajzenmana. W Janow-
cu nad Wis∏à dokonano nieudanego napadu na poczt´,
w którym o ma∏o nie zginà∏ dowódca. W majàtku ziem-
skim Walewice poraniono ci´˝ko w∏aÊcicielk´, podobnie
zosta∏a poszkodowana ˝ona m∏ynarza w Regnowie
w Grójeckiem, która zas∏oni∏a m´˝a przed kulami. Szybko
zakoƒczy∏ dzia∏alnoÊç oddzia∏ „Edka” Ludwika Kwiatka.
Po napaÊci na majàtek Druckich-Lubeckich w Ba∏towie
Od poczàtku istnienia Polski Ludowej komuniÊci
traktowali wymiar sprawiedliwoÊci instrumentalnie, ja-
ko jedno z narz´dzi sprawowania w∏adzy. Zachowujàc
pozory ciàg∏oÊci w∏adzy sàdowniczej, stworzyli
ogromnie rozbudowanà sieç sàdownictwa wojskowe-
go, poddajàc jego kompetencji tak˝e osoby cywilne.
Nowe akty prawne konstruowano tak, by umo˝liwia∏y
skazywanie wszystkich przeciwników systemu, rze-
czywistych i domniemanych. Jednym z pierwszych
by∏ dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowe-
go z 31 sierpnia 1944 r. „O wymiarze kary dla faszy-
stowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw
i zn´cania si´ nad ludnoÊcià cywilnà i jeƒcami oraz dla
zdrajców Narodu Polskiego”, który w artykule 1 g∏osi∏:
„Kto, dzia∏ajàc na r´k´ w∏adzy okupacyjnej nie-
mieckiej
a) bra∏ udzia∏ w dokonywaniu zabójstw osób spo-
Êród ludnoÊci cywilnej lub jeƒców wojennych, w zn´-
caniu si´ nad nimi albo w ich przeÊladowaniu,
b) dzia∏a∏ lub dzia∏a na szkod´ osób przebywajà-
cych na obszarze Paƒstwa Polskiego, w szczególnoÊci
przez uj´cie lub wywo˝enie osób poszukiwanych albo
przeÊladowanych przez w∏adz´ okupacyjnà z jakich-
kolwiek przyczyn (z wy∏àczeniem Êcigania za dokona-
nie przest´pstw pospolitych), podlega karze Êmierci”.
Dekret stanowi∏ pierwszà okreÊlonà z nazwy „pod-
staw´ dzia∏ania” Urz´dów Bezpieczeƒstwa Publiczne-
go. Dla sàdzenia przewidzianych w nim przest´pstw,
PKWN we wrzeÊniu 1944 r. powo∏a∏ specjalne sàdy
karne (zosta∏y one zniesione dwa lata póêniej).
SurowoÊç „dekretu sierpniowego” by∏a wyjàtkowa.
Kara Êmierci (bez mo˝liwoÊci zastosowania jakiejkol-
wiek ∏agodniejszej kary) grozi∏a nie tylko sprawcom
morderstw, przeÊladowania czy zn´cania si´ nad oso-
bami cywilnymi bàdê jeƒcami wojennymi. Rozciàgli-
woÊç interpretacyjna punktu „b” powodowa∏a, ˝e ka-
ranym Êmiercià „dzia∏aniem na szkod´ osób przeby-
wajàcych na obszarze Paƒstwa Polskiego” mog∏y byç
faktycznie wszelkie czyny, jakie prokurator, a nast´p-
nie cz∏onkowie sk∏adu s´dziowskiego zechcieli za ta-
kie dzia∏anie uznaç. Kolejne nowelizacje „dekretu
sierpniowego” (16 II 1945 r. oraz 10 XII 1946 r., kiedy
uchwalono jego ostatecznà wersj´) wprowadza∏y
mo˝liwoÊç orzekania tak˝e ni˝szej kary, a jednocze-
Ênie rozszerza∏y zakres czynów uznanych za prze-
st´pstwo. Karane by∏o ju˝ nie tylko dzia∏anie na szko-
d´ konkretnych osób, ale tak˝e dzia∏anie na szkod´
paƒstwa polskiego i polskiej osoby prawnej. Mo˝li-
woÊç karania Êmiercià za wszystkie tego rodzaju czy-
ny wcià˝ jednak pozosta∏a. Represyjny potencja∏
„sierpniówki” sta∏ si´ wi´c dzi´ki wspomnianym nowe-
lizacjom jeszcze wi´kszy, z tym tylko ˝e stosowany
móg∏ byç nieco bardziej elastycznie.
Skonstruowany w za∏o˝eniach do Êcigania zbrod-
niarzy hitlerowskich dekret stosowano nie tylko wo-
bec rzeczywistych zbrodniarzy niemieckich czy volks-
deutschów, ale tak˝e w stosunku do dzia∏aczy i ˝o∏-
nierzy Polskiego Paƒstwa Podziemnego, z których
komunistyczna propaganda usi∏owa∏a zrobiç hitle-
rowskich kolaborantów. Szczególnie po 1948 r. prze-
pisy „sierpniówki” coraz cz´Êciej by∏y stosowane wo-
bec ˝o∏nierzy Armii Krajowej i podziemia niepodleg∏o-
Êciowego. Najbardziej znanym przypadkiem by∏a
sprawa gen. Augusta Emila Fieldorfa ps. „Nil”, szefa
Kedywu – Kierownictwa Dywersji Komendy G∏ównej
AK. 16 IV 1952 r. zosta∏ on skazany na kar´ Êmierci
przez Sàd Wojewódzki dla m.st. Warszawy, a nast´p-
nie (24 II 1953 r.) powieszony w wi´zieniu przy ul. Ra-
kowieckiej. Uznano go za winnego wydania oddzia-
∏om Kedywu rozkazów likwidowania partyzantów so-
wieckich oraz cz∏onków PPR i GL-AL. Zarzuty by∏y
ca∏kowicie sfingowane, a ca∏a sprawa gen. Fieldorfa
uwa˝ana jest obecnie za klasyczny przyk∏ad zbrodni
sàdowej. Trzeba wspomnieç te˝ spraw´ Kazimierza
Moczarskiego, ostatniego szefa Biura Informacji i Pro-
pagandy KG AK, skazanego 18 XI 1952 r. na kar´
Êmierci, rok póêniej zamienionà przez Sàd Najwy˝szy
na do˝ywotnie wi´zienie. Jeszcze w 1957 r. z „dekre-
tu sierpniowego“ próbowano oskar˝yç (o wydawanie
rozkazów likwidacji partyzantów sowieckich oraz ko-
munistów) i skazaç p∏k. W∏adys∏awa Liniarskiego ps.
„MÊcis∏aw”, komendanta Okr´gu AK Bia∏ystok.
Na szcz´Êcie zosta∏ on uniewinniony.
Z drugiej strony na podstawie „dekretu sierpniowe-
go” ten sam sàd wojewódzki skaza∏ tylko na do˝ywo-
cie agentów gestapo i zdrajców Narodu Polskiego:
Blank´ Kaczorowskà (w czerwcu 1953 r.) i Ludwika
Kalksteina (w listopadzie 1954 r.), winnych m.in. wyda-
nia w r´ce niemieckie gen. Stefana Roweckiego „Gro-
ta” (Kaczorowska opuÊci∏a wi´zienne mury ju˝ po pi´-
ciu latach, Kalkstein zaÊ wyszed∏ na wolnoÊç w 1965
r.). Uzasadnienie wyroku Kaczorowskiej jest znamien-
nym symbolem ówczesnej „sprawiedliwoÊci”. Zda-
niem sàdu by∏a ona „ofiarà zbrodniczej dzia∏alnoÊci
kierownictwa AK, które – jak obecnie wiemy – wspó∏-
pracowa∏o z gestapo, by∏o na us∏ugach gestapo i wraz
W dzisiejszych dyskusjach i sporach o PRL najwa˝niej-
sza jest odpowiedê na pytanie o w∏adz´ tego paƒstwa, jak
powsta∏a, kogo reprezentowa∏a, jaki mia∏a charakter,
w czyim imieniu chcia∏a zarzàdzaç krajem. Oficjalnie w∏a-
dz´ w PRL sprawowa∏a PZPR, która powsta∏a w 1948 r.
po rozgromieniu przez PPR resztek PPS. PPR zatem, któ-
ra powsta∏a ju˝ w 1941 r., jest owym zaczàtkiem w∏adzy
komunistycznej w Polsce. Wed∏ug legendy, pracowicie
tworzonej przez ca∏y okres PRL, PPR by∏a heroicznà par-
tià rewolucyjnych polskich socjalistów. Jeszcze w 1984 r.
gen. Jaruzelski z dumà og∏asza∏ w Sejmie: „Do dziÊ sà po-
Êród nas miliony uczestników i Êwiadków naszej rewolu-
cji. Im nikt nie wmówi, ˝e jà do Polski importowano. [...]
