Nauka czytania
1.Fizjologiczne i psychologiczne podstawy nauki czytania
Badania nad fizjologiczną i psychiczną stroną nauki czytania prowadzone z końcem ubiegłego stulecia wykazały, że struktura tego procesu jest skomplikowana i złożona. Na proces ten składają się zjawiska fizyczne, fizjologiczne i psychologiczne
.
Na fizjologiczno- psychologiczny proces czytania składają się takie momenty jak:
objęcie okiem pola spostrzeżeń,
odbiór wrażenia tekstu na siatkówce oka ,
ruch oczu ( postępowy, zwrotny , wsteczny),
transmisja impulsów z siatkówki do wzrokowych ośrodków mózgowych,
pobudzenie procesów kojarzenia i interpretacja impulsów wzrokowych.
Pierwszą fazą w procesie czytania jest fakt, że czytający otrzymuje na siatkówce wrażenie wzrokowe w postaci obrazu napisanych lub wydrukowanych wyrazów, które stanowią odbicie czytanego tekstu. Powstałe przy tym pobudzenia nerwów doprowadzone są za pośrednictwem nerwów dośrodkowych do mózgu, gdzie dokonuje się analiza i synteza bodźców, czyli następuje „objaśnienie" i identyfikacja zdarzeń. W procesie czytania szczególne znaczenie ma sprawność analizatora wzrokowego, słuchowego i kinestetyczno-ruchowego.
E. Malmquist stwierdza, że „...czytanie jest działalnością wieloczynnościową", a składają się nań następujące komponenty:
- wrażenia wzrokowe, które przekazywane są do mózgu,
- percepcja, tj. rozumienie poszczególnych wyrazów i zdań,
- funkcje mięśni oczu,
- zapamiętywanie przekazywanego tekstu,
- działalność asocjacyjna i przetwarzająca przeczytany tekst.
Według A. Tinkera, w procesie czytania występują trzy zasadnicze elementy:
- wzrokowy, obejmuje spostrzeganie obrazów graficznych wyrazów,
- słuchowo-dźwiękowy będący odpowiednikiem fonetycznym spostrzeganych znaków graficznych,
- znaczeniowym, jako czynność psychiczna polegająca na wnikaniu w treść tekstu i rozumieniu wyrazów i zadań.
Dwa pierwsze elementy stanowią układ percepcyjny, czyli czynność odruchowo-warunkową kojarzenia obrazów graficznych wyrazów i zdań z ich odpowiednikami mowy artykułowanej. Trzeci element, jako czynność psychiczna, polega na rozumieniu wyrazów i zdań, przeżywanie ich treści ma bardzo ważne znaczenie w procesie czytania.
S. Baley twierdzi, iż oko w trakcie czytania wykonuje trzy rodzaje ruchów:
- ruch postępowy (od lewej strony ku prawej, wzdłuż linii czytanego tekstu),
- ruch zwrotny (od końca jednej linii do początku następnej),
- ruch wsteczny, który umożliwia ponowny odbiór obrazu graficznego w przypadku omyłki lub niezrozumienia.
Proces odczytywania wzrokowego znaków graficznych odbywa się podczas tzw. przerw spoczynkowych. W zależności od tego, jaką liczbę znaków graficznych obejmuje oko podczas jednorazowego „skoku" do przerwy spoczynkowej, dziecko czyta po literze, sylabami, wyrazami.
Postępy w czytaniu wiążą się ściśle z rozwojem dziecka, że czytanie przechodzi kolejne etapy, które się wzajemnie warunkują:
• etap poprzedzający naukę czytania, trwa do rozpoczęcia kl. I,
• etap początkowego czytania – kl. I,
• początkowy etap samodzielnego