Zadaniem rozważań poprzedzających niniejszy przekład Etyki nikomachejskiej Arystotelesa nie jest przedstawienie jego poglądów filozoficznych ani nawet tylko etycznych. Wstępne te uwagi pragną raczej poinformować czytelnika o zawartości Gorpus Aristotelicum, tj. przekazanego przez tradycję zbioru pism Arystotelesa, słusznie lub niesłusznie mu przypisywanych, i o losach tych pism od starożytności do chwili obecnej. Szczególny nacisk spoczywa przy tym na grupie pism etycznych i na dzisiejszym stanie badań nad ich autentycznością i chronologią.
Dla zrozumienia wyłaniających się tu zagadnień niezbędną jest rzeczą przypomnieć kilka ważniejszych faktów i dat z życia Arystotelesa.
WIADOMOŚCI BIOGRAFICZNE
Arystoteles, urodzony w 384 r.p.n.e. w Stagirze (czy w Stagi-rach — bo źródła starożytne podają trojaką nazwę tej miejscowości: Stagira f]ST(iYeipa, Stagiros óSfA-feipoc i Stagiry t<Ł Uni^eipct), na trackim półwyspie Chalkidike, był synem Nikomacha — lekarza przybocznego króla macedońskiego Amyntasa, ojca Filipa II — i Faj-sti(a)dy. Nikomach odumarł syna, kiedy ten był jeszcze w wieku pacholęcym, wkrótce potem zmarła także matka Arystotelesa, a opiekę nad nim objął niejaki Proksenos z Atarneus.
W osiemnastym roku życia opuścił Arystoteles rodzinną Stagirę i udał się do Aten, gdzie wstąpił do Akademii Platońskiej. W szkole tej spędził lat dwadzieścia, 367—347; po okresie nauki nastąpiły lata samodzielnej już, choć pod wpływem Platona pozostającej, twórczości i nauczania w Akademii. Arystoteles, najzdolniejszy z uczniów Platona i najgodniejszy objęcia po nim kierownictwa Akademii, był metojkiem, tj. osiadłym w Atenach cudzoziemcem, nie mającym pełni praw obywatelskich. Tę prawdopodobnie okoliczność — obok momentu pokrewieństwa — wyzyskał przeciw
niemu po śmierci Platona, 347, siostrzeniec zmarłego, Speuzyp, który objął wówczas scholarchat Akademii. Arystoteles nie chciał — jak się zdaje — kontynuować w tych warunkach swej pracy nauczycielskiej w Akademii i wy wędrował wraz z Ksenokratesem, również akademikiem, na razie do Assos, w Azji Mniejszej na wybrzeżu Troady. Tu stanął na czele szkoły filozoficznej, w której współpracowali z nim i z Ksenokratesem dwaj ich koledzy z Akademii: Ęrastos i Koryskos ze Skepsis. Z gronem tym pozostawał w bliskich stosunkach Hermias, władca Atarneusu, którego siostrzenicę i przybraną córkę, Pytiadę, pojął Arystoteles potem za żonę.
Kierując szkołą w Assos, Arystoteles występował na zewnątrz jako ortodoksyjny platonik, chociaż przeciwstawiał się niektórym poglądom Platona, zwłaszcza jego teorii idej. Była więc owa szkoła niejako pośrednim ogniwem między Akademią a późniejszym Li-ceumjWykłady Arystotelesa ściągały adeptów filozofii także z pobliskich wysp, m. i. z Lesbos, skąd pochodził najwybitniejszy uczeń Arystotelesa, Teofrast z Eresos, późniejszy jego następca w scholar-chacie Liceum (jeśli nie uważać za prawdziwą drugiej wersji starożytnej, wedle której znajomość z Teofrastem zawarta miała'być już w Akademii)|_Po trzyletnim pobycie w Assos Arystoteles przeniósł swą działalność nauczycielską do Mityleny na Lesbos, a w r, 342 przyjął zaproszenie na dwór Filipa Macedońskiego jako nauczyciel młodocianego~królewicza Aleksandra, późniejszego słynnego władcy. Pobyt .w Macedonii, w miejscowości Mieza, gdzie filozof kształcił Aleksandra wraz z kilku jego kolegami, i w stołecznej Pełli, przeciągnął się do r. 336, tj. do śmierci Filipa i