Nie potrafià tego przekreÊliç reakcyjne fa∏szerstwa. [...]
Z walki polskich rewolucjonistów wywodzi si´ rodowód
i prawomocnoÊç ludowego, socjalistycznego paƒstwa”.
Nie partia, lecz agentura
Prawda jest oczywiÊcie ca∏kiem inna. Ju˝ w po∏owie 1941 r.,
dwa miesiàce po tym prawdziwym zaskoczeniu, jakim by∏
atak sprzymierzonych dotàd z Rosjà Niemców w koƒcu
czerwca 1941 r., Stalin nie omieszka∏ wydaç taktycznego
polecenia szefowi Kominternu, Dymitrowowi:
„B´dzie lepiej za∏o˝yç Polskà Parti´ Robotniczà z ko-
munistycznym programem. Partia komunistyczna odstra-
sza nie tylko obcych, lecz tak˝e niektórych z tych, którzy
z nami sympatyzujà. Na aktualnym etapie – walka o wy-
zwolenie narodowe. Jednak samo przez si´ jest zrozu-
mia∏e, ˝e to nie b´dzie partia typu Labour Party”. Ju˝ dwa
dni póêniej Dymitrow spotka∏ si´ z wyznaczonà do tego
celu grupà polskich komunistów. W swym dzienniku zapi-
sa∏, ˝e organizacja „formalnie nie mo˝e byç powiàzana
z Kominternem”. Jej strategiczne za∏o˝enia scharaktery-
zowa∏ pracujàcy wówczas w Kominternie Jakub Berman:
„Budujemy parti´ proletariatu – leninowskà, bolszewickà,
parti´ nowego typu. [...] Nowej partii nie nazwano komu-
nistycznà z nast´pujàcych pobudek: [...] Koniecznym
jest, aby masy widzia∏y w naszej partii organizacj´ ÊciÊle
zwiàzanà z narodem polskim, z jego naj˝ywotniejszymi in-
teresami i aby wrogowie nas nie mogli nazwaç agenturà
obcego paƒstwa. Pod nowà nazwà ∏atwiej b´dzie skupiaç
doko∏a siebie szerokie masy robotników, ch∏opów i inteli-
gencji i zorganizowaç pod swoim kierownictwem jednoli-
ty front narodowy dla walki z niemiecko-faszystowskà
okupacjà”.
Mimo niezwykle trudnej dla Rosji sytuacji w po∏owie
1942 r. Stalin nie zrezygnowa∏ z rozniecania rewolucji
w kolejnych krajach, zdobywania w nich w∏adzy i stopnio-
wego podboju Europy, który to plan mia∏ od poczàtku
wojny, a tylko Hitler ubieg∏ go w tych zamiarach. Nie ma
wi´c wàtpliwoÊci, ˝e PPR by∏a organizacjà agenturalnà
dzia∏ajàcà w interesie ZSRR, co przyznajà sami jej za∏o˝y-
ciele. Pozorowa∏a najpierw dzia∏alnoÊç samodzielnej par-
tii politycznej, a tak˝e organizacji konspiracyjnej zwalcza-
Najbardziej znanym przyk∏adem wykorzy-
stania „dekretu sierpniowego“ przeciwko
˝o∏nierzom podziemia niepodleg∏oÊciowe-
go by∏a sprawa gen. Augusta Emila Fiel-
dorfa ps. „Nil”, szefa Kedywu – Kierownic-
twa Dywersji Komendy G∏ównej AK. Za-
rzuty by∏y ca∏kowicie sfingowane, a ca∏a
sprawa gen. Fieldorfa uwa˝ana jest obec-
nie za klasyczny przyk∏ad zbrodni sàdowej
z gestapo walczy∏o przeciwko wi´kszej cz´Êci Narodu
Polskiego w jego walce o narodowe i spo∏eczne wy-
zwolenie, w której to walce przewodzi∏a Polska Partia
Robotnicza”.
Na podstawie „dekretu sierpniowego” w latach
1944-1949 skazano ponad 16 tys. osób, do 1960 r.
liczba ta wzros∏a do 18 tysi´cy. Tylko jednà czwartà
stanowili zbrodniarze niemieccy, pozostali skazani by-
li obywatelami polskimi. Ilu z nich by∏o rzeczywistymi
kolaborantami i zdrajcami, jak Kalkstein czy Kaczo-
rowska, a ilu ˝o∏nierzami Armii Krajowej i podziemia
niepodleg∏oÊciowego bezpodstawnie oskar˝onymi
o wspó∏prac´ z Niemcami, mordowanie partyzantów
sowieckich czy dzia∏aczy komunistycznych? Na to py-
tanie trzeba wreszcie udzieliç dok∏adnej odpowiedzi.
oprac. Krzysztof Kaczmarski
DODATEK PRZYGOTOWUJE BIURO EDUKACJI PUBLICZNEJ IPN.
www.ipn.gov.pl
Zdj´cia pochodzà z Archiwum IPN.
Redaktorzy:
dr Krzysztof Kaczmarski, krzysztof.kaczmarski@ipn.gov.pl (Rzeszów 017 860 60 25)
Romuald Niedzielko, romuald.niedzielko@ipn.gov.pl (Warszawa 022 431 83 73)
ADRES DO KORESPONDENCJI:
DODATEK IPN DO „Naszego Dziennika”
UL. TOWAROWA 28, 00-839 WARSZAWA
SPRZEDA˚ WYDAWNICTW IPN: TEL. (022) 581 88 72
VI
Nasz Dziennik
Piàtek, 31 sierpnia 2007
DODATEK HISTORYCZNY IPN 3/2007
DODATEK HISTORYCZNY IPN 3/2007
Piàtek, 31 sierpnia 2007
Nasz Dziennik
III
Mariusz Krzysztofiƒski
wa∏y, jako odpowiedzialnych za ujawnienie miejsca
postoju grupy, leÊniczego zamieszka∏ego w Hucisku
i gajowego.
Dzia∏alnoÊç GL, a ÊciÊlej grupy Józefa Bielendy, za-
interesowa∏a po wojnie funkcjonariuszy Urz´du Bez-
pieczeƒstwa. Prowadzàcy spraw´ Bielendy por. ¸u-
kasz Kuêmicz 18 maja 1950 r. stwierdza∏: „Przez ca∏y
czas istnienia Gwardii Ludowej na terenie pow. Rze-
szów, Kolbuszowa, ¸aƒcut i innych by∏y na wszystkie
grupy dokonywane ob∏awy przez gestapo, a nie ru-
szano natomiast grupy Bielendy. Z tego wynika, ˝e
grupa Bielendy poprzez kontakt z innymi rozpracowy-
wa∏a je, a ju˝ po rozpracowaniu i przewa˝ajàcym zli-
kwidowaniu grupa Bielendy na rozkaz Niemcow wy-
mordowa∏a wszystkich ˚ydów ukrywajàcych si´ obok
Stobiernej”. Wed∏ug por. Kuêmicza grupa Bielendy zo-
sta∏a przez Niemców zniszczona, gdy˝ agentura tkwià-
ca wewnàtrz niej nie mia∏a ju˝ kogo rozpracowywaç!
Kuêmicz stwierdza∏ równie˝, ˝e przez ca∏y okres swo-
jego istnienia grupa nie zabi∏a ani jednego Niemca i ˝e
by∏a sterowana przez agentów gestapo.
Skazanie Józefa Bielendy na kar´ Êmierci w 1950 r.
przez komunistyczny sàd Êwiadczy o tym, ˝e nawet
komuniÊci bardzo krytycznie oceniali dzia∏alnoÊç bojo-
wà „Iskry”. OczywiÊcie zupe∏nie innà sprawà, dotyczà-
cà funkcjonowania sàdownictwa w okresie stalinizmu,
jest póêniejsze uniewinnienie Bielendy, podyktowane
jego koneksjami rodzinnymi.
gów klasowych, wyzyskiwaczy i faszystów. Dochodzi∏o tak-
˝e do konfliktów i krwawych porachunków mi´dzy samymi
oddzia∏ami GL, mia∏y one bowiem ró˝ny sk∏ad, cz´sto ró˝-
ne interesy i nieraz zwalczajàce si´ nawzajem dowództwa.
W lasy wyszkowskie trafi∏a w 1943 r. do oddzia∏u GL zarów-
no grupa ukraiƒskich wachmanów, którzy byli stra˝nikami
obozu w Treblince, jak i grupa ˚ydów uciekajàcych z po-
wstania w warszawskim getcie. W tym samym oddziale
spotka∏a si´ grupa ˚ydów z ˚ydowskiej Organizacji Bojo-
wej i oddzia∏ Pinkerta zajmujàcy si´ grzebaniem zw∏ok
w getcie. Op∏acili oni wysoko ucieczk´ z getta, zorganizo-
wanà przez GL, i pobyt w oddziale pod Wyszkowem. We-
d∏ug dowództwa GL, „»Pinkertowcy« przekazali kierownic-
twu partii w zamian za opiek´ bi˝uteri´ o astronomicznej
wartoÊci 3 mln z∏otych”. Na tym tle powstawa∏y konflikty
mi´dzy samymi ˚ydami, a tak˝e dowództwem grupy GL.
W jego sprawozdaniu mo˝na by∏o przeczytaç:
„Pinkertowców, znanych jako kanalie ostatniego rz´du,
którzy zjechali z dzieçmi i ˝onami, [˚ydzi z ˚OB] przyj´li ze
zdziwieniem i oburzeniem. Niemniej jednak przyj´li ich, bo
»Centrala przys∏a∏a«. To by∏ krok fa∏szywy, Pinkertowcy za-
chowujà si´ tak, jakby za pieniàdze przekazane Partji kupili
sobie prawo do przetrwania wojny w lesie pod opiekà »na-
jemnych partyzantów«. [...] Utrwalili oni swà pozycj´ »loka-
torów lasu« obdarzajàc poszczególnych »wodzów« (np.
»Krzaczek« i in.) z∏otem. W tej sytuacji »oddzia∏ jest bardziej
podobny do czarnej gie∏dy ni˝ do oddzia∏u partyzanckie-
go«. Gdy oddzia∏ ma ma∏o jedzenia to Pinkertowcy prócz
przypadajàcych na nich racji, zawsze majà swoje zapasy,
którymi opychajà si´ na uboczu. NienawiÊç do nich jest tak
du˝a, ˝e partyzanci sk∏onni sà pozbyç si´ ich za wszelkà ce-
n´ i zlikwidowaç”.
Akcje GL, póêniej AL, wobec polskiej ludnoÊci wspiera∏y
wi´c w∏aÊciwie okupacyjnà stron´ niemieckà, z którà PPR,
wed∏ug swych deklaracji, a zw∏aszcza wed∏ug instrukcji
z Moskwy, mia∏a walczyç. Musia∏o to wywo∏aç reakcj´ samo-
obronnà i organizowanie si´ samej ludnoÊci, a tak˝e akcje
partyzanckie polskiej konspiracji, które trzeba by∏o prowa-
dziç ju˝ nie tylko przeciw okupantowi, ale i ugrupowaniom
powo∏anym przez PPR.
Rok 1943 by∏ prze∏omowy w dziejach II wojny Êwiatowej.
Rosjanie wspierani przez aliantów zacz´li odpieraç ataki nie-
mieckie i zmusili Niemców do odwrotu. Zmienia∏o to sytuacj´
w kraju, Rosjanie stawali si´ „sojusznikami naszych sojusz-
ników”, co tylko umocni∏o pozycj´ komunistów z PPR.
Na tym tle powsta∏ roz∏am w polskim podziemiu. AK nie
chcia∏a podejmowaç zdecydowanych dzia∏aƒ przeciw gru-
pom GL, natomiast NSZ, uznajàc komunistów za najwi´ksze
zagro˝enie, podjà∏ z nimi natychmiastowà walk´, równie˝
w obronie ludnoÊci cywilnej. Wzmocnione grupy GL-AL do-
s∏ownie podbija∏y i terroryzowa∏y niektóre rejony, zw∏aszcza
na Lubelszczyênie, a tak˝e na Podlasiu, w Radomskiem,
na Kielecczyênie. W lipcu 1943 r. oddzia∏ NSZ Józefa Woê-
niaka „Burzy” rozbi∏ grup´ GL im. Waryƒskiego z∏o˝onà
z cz´Êci oddzia∏u Ajzenmana-Kaniewskiego. Na Lubelsz-
czyênie dzia∏a∏ oddzia∏ Leonarda Zub-Zdanowicza „Z´ba”,
doÊwiadczonego wojskowego, który przeszed∏ z AK
do NSZ. Jego oddzia∏ rozbi∏ wiele band rabunkowych GL,
a ko∏o KraÊnika polsko-sowieckà grup´ AL Anatola Koszele-
wa „Loƒki”. Oddzia∏ GL Janusza Daduna „Janusza” zosta∏
zlikwidowany ko∏o Kàkolewnicy przez oddzia∏ AK Konstante-
go Witkowskiego „Milera”. Grup´ GL Tadeusza Grochala
„Bia∏ego Tadka” rozbi∏y w okolicach Cz´stochowy oddzia∏y
kpt. Tarchalskiego „Marcina” i Przemys∏awa Szyca „Ludwika”.
„Towarzystwo to jest
mi´dzynarodowe…”
Dzia∏alnoÊç GL na Rzeszowszczyênie
na przyk∏adzie grupy „Iskra”
Dokoƒczenie ze s. V
byli w granatowe mundury, na które na∏o˝one mieli
drelichy zielonego koloru lub tylko cywilne ubrania.
Uzbrojeni w kbk. Obficie w broƒ krótkà i granaty.
Na g∏owach he∏my polskie, bolszewickie, niemieckie
i angielskie. Towarzystwo to jest mi´dzynarodowe.
Polacy, Ukraiƒcy i Niemcy dezerterzy [podkreÊlenie
autora]”. Raport informuje te˝ o losie trzech rozbrojo-
nych wówczas policjantów, którzy powrócili na po-
sterunek (trzech kolejnych tego nie uczyni∏o). Miano-
wicie zostali oni aresztowani przez Niemców i osa-
dzeni w wi´zieniu na zamku w Rzeszowie.
Brak poparcia spo∏ecznego dla dzia∏aƒ „Iskry” i jej
bandycki charakter sprawi∏, ˝e zosta∏a szybko rozwiàza-
na i ponownie sta∏a si´ jedynie tzw. grupà wypadowà.
Odpowiedzià Niemców na dzia∏ania komunistycz-
nej partyzantki by∏y wspomniane ju˝ pacyfikacje wsi. 5
czerwca 1943 r. w Trzebosi zamordowanych zosta∏o 2
mieszkaƒców tej wsi oraz 8 osób ukrywajàcych si´
w pobliskim lesie. Z kolei 21 i 23 czerwca 1943 r. SS
wspólnie z Wehrmachtem spacyfikowa∏y Nienadówk´
w gminie Soko∏ów Ma∏opolski, zabijajàc 8 osób i wy-
wo˝àc do obozu w Pustkowie ok. 30 mieszkaƒców wsi
(prze˝y∏o zaledwie 4). Do szeregu akcji odwetowych
spowodowanych dzia∏alnoÊcià komunistów zaliczyç
trzeba równie˝ pacyfikacje wsi: Zwi´czyca (8 i 12
czerwca 1943 r.), Stobierna (8 lipca 1943 r.), Stani-
szewskie w gminie Rani˝ów (13 lipca 1943 r.). W Sto-
biernej Niemcy zastrzelili 10 osób, a 2 spalili, puszcza-
jàc z dymem 10 gospodarstw. WÊród zamordowa-
nych by∏o 5 osób z rodziny Szybistych. W Staniszew-
skich zg∏adzili 10 osób. 12 czerwca 1943 r. Niemcy do-
konali pacyfikacji Huciska, zabijajàc 27 osób, w tym 14
cz∏onków PPR i GL, oraz palàc 16 gospodarstw.