wstąpienia na tron dwudziestoletniego wówczas Aleksandra, a może i dłużej. f«W czasie tym nie pozostał Arystoteles niedostępny wpływom zdobywczej polityki macedońskiej, reprezentowanej przez Filipa, którego plany zaborcze ukazywały możliwość zrealizowania ulubionej myśli filozofa: zjednoczenia wszystkich'Hellenów. Wierzył bowiem — jak przed nim Herodot1 —4 że przed zjednoczoną Helladą runie potęga królów perskich. Toteż nic dziwnego, że starał się rozwijać idee panhelleńskie w swym królewskim wychowanku. Młody Aleksander zawdzięczał swemu mistrzowi umiłowanie poezji greckiej oraz zainteresowanie zarówno filozofią jak naukami przyrodniczymi. Kazało ono Aleksandrowi otaczać się na swym dworze uczonymi reprezentującymi różne dziedziny wiedzy, którzy towarzyszyli mu później w wyprawie na Azję, nadając jej charakter przedsięwzięcia kulturalnego na nie znaną przedtem skalę. Dla wychowawcy swego żywił Aleksander,
Wstęp XIII
do czasu, uczucia wdzięczności uczniowskiej: dostarczał mu środków umożliwiających Arystotelesowi jego ulubione badania przyrodnicze i miał też wznieść na cześć filozofa posąg spiżowy, jeśli można zaufać napisowi widniejącemu na późnej kopii posągu:
[Yl]6v
Nikorńachowego syna, boskiego Arystotelesa,
Co wszelką posiadł mądrość, wzniósł [posąg] tu Aleksander.
Stosjmki między filozofem a władcą popsuły się dopiero, kiedy Aleksander zawładnąwszy uprzednio terytoriami azjatyckimi dostępnymi wpływom obcym, jak Syria, Egipt, częściowo nawet Babilonia, stał się panem Persji właściwej, kraju o swoistej kulturze, którego zdobywca nie usiłował nawet zhellenizować. Król macedoński przybrał wówczas tytuł króla Azji i poniechał, ciasnych już w jego oczach, panhelleńskich koncepcji politycznych Arystotelesa, opartych na przeświadczeniu o wyższości Hellenów nad barbarzyńcami8, przeciwstawiając im swą światowładczą politykę organicznego zespolenia Wschodu z Zachodem i wzajemnego ich przeniknięcia się — politykę wymagającą zniwelowania istniejących różnic plemiennych i kulturalnych4. Do dalszego ochłodzenia stosunków między Arystotelesem a Aleksandrem przyczyniła się — mimo obiektywnej postawy, którą zachował filozof5 — sprawa Kalliste-nesa, siostrzeńca Arystotelesowego, który towarzyszył Aleksandrowi jako historyk do Azji i, oskarżony niewinnie o udział w spisku przeciw królowi, został na jego rozkaz stracony (ok. 327).
W czasie pobytu w Macedonii' Arystoteles wyjeżdżał kilkakrotnie do rodzinnej Stagiry, szukając w jej murach odosobnienia, sprzyjającego pracy badawczej. Być może, że spędził tam ostatnie miesiące tego okresu swego życia.
' Na wiosnę 334 Arystoteles, głośny już wówczas filozof i nauczyciel, przyjaciel i protegowany Aleksandra i jego namiestnika Antypatra, powrócił do Aten, gdzie bawił przez następnych lat dwanaście. Założona przez niego szkoła mieściła się zrazu w północnej części Aten, w krużgankach, peripatoj (stąd miano szkoły perypatetycżnej) świętego obwodu poświęconego Apollonowi Lykejskiemu. Stąd wzięło swą nazwę LiceuniJ Późniejsza jego siedziba znajdowała się we wschodniej części miasta, przed Bramą Diocharesa; nowe
to pomieszczenie zostało w tym celu wynajęte, Arystoteles bowiem, będąc metojkiem, nie mógł posiadać ziemi w Attyce/Liceum stało się terenem intensywnej działalności Arystotelesa jako badacza, nauczyciela i organizatora nauk i zaćmiło wkrótce znaczeniem swym Akademicj na^ której cze*łe s'tał wówczas (od r. 339/8) Kseno-krates".