Po aresztowaniu Bielendy latem 1943 r. komend´
nad „Iskrà” objà∏ Jan Paduch, który kontynuowa∏ ra-
bunkowà dzia∏alnoÊç grupy. Ponownie przekszta∏ci∏
te˝ „Iskr´” z grupy wypadowej w „leÊnà”.
Paduch ze swoimi ludêmi dwukrotnie obrabowa∏
dwór Tyszkiewiczów w Weryni. W paêdzierniku 1943 r.
jego ∏upem pad∏a ˝ywnoÊç, maszyna do pisania i war-
toÊciowe przedmioty nale˝àce do mieszkaƒców dwo-
ru. Ludzie Paducha zniszczyli te˝ kontyngent zbo˝a li-
czàcy 5 ton, zabrali tak˝e 7600 z∏, bielizn´, 2 wieprze
oraz aparat fotograficzny.
Jedynym zbrojnym starciem „Iskry” z Niemcami
mia∏a byç potyczka w Rani˝owie 10 paêdziernika
1943 roku.
3 listopada 1943 r. „Iskra” zosta∏a przez Niemców
rozbita w lasach ko∏o Trzebuski. Zgin´∏o 10 gwardzi-
stów. WÊród ocala∏ych by∏ Jan Paduch (zosta∏ przez
Niemców postrzelony w nos) oraz Piotr Dràg i Kazi-
mierz Kloc. W odwecie niedobitki „Iskry” zamordo-
W okresie luty-marzec 1943 r. „Iskra” przekszta∏ci∏a
si´ w grup´ zbrojnà stacjonujàcà w lesie, liczàcà pra-
wie 40 osób. W lutym 1943 r. „Iskra” opanowa∏a G∏o-
gów Ma∏opolski (oczywiÊcie chwilowo). Wed∏ug rapor-
tu GL „oddzia∏ w sile 18 ludzi wkroczy∏ do miasta, zli-
kwidowa∏ posterunek policji, zabra∏ 6 kb. 1 ˝andarma
z∏apano na mieÊcie, 5 wracajàcych z warty uciek∏o, 3
na posterunku rozbrojono. Siekierami i osià od wozu
wywarzono [sic!] kraty, komendanta posterunku Maja
aresztowano, 2 uciek∏o. Spalono doszcz´tnie gmin´,
poczt´, magistrat i posterunek. G[esta]po wyznaczy∏o
10 000 nagrody za udzielenie najmniejszych wskazó-
wek co do winowajców”. W tym samym miesiàcu
„Iskra” zniszczy∏a urzàdzenia stacyjne w Rudnie Wiel-
kiej. Z kolei na poczàtku marca 1943 r. „Iskra” rozbi∏a
posterunek policji granatowej w Grodzisku Dolnym.
W trakcie tej akcji zginà∏ 1 policjant.
Nast´pstwem dzia∏alnoÊci GL na Rzeszowszczyê-
nie, przede wszystkim grupy „Iskra”, by∏y przeprowa-
dzone przez Niemców krwawe pacyfikacji kilku wsi.
Dwukrotnie (13-14 marca 1943 r. i 9 maja 1943 r.)
Niemcy pacyfikowali Przewrotne, gdzie rozstrzelano
32 mieszkaƒców, a kilkudziesi´ciu wywieziono. Wy-
darzenia poprzedzajàce pierwszà pacyfikacj´ Prze-
wrotnego przybli˝a raport kontrwywiadu AK: 12 mar-
ca 1943 r. „Iskra” w sile 50-60 osób pojawi∏a si´
w okolicy Medyni ¸aƒcuckiej. W nocy ostrzela∏a ona
nadleÊnictwo niemieckie w Mazurach, w zwiàzku
z czym stacjonujàce w Górnie oddzia∏y niemieckie
wyjecha∏y w stron´ Rani˝owa w poszukiwaniu na-
pastników. 13 marca „Iskra” obrabowa∏a folwark
w Przewrotnem. 20 marca 1943 r. Niemcy otrzymali
informacje o przesuwaniu si´ „Iskry” z rejonu Hucisk
w stron´ szosy Soko∏ów – Kolbuszowa, jednak
i wówczas nie uda∏o im si´ natrafiç na grup´. Ukoro-
nowaniem tego rajdu bojowego „Iskry” by∏a akcja
dokonana 21 marca 1943 r. na drodze z Soko∏owa
do Rani˝owa. W lesie GL-owcy zatrzymali jadàcego
tà drogà kontrolera mleka Stasiaka. Po zrewidowaniu
ukradziono mu zegarek, zamierzano ukraÊç buty,
lecz wówczas nadjecha∏o 6 policjantów granato-
wych. Ci jednak poddali si´ bez walki. Zabrano im
broƒ, rowery i buty. Wyglàd gwardzistów i ich kolejne
dzia∏ania ilustruje nast´pujàca cz´Êç raportu AK:
„Trzech przebra∏o si´ w mundury zabrane policji i po-
jechali rowerami do gajówki Be∏zy (Volksdeutsch),
zabrali mu kb. i dubeltówk´, zaÊ samego Be∏z´ wy-
prowadzono do lasu i tam mieli go rozstrzelaç.
W drodze Be∏za uciek∏ im do domu, ale w drzwiach
zosta∏ postrzelony dwukrotnie. Z wywiadu prowadzo-
nego z Stasiakiem dowiedziano si´: umundurowani
Boles∏aw Bierut, agent sowieckiego wywiadu, jeden z g∏ównych twórców systemu
komunistycznego w Polsce
Ruch komunistyczny w okupowanej Polsce próbowa∏ si´
uwiarygodniç w oczach polskiego spo∏eczeƒstwa, szukajàc
poparcia, zwolenników i ch´tnych do swych oddzia∏ów
zbrojnych. KomuniÊci próbowali tak˝e nawiàzaç kontakty
z organizacjami niepodleg∏oÊciowymi, nie po to jednak, jak
deklarowali, by zwalczaç niemieckiego okupanta, lecz by
mieç w nich swe wp∏ywy, swoich ludzi i informacje, wciàgnàç
ich do swej gry. Podj´te zosta∏y nawet wst´pne rozmowy, ale
zorientowana w ich zamiarach strona niepodleg∏oÊciowa
szybko wycofa∏a si´ z pozorowanych zresztà rozmów, dy-
stansujàc si´ od wszelkich kontaktów z komunistami.
KomuniÊci natomiast nie przebierali w Êrodkach. Jednà
z najbardziej perfidnych metod ich walki by∏a „dezinforma-
cja”, co oznacza∏o po prostu denuncjowanie ludzi podziemia
w gestapo, a wi´c likwidowanie ich r´kami Niemców. We-
d∏ug Êwiadectwa Gomu∏ki, denuncjacji dokonywano z pole-
cenia w∏adz PPR, przy udziale, jak wynika z relacji, Paw∏a Fin-
dera, Jóêwiaka, agenta NKWD Józefa S´ka-Ma∏eckiego. Ten
podst´pny sposób walki zemÊci∏ si´ w jednym wypadku
na samych komunistach. Marian Spychalski „Marek” i „S´k”
Ma∏ecki zadenuncjowali w gestapo podziemnà drukarni´
PPS „Robotnik” przy ul. Twardej 18. Przypadek chcia∏, ˝e
w pobli˝u przy ul. Grzybowskiej 23 by∏a tak˝e ukryta drukar-
nia PPR. Gdy Niemcy zrobili ob∏aw´, natrafili tak˝e na drukar-
ni´ komunistów. Zeznawa∏ o tym sam Spychalski w procesie
sàdowym w roku 1950, choç jego relacja nie musi byç wia-
rygodna: „Drukarni´ GL na pl. Grzybowskim, wzgl. ul. Twar-
dej przekaza∏em do G-[estapo] w celu likwidacji, w przeko-
naniu, ˝e jest to drukarnia akowska. [...] Nie sprawdzi∏em
w ogóle prawdziwoÊci danych od S´ka-Ma∏eckiego, doty-
czàcych drukarni, a adres przekaza∏em do G-[estapo].[...]
O tym, ˝e jest to drukarnia GL dowiedzia∏em si´ [...] jakieÊ 10
dni po przekazaniu mi adresu”. W wyniku tej autodenuncja-
cji aresztowano nie tylko pracowników drukarni i w∏aÊcicieli
mieszkania, ale te˝ córk´ jednego z przywódców PPR Teo-
dora Duracza, a wkrótce i jego samego. Wed∏ug znanych re-
lacji Józefa Âwiat∏y, w kierownictwie PPR istnia∏a specjalna,
kierowana z Moskwy komórka „dezinformacji”, o której nie
wiedzia∏ Gomu∏ka, a nale˝eli do niej tak˝e Bierut i Fornalska.
Po aresztowaniu Findera i Fornalskiej w 1943 r. przys∏ano
na jej szefa niejakiego „Koraba”, Salomona Kurlanda, cz∏on-
ka grupy specjalnej Leona Kasmana „Jankowskiego”, wy-
znaczonego póêniej przez Rosjan na nast´pc´ Findera, ca∏-
kowicie podporzàdkowanego Moskwie szefa jej agentury, ja-
kà by∏a PPR. Niewiele brakowa∏o, by zamiast Bieruta prezy-
dentem PRL by∏ niejaki Jankowski.
Ma∏o tego, akcje komórki „denuncjacji” nie ograniczy∏y
si´ do samych denuncjacji. Sà dowody, ˝e w 1943 r. dosz∏o
do wspó∏pracy PPR z gestapo i wspólnej likwidacji jednej
z wa˝niejszych cz´Êci Wydzia∏u Bezpieczeƒstwa Delegatu-
ry Rzàdu RP w Warszawie. Do pracy w archiwum tego wy-
dzia∏u, w którym znajdowa∏y si´ kluczowe informacje o or-
ganizacji i ludziach podziemia, dosta∏ si´ agent NKWD zwià-
zany z PPR Bogus∏aw Hrynkiewicz „Aleksander”, wspó∏pra-
cujàcy równie˝ z gestapo. We wspólnej akcji pod kierun-
kiem Mariana Spychalskiego i gestapowca Wolfganga Birk-
nera oraz dwóch ludzi ze Sztabu AL kierowanego przez Je-
rzego Fonkowicza dokonano na poczàtku 1944 r. napadu
na archiwum w mieszkaniu prywatnym przy ulicy Poznaƒ-
skiej, mordujàc jego kierownika Wac∏awa Kupeckiego „Kru-
ka”. Cz´Êç dokumentów, które pozwoli∏y rozpracowaç pod-
ziemie i Êcigaç po wojnie jego ludzi, Spychalski prawdopo-
dobnie przekaza∏ tak˝e Rosjanom.
Jan Paduch, ur. w 1918 r. we wsi Staniszewskie,
pow. Kolbuszowa. Ukoƒczy∏ 7 klas szko∏y powszech-
nej. W latach 1935–1938 pracowa∏ jako pomocnik mu-
rarski w Gdyni. Potem s∏u˝y∏ w marynarce wojennej.
Bra∏ udzia∏ w obronie Helu w 1939 r. Od paêdziernika
1939 r. do lipca 1940 r. przebywa∏ w niewoli niemiec-
kiej. W latach 1941–1942 zatrudniony by∏ na kolei wà-
skotorowej w Górnie. Potem pracowa∏ w gospodar-
stwie u rodziców. Od wrzeÊnia 1942 r. cz∏onek PPR.
Od jesieni 1943 r. dowódca grupy GL „Iskra”. W 1944
r. szef 14 Okr´gu AL w stopniu porucznika. Od paê-
dziernika 1944 do stycznia 1945 r. kierownik powiato-
wego UB w Kolbuszowej. Od stycznia do marca 1945
r. zast´pca kierownika PUBP w Tarnowie. Nast´pnie
skierowany do szko∏y MBP w ¸odzi. 3 kwietnia 1945 r.
postrzeli∏ si´ podczas czyszczenia broni. Zmar∏ w szpi-
talu 3 dni póêniej.
Prze∏omowy rok 1943
W roku 1943 nasili∏y si´ coraz bardziej agresywne akcje od-
dzia∏ów GL przeciwko ludnoÊci cywilnej i konspiracyjnym
grupom partyzanckim. W historiografii PRL ukrywano
skrz´tnie charakter dzia∏alnoÊci GL, tworzàc ideologicznà
i legendarnà wersj´ o „walce narodowowyzwoleƒczej” ko-
munistycznych oddzia∏ów. Jednym z bardziej zas∏u˝onych
mia∏ byç oddzia∏ „Kubusie”. Oddzia∏ ten, noszàcy imi´ Kazi-
mierza Pu∏askiego (GL-owcy lubili nadawaç swoim oddzia-
∏om imiona bohaterów narodowych), dowodzony przez
Stanis∏awa Gacia „Kub´”, dzia∏a∏ w Grójeckiem i Radom-
skiem. Wed∏ug propagandy PRL-owskiej „intensywna dzia-
∏alnoÊç bojowa i dywersyjna oddzia∏u zjedna∏a mu popular-
noÊç i s∏aw´”. W rzeczywistoÊci, jak wynika z relacji i doku-
mentów, oddzia∏ nie ró˝ni∏ si´ od innych represyjnych,
a cz´sto bandyckich zbrojnych grup GL. ZaÊwiadczy∏ o tym
sam dowódca Okr´gu GL Ignacy Rosenfarb „Krystian”:
„Z ka˝dej ob∏awy (Koz∏ów Szlachecki, Bolimów) oddzia∏
idzie w rozsypk´. Okres powtórnych formowaƒ trwa prze-
ci´tnie 10 do 14 dni. [...] Sk∏ad partyzantów i d [owódz] twa
rekrutowa∏ si´ z elementu bandziorskiego. [...] D-[owódz]
two operacyjne s∏abe, nie mogàce sprostaç zadaniom, idà-
ce raczej po linii anarchistyczno-ch∏opskiego bandziorstwa
ni˝ walki narodowo-wyzwoleƒczej”.
Oddzia∏y GL pod pozorem walki partyzanckiej uprawia-
∏y bandytyzm, napada∏y i grabi∏y wsie i dwory, terroryzowa-
∏y ludnoÊç ch∏opskà, a zw∏aszcza ziemiaƒstwo jako wro-
Józef Bielenda, ur. w 1912 r. w Stobiernej, pow. Rze-
szów. Ukoƒczy∏ 4 klasy szko∏y powszechnej. W latach
1935–1936 odbywa∏ s∏u˝b´ wojskowà w 52 pp w Z∏o-
czowie. W latach 1936–1939 cz∏onek ZMW „Wici”.
Walczy∏ w kampanii wrzeÊniowej. Od 1942 r. dowódca
piàtki GL w Stobiernej, nast´pnie dowódca grupy GL
„Iskra”. W lipcu 1943 r. aresztowany przez Niemców,
osadzony w kilku niemieckich obozach koncentracyj-
nych. Do kraju powróci∏ w czerwcu 1945 r. Od 1947 r.
przewodniczàcy Powiatowej Rady Narodowej w Rze-
szowie. Od 1949 r. I sekretarz KP PZPR w Rzeszowie.