'Organizacja Liceum przypomina późniejsze uniwersytety: oprócz filozofii uprawiano tam w dużym zakresie inne nauki, zarówno humanistyczne (historię polityczną, ustrojową, historię kultury i literatury, retorykę), jak astronomię, fizykę, a zwłaszcza nauki biologiczne (fizjologię, zoologię, botanikę, medycynę i i.). Nie znaczy to, by zainteresowanie naukami szczegółowymi usunęło w cień spekulację metafizyczną i inne dociekania filozoficzne. (Poza tym wzorowane było Liceum na Akademii: uczniowie, zwani tu i tam przyjaciółmi, odbywali wspólne biesiady (syssitia i sympo-sia), których regulamin był ściśle określony przez, samego Arystotelesa.
•f Niespodziana śmierć Aleksandra Wielkiego (323) położyła kres działalności Liceum. W związku ze zmienioną sytuacją polityczną Arystoteles został oskarżony—jak ongi Sokrates — o bezbożność i musiał ratować się ucieczką (323). Celem jej była posiadłość odziedziczona przez Arystotelesa po matce, w mieście Chalkis na Eubei. Po upływie jednego zaledwie roku organizm Arystotelesa, wyczerpany przejściami psychicznymi — znoszonymi, jak o tym świadczą zachowane fragmenty jednego z jego listów do Antypatra, z niewzruszoną równowagą ducha — uległ chorobie żołądka > (322).
PISMA ARYSTOTELESA
Zachowane pod imieniem Arystotelesa pisma, które są drobną częścią jego twórczości (por. niżej s. XVII), dzielą się na pisma literackie, tzw. egzoteryczne (Xóyoi iĘwrepucol), o formie przeważnie dialogicznej, i pisma szkolne, akroamatyczne (K6~(0i/&x.poa.[i.(x.TiY.ol), „przeznaczone do wysłuchania", czyli wykłady. Z pierwszych, których walory stylistyczne starożytność ceniła niezmiernie wysoko, doszły nas nieliczne tylko fragmenty; ilość ich wzrosła w ostatnich latach dzięki intensywnym poszukiwaniom, a i w przyszłości wzrastać może — podobnie jak to, co posiadamy z pism szkolnych — zwłaszcza na skutek opracowania niezupełnie jeszcze wyzyskanych ko-
Wstęp
XV
mentarzy greckich i bizantyńskich oraz arabskiej literatury arysto-tclicznej.
Do pism literackich, z których stosunkowo najwięcej zachowało się fragmentów, należą m. i.:
7tepl <piXoaoctac (De philosophia, 0 filozofii)
nepl Tdfya&ou (De bono, O dobru)
Eu8tj|jioc ^ rapl łux^S. (Eudemus sive de anima, EudetnoSj czyli
0 duszy)
7rpoTpe7mxóc (Protrepticus, ZMHta do filozofii, Protreptyk)
7tepl t8etov (De ideis, O ideach).
Podkreślić należy, że dialogi Arystotelesa, przynajmniej późniejsze z nich, różniły się od Platońskich. Był to raczej nowy rodzaj literacki: dialogowane dyskusje naukowe, w których Arystoteles sam występował jako kierujący rozmową.
Pisma szkolne, tj. wykłady, czyli pisma akroamatyczne stanowią tzw. Gorpus Aristotelicum (CA) i dzielą się na:
I. Pism? logiczne, zwane od czasów średniowiecznych Organon
1 obejmuj?ce sześć rozpraw:
1. xaTT,Yoptat (Categoriae, Kategorie1)
2. ropl łp[xir)ve£ac (De interpretatione, 0 wyrażaniu sie)
3. dvaXuTixot 7tpÓTepa (Analytica priora, Analityki pierwsze)
4. dtvaXuTi.xa OaTEpa (Analytica posteriora, Analityki drugie)
5. T07uxa (Topica, Topika)
6. -n;epl ao<pi.cmxtdv IXśyxxov (Do sophisticis elenchis, Sofizmaty)
II. Pisma metafizyczne zebrane w dziele:
A <po<jix<£ (Metaphysica, Metafizyka).
III. Pisma z dziedziny filozofii przyrody, nauk przyrodniczych, matematyki i psychologii:
1. cuaw^ axpóa<nc (Physica, Fizyka)
2. 7tept oupavoQ (De caelo, O niebie)
3. Trepl ye^iaetaą xal (p&opac- (De generatione et corruptione,.O powstawaniu i ginięciu)
4. (xeT£o>poXoY»ta (Meteorologica, Meteorologia)
5. TOpl xi Coia laroptat (De animalium historia, Historia zwierząt)
...
inacosiegapisz