4 paêdziernika 1950 r. skazany przez Sàd Apelacyjny
w Rzeszowie na kar´ Êmierci, pozbawienie praw oby-
watelskich i honorowych na zawsze za morderstwa
dokonane na osobach narodowoÊci ˝ydowskiej
w okresie okupacji niemieckiej. W czerwcu 1952 r.
w wyniku procesu rewizyjnego uniewinniony, a na-
st´pnie zwolniony z wi´zienia.
Dokoƒczenie na s. IV
IV
Nasz Dziennik
Piàtek, 31 sierpnia 2007
DODATEK HISTORYCZNY IPN 3/2007
DODATEK HISTORYCZNY IPN 3/2007
Piàtek, 31 sierpnia 2007
Nasz Dziennik
V
dowej, zdominowanej faktycznie przez komunistów.
Wbrew pozorom grupa lokalnych komunistów pràcych
po trupach do w∏adzy, dokonujàcych zemsty na rzeczywi-
stych i urojonych przeciwnikach, nie ca∏kiem nie odpowia-
da∏a Stalinowi. Mia∏ on dalekosi´˝nà strategi´ stworzenia
w Polsce wiarygodnego dla Zachodu paƒstwa pozorujà-
cego demokracj´, system wielopartyjny, niezale˝nego
od Moskwy, choç ca∏kowicie podleg∏ego jej agenturalnie.
Dlatego Polska nie mia∏a byç ˝adnà republikà sowieckà
ani nawet paƒstwem jawnie komunistycznym, co mog∏oby
zaniepokoiç Zachód, lecz by∏a pewnym etapem w jego
podboju przez Moskw´.
Ludzie w rodzaju Gomu∏ki, którzy bardzo powa˝nie
potraktowali komunizm, dà˝yli do bezkompromisowej re-
wolucji i zemsty klasowej, byli w pewnych momentach
niewygodni dla samego Stalina jako zbyt gorliwi, nieobli-
czalni i paradoksalnie bardziej komunistyczni od komuni-
stów radzieckich. Dlatego w swoim czasie zostali odsu-
ni´ci od w∏adzy i aresztowani, Gomu∏k´ zastàpi∏ wierniej-
szy Bierut. Ale ca∏a formacja PPR, zw∏aszcza jej zbrojne
ugrupowania GL i AL, w których byli przest´pcy, ludzie
˝àdni w∏adzy, niecofajàcy si´ przed zdradà, denuncjacjà,
bezwzgl´dnym okrucieƒstwem, z w∏adzy raz zdobytej nie
zrezygnowa∏a, utrzymujàc jà a˝ do lat osiemdziesià-
tych XX wieku.
TWARZE BEZPIEKI
Ludwik Szenborn
(1915-1990)
– cz∏onek GL,
agent
sowieckiego
wywiadu,
podpu∏kownik UB
Mariusz Krzysztofiƒski
„Towarzystwo to jest
mi´dzynarodowe…”
Dzia∏alnoÊç GL na Rzeszowszczyênie
na przyk∏adzie grupy „Iskra”
Dokoƒczenie ze s. III
Zwyci´stwo, które jest kl´skà
Grupy GL-AL wykazywa∏y si´ szczególnà bezwzgl´dno-
Êcià i okrucieƒstwem. Znane z tego by∏y oddzia∏y „Grzego-
rza” Korczyƒskiego, który Êciga∏ i mordowa∏ ˚ydów, grupa
Izraela Ajzenmana, Mieczys∏awa Demko-Moczara „Miet-
ka”, Edwarda Gronczewskiego „Przepiórki”, wreszcie Kaê-
mieraka vel Kowalskiego „Cienia”, który podst´pnie wy-
mordowa∏ w Owczarni oddzia∏ partyzancki AK Mieczys∏awa
Zieliƒskiego „Krysta”, z którym mia∏ wczeÊniej kontakty. Do-
piero wtedy w Kedywie AK, przy udziale „cichociemnego”
Kazimierza Dekutowskiego „Zapory”, zdecydowano o roz-
prawieniu si´ z bandà „Cienia” i podobnych ugrupowaƒ.
Dokonywa∏y tego stopniowo po∏àczone oddzia∏y NSZ i AK
pod dowództwem Zub-Zdanowicza. Podobne walki toczy-
∏y si´ na Kielecczyênie, zw∏aszcza w rejonie Ostrowca
i Opatowa oraz na Podlasiu i w Radomskiem.
Armia Czerwona sz∏a ku zwyci´stwu, co dawa∏o dogodnà
pozycj´ PPR i ugrupowaniom z nià zwiàzanym. Ale droga
do zwyci´stwa komunizmu w Polsce by∏a jeszcze daleka.
Wbrew pozorom Moskwa nie wspiera∏a wprost i bezwa-
runkowo komunistów krajowych, nie ufa∏a ludziom niewy-
znaczonym przez siebie do kierowania agenturà PPR, po-
lega∏a tylko na tych, którzy byli od niej ca∏kowicie zale˝ni.
Po aresztowaniu przez Niemców Findera i Fornalskiej wy-
znaczono w Moskwie grup´ Leona Kasmana „Jankow-
skiego”, która mia∏a si´ zajàç odbudowà kierownictwa
PPR, gdzie wczeÊniej dosz∏a do w∏adzy grupa Gomu∏ki, co
spowodowa∏o napi´cia w kontaktach z Moskwà. Stalin nie
dowierza∏ ludziom takim jak Gomu∏ka, jego polityce ani na-
wet inicjatywom w rodzaju fasadowej Krajowej Rady Naro-
Zgodnie z oczekiwaniami Sowietów, wiosnà 1942 r.
PPR zacz´∏a tworzyç w∏asnà organizacj´ bojowà.
Zadaniem Gwardii Ludowej by∏o odcià˝enie wal-
czàcych z Niemcami wojsk sowieckich. Od poczàt-
ku przyj´to zasad´, ˝e ka˝dy cz∏onek PPR jest za-
razem cz∏onkiem GL. Do szeregów GL postanowio-
no przyjmowaç równie˝ osoby niezwiàzane z nowo
tworzonà partià komunistycznà, niejednokrotnie
o lichej reputacji.
Jesienià 1942 r. w ramach struktur Podokr´gu
Rzeszów GL powsta∏a tzw. grupa wypadowa
„Iskra” pod dowództwem Józefa Bielendy (od jesie-
ni 1943 r. dowodzona przez Jana Paducha). For-
malnie nadzór nad nià sprawowa∏ Zdzis∏aw Basak
„Marian”.
„Iskra” ws∏awi∏a si´ g∏ównie tym, i˝ zg∏adzi∏a kil-
ka rodzin ˝ydowskich, rabowa∏a okolicznà lud-
noÊç, pobliskie dwory i plebanie. Jak zeznawa∏
po wojnie jeden z przes∏uchiwanych w tej sprawie
przez UB, Antoni Wilk: „W okresie okupacji – daty
dok∏adnie nie pami´tam – tam jednej pory na tere-
nie gr[omady] Stobierna gm. Trzebownisko zosta-
∏o zamordowane kilka rodzin narodowoÊci ˝ydow-
skiej, oto rodzina Sejcurów sk∏adajàca si´ z 4-ch
osób, którzy przechowywali si´ u Szeteli Wojcie-
cha zam. Stobierna, rodzina Slomow [w kolejnych
protoko∏ach przes∏uchaƒ jako Slemakowie – M.K.]
sk∏adajàca si´ z 4-ch osób, którzy przechowywali
si´ u Szeteli, którzy przechowywali si´ przez jakiÊ
czas w domu Bielenda Józefa, a nast´pnie u Prze-
bierad∏a Kazimierza zam. Stobierna, rodzina Praeli
sk∏adajàca si´ z oko∏o 8-miu osób którzy przecho-
wywali si´ u CieÊli W∏adys∏awa zam. Stobierna,
oraz Jankiel który si´ te˝ przechowywa∏ u CieÊli
W∏adys∏awa, oraz kilku innych których nie pami´-
tam. Sprawcami powy˝szych morderstw by∏y na-
st´pujàce osoby, oto: Bielenda Józef s. Walente-
go, Szetela Wojciech s. Benedykta, Szybisty Mi-
cha∏ s. Stanis∏awa, Przebierad∏o Sebastian (nie ˝y-
je) zam. Stobierna oraz dwóch osobników mnie
nieznajomych z Rzeszowa”. Jak wynika z protoko-
∏ów przes∏uchaƒ, poczàtkowo cz∏onkowie „Iskry”
umieszczali ˚ydów w domach, potem zaÊ zabijali
w celu zdobycia posiadanych przez nich kosztow-
noÊci i pieni´dzy. Antoni Wilk stwierdzi∏: „G∏ów-
nym d[owód]cà danej organizacji by∏ Bielenda Jó-
zef, obecnie mieszka w Rzeszowie, co mia∏ wydaç
rozkaz mordowania ˚ydów celem zabezpieczenia
partyzantki przed zdradà okupanta”. OkolicznoÊci
zabójstwa rodziny ˝ydowskiej Slemaków dok∏ad-
niej opisa∏ Wojciech Szetela przes∏uchiwany
w 1950 r.: „W roku 1942 poczàtkiem grudnia wia-
domo mi, ˝e zostali pomordowani ˚ydzi w stajni
u Przebierad∏a Kazimierza zam. Stobierna pow.
Rzeszów. W tym czasie tej samej nocy przyszed∏
do mnie do domu jego syn Przebierad∏o Seba-
stian i mówi∏ mi, ˝e jest dwóch ˚ydów zamordo-
wanych u mego ojca w stajni, ˝eby ja ich odwióz∏
do lasu gdy˝ mia∏em konia. Ja si´ na to nie chcia-
∏em zgodziç, poniewa˝ mój koƒ by∏ znaczny i ktoÊ
b´dzie widzia∏ póêniej b´dzie si´ pyta∏ co ja tam
przywozi∏, ale on mnie powiedzia∏ kategorycznie,
˝e ja to musz´ zrobiç, bo on za koƒmi nie pójdzie
nigdzie. Dalej on mnie proponowa∏ abym poszed∏
do brata po czarnego konia i udaliÊmy si´ oby-
dwaj do brata Szeteli W∏adys∏awa, któremu mówi-
liÊmy, aby da∏ konia, bo jedziemy po Êwini´
na Wysokà, lecz on nie chcia∏ daç a póêniej my
mu powiedzieli, ˝e sà pomordowani ˚ydzi w stajni
Przebierad∏o Kazimierz i trza ich odwieêç i powie-
dzieliÊmy mu, ˝e musi daç, to on wówczas kaza∏
iÊç zabraç konia, co ja zrobi∏em zaprzàgnà∏em ko-
nia i pojecha∏em ca∏à furmankà pod stajni´ Prze-
bierad∏o Kazimierza. Dodaj´, ˝e gdy ja szed∏em
do brata po konia z Przebierad∏o Sebastianem
wstàpiliÊmy do niego do stajni zobaczyç pomor-
dowanych ˚ydów gdy˝ to by∏o po drodze. Gdy
wszed∏em do stajni zauwa˝y∏em Gargasa Marcela
stojàcego nad ˚ydami zamordowanymi trzymajàc
wid∏y w r´kach, którymi musia∏ mordowaç tych˝e
˚ydów. Ja zamordowanych nie pozna∏em, bo byli
bardzo zbroczeni krwià i gnojem, a mówi∏ mi Prze-
bierad∏o Sebastian, ˝e to sà zamordowani ˝ydzi
o nazwiskach Slemaki, by∏ to syn i matka imiona
ich nie wymieni∏. [...] ˚ydzi ci byli pomordowani
t´pymi narz´dziami”. Drugi syn Slemaków zosta∏
zastrzelony w lesie przez Sebastiana Przebiera-
d∏o, wraz z którym mia∏ nale˝eç do partyzantki ko-
munistycznej. Jeden z cz∏onków „Iskry”, Wojciech
Szetela, w swoich zeznaniach tak charakteryzowa∏
dzia∏alnoÊç grupy: „Prawdà jest, ˝e w roku [19]42
lub [19]43 po˝yczy∏em konia u swego brata W∏a-
dys∏awa, konia bra∏em nieraz, poniewa˝ cz´sto
chodzàca grupa partyzantów a ja wraz z nimi jeê-
dziliÊmy koniem do okolicznych wsi po Êwinie lub
inne rzeczy, które potrzebne by∏y do wy˝ywienia
grupy znajdujàcej si´ u mnie”.
Cz∏onkowie „Iskry” dokonali tak˝e wielu napa-
dów rabunkowych. Na przyk∏ad w gromadzie Wy-
soka i w Przewrotnem obrabowali majàtek, w gro-
madzie Rakszawa obrabowali leÊniczego i ch∏opa,
w gromadach TrzeboÊ i Wysoka obrabowali ksi´-
dza, w gromadzie Jasionka jednemu z ch∏opów
ukradli Êwini´ (jesieƒ 1942 r.), w gromadzie Turza
obrabowali leÊniczego, w gromadzie Nienadówka
pod koniec 1943 r. ukradli kolejnemu ch∏opu Êwini´
i obrabowali plebani´.
W Przewrotnem, jak poda∏ Szetela, „by∏ doko-
nany rabunek przez naszà organizacj´ w dworze,
skàd nasi cz∏onkowie organizacji wozili do domu
wozami cukier, kto tam bra∏ udzia∏ imiennie nie
mog´ zapodaç, gdy˝ nie wiem, bo ja udzia∏u nie
bra∏em”.
ZdolnoÊç i wartoÊç bojowà charakteryzujà oko-
licznoÊci napadu na terenie Trzebuski, gdzie „mia-
∏o si´ dokonaç przeci´cie linii telefonicznej i rozbi-
cia taksówki niemieckiej, linia telefoniczna zosta∏a
przeci´ta a taksówka nie zosta∏a rozbita z powodu
tego, ˝e Orzuch [O˝óg – M.K.] Stefan da∏ rozkaz iÊç
obrabowaç ksi´dza w gromadzie TrzeboÊ pow. Kol-
buszowa”. Trudno te˝ za akcj´ bojowà w pe∏nym
tego s∏owa znaczeniu uznaç atak na radiostacj´
w Stobiernej – „napad gdzie przy tej radiostacji pil-
nowa∏o dwóch wartowników (Polaków)[policjantów
granatowych – M.K.] z karabinami. Wypad ten mia∏
jedynie cel zdobycia broni od tych wartowników, co
zosta∏o zrobione a co do radiostacji to jà nie uszko-
dzili ani jà nie zabrali”.
Zdobywane na drodze pospolitego bandytyzmu
dobra materialne mia∏y byç wed∏ug Wojciecha Sze-
teli zabierane do domów przez cz∏onków bandy
i wykorzystywane na w∏asne potrzeby.
Jeden z komunistów zwiàzanych z „Iskrà”, Mi-
cha∏ Golema, w swoich wspomnieniach z 1959 r. pi-
sze, ˝e grupa ta zamordowa∏a tak˝e kilka osób,
które wed∏ug wszelkich danych nies∏usznie podej-
rzewano o wspó∏prac´ z gestapo. Mo˝na z du˝à
dozà prawdopodobieƒstwa przyjàç, i˝ osoby te by-
∏y nieprzychylnie nastawione do komunistów i prze-
szkadza∏y w realizacji ich celów.
pracowa∏ w Komitecie Miejskim PPR w Rzeszowie, od li-
stopada 1946 r. w Wojewódzkim Urz´dzie Bezpieczeƒ-
stwa Publicznego w Rzeszowie. Towarzysze partyjni za-
rzucali mu, ˝e prowadzi∏ inwigilacj´ cz∏onków KW. Po kil-
ku miesiàcach przeniesiono go do Warszawy.
We wrzeÊniu 1948 r. zosta∏ kierownikiem sekcji II Wy-
dzia∏u I Departamentu V w Ministerstwie Bezpieczeƒstwa
Publicznego. W ramach rozpracowania „wrogiej komórki
wywiadowczej” we w∏adzach PPS osobiÊcie torturowa∏
przes∏uchiwanych pepeesowców. W marcu 1949 r. zosta∏
zast´pcà szefa WUBP w Krakowie. Zajmowa∏ si´ zwalcza-
niem podziemia niepodleg∏oÊciowego.
W listopadzie 1949 r. zosta∏ oddany do dyspozycji
gen. Romana Romkowskiego. Pe∏ni∏ wa˝ne funkcje
w MBP, m.in. od grudnia 1951 r. do wrzeÊnia 1952 r. by∏
naczelnikiem Wydzia∏u II Departamentu X MBP. Wydzia∏
ten zajmowa∏ si´ zwalczaniem penetracji partii przez obce
wywiady. W ramach przygotowaƒ do procesu W∏adys∏a-
wa Gomu∏ki prowadzi∏ m.in. Êledztwo przeciwko Bogus∏a-
wowi Hrynkiewiczowi (w okresie okupacji niemieckiej
agent NKWD pozostajàcy „na kontakcie” Mariana Spy-
chalskiego), Czes∏awowi Strzeleckiemu (w okresie oku-
pacji niemieckiej cz∏onek wywiadu GL), pp∏k. Janowi Tata-
jowi (dyrektor Departamentu III MBP). Informacje, które
uzyska∏ od Hrynkiewicza, dotyczy∏y wspó∏pracy z NKWD
oraz z gestapo i Abwehrà (m. in. wydawanie w r´ce Niem-
ców przedstawicieli Polskiego Paƒstwa Podziemnego)
oraz negatywnej roli Spychalskiego jako szefa Oddzia-
∏u II Sztabu GL. Zdoby∏ równie˝ informacje o powojen-
nych relacjach mi´dzy Spychalskim a p∏k. Jerzym Fonko-
wiczem (szefem Oddzia∏u III G∏ównego Zarzàdu Informa-
cji WP). Na rozkaz Józefa Âwiat∏y przes∏ucha∏ Hrynkiewi-
cza w zwiàzku z przeprowadzonà na polecenie Spychal-
skiego 25 lutego 1943 r. likwidacjà drukarni PPR, którà
omy∏kowo wzi´to za drukarni´ AK. Na polecenie Anatola
Fejgina (dyrektora Biura Specjalnego, potem dyrektora
Departamentu X MBP) kilkanaÊcie razy przes∏uchiwa∏
Strzeleckiego na temat funkcjonowania Wydzia∏u Infor-
macji GL, wspó∏pracy Hrynkiewicza z gestapo, akcji dez-
informacyjnej wymierzonej w Polskie Paƒstwo Podziem-
ne, dzia∏alnoÊci wydzia∏u bezpieczeƒstwa wewnàtrz PPR.
W trakcie Êledztwa Szenborn zbiera∏ informacje o okupa-
cyjnej dzia∏alnoÊci prominentnych dzia∏aczy PPR – W∏ady-
s∏awa Gomu∏ki, Aleksandra Kowalskiego, Kazimierza Mi-
jala, Mariana Spychalskiego.
Od chwili aresztowania Mariana Spychalskiego w maju
1950 r. Szenborn zajmowa∏ si´ sprawà przeciwko niemu,
prowadzàc jà do maja 1952 roku. Oprócz Spychalskiego
przes∏uchiwa∏ m.in. gen. Stanis∏awa Tatara, Franciszka
Hermana, Jerzego Kirchmayera i p∏k. Mariana Utnika. Ja-
ko funkcjonariusz Departamentu X przes∏uchiwa∏ te˝ Cze-
s∏awa Skonieckiego (cz∏onka grupy inicjatywnej PPR, kie-
rownika siatki NKWD w okupowanej Warszawie) i p∏k.
Aleksandra Kokoszyna (z Zarzàdu G∏ównego Informacji
WP). Od wrzeÊnia 1952 r. do lipca 1955 r. by∏ szefem
miejskiego UB w Warszawie. W tym czasie bezpieka pro-
wadzi∏a dzia∏ania wymierzone w Kuri´ Metropolitalnà
w Warszawie oraz duchowieƒstwo stolicy, m.in. inwigilo-
wano ks. Prymasa Stefana Wyszyƒskiego, ks. bp. Zyg-
munta Choromaƒskiego, kontrolowano prowadzone
przez duchownych rekolekcje wielkopostne. W 1953 r.
urzàd „zabezpiecza∏ wysiedlenie” ksi´˝y marianów z War-
szawy. Podw∏adni Szenborna zlikwidowali tak˝e kilka dzia-
∏ajàcych w stolicy konspiracyjnych organizacji m∏odzie˝o-
wych. W 1955 r. w trakcie procesu przeciwko oficerom
Departamentu Âledczego MBP i rozwiàzanego X Departa-
mentu spraw´ stosowania przez Szenborna przemocy fi-
zycznej umorzono. Od sierpnia 1955 r. do wrzeÊnia 1956 r.
by∏ szefem wojewódzkiego UB w Bydgoszczy. Dwa mie-
siàce póêniej zosta∏ zwolniony ze s∏u˝by, przyznano mu
rent´ inwalidzkà. Od 1962 r. do Êmierci w 1990 r. mieszka∏
w Rzeszowie.
Ludwik Andrzej Schönborn (takiej pisowni u˝ywa∏
do 1952 r.) urodzi∏ si´ w Rzeszowie. Ukoƒczy∏ 7-klasowà
szko∏´ powszechnà, uczy∏ si´ zawodu malarza. W wieku
15 lat zosta∏ cz∏onkiem sekcji m∏odocianych PPS-Lewicy
i Komunistycznego Zwiàzku M∏odzie˝y Polski. W latach
1932-1933 trzykrotnie aresztowany za dzia∏alnoÊç komu-
nistycznà. Skazany na kilkanaÊcie miesi´cy wi´zienia,
po wyjÊciu w 1935 r. wstàpi∏ do Komunistycznej Partii Pol-
ski. W maju 1941 r. zosta∏ agentem sowieckiego wywiadu.
Pracowa∏ wówczas w Górnie, pow. Kolbuszowa, jako ma-
larz na budowie obiektu dla Luftwaffe, w Nowym Sàczu
(na terenie niemieckiej jednostki wojskowej), na lotnisku
w Mielcu, wreszcie w Rzeszowie. „Kontakt utrzymywa∏ ze
mnà stale ten sam towarzysz, – wspomina∏ po latach
– któremu przekazywa∏em przeci´tnie cztery razy w mie-
siàcu zdobyte informacje o charakterze wojskowym. Nie-
zale˝nie od tego informowa∏em towarzyszy o planach
i zamiarach miejscowej placówki Gestapo oraz dopoma-
ga∏em w zdobywaniu broni i amunicji”. Prac´ Szenborna
na rzecz Sowietów potwierdza∏ kontrwywiad AK.
Wiosnà 1942 r. zosta∏ cz∏onkiem Gwardii Ludowej, mia∏
pseudonim „JaÊ”. 12 maja 1943 r. aresztowano go
za dzia∏alnoÊç szpiegowskà na rzecz ZSRS. Wi´ziony by∏
m.in. w Rzeszowie, Tarnowie i Krakowie (Montelupich),
w obozie w Pustkowie ko∏o D´bicy, KL Gross-Rosen
i Sachsenhausen. Po powrocie do kraju w maju 1945 r.
oprac. Mariusz Krzysztofiƒski
Dokoƒczenie na s. VI
Zdobywanie w∏adzy
PPR w latach
II wojny Êwiatowej
Plik z chomika:
Ferdek1956
Inne pliki z tego folderu:
„Solidarność” 1980-1982. Od przedwiośnia do zimy - „Niezależna Gazeta Polska”, 3 sierpnia 2007.pdf
(781 KB)
Drogi inteligencji w PRL - „Nasz Dziennik”, 4 2007.pdf
(1056 KB)
Instalowanie systemu komunistycznego - „Nasz Dziennik”, 3 2007.pdf
(334 KB)
Kapłani niezłomni - „Gość Niedzielny”, 23.09.2007.pdf
(4512 KB)
Kolaboranci Stalina i Hitlera - „Nasz Dziennik”, 6 2007.pdf
(1503 KB)
Inne foldery tego chomika:
2006
2008
2009
2010
2012
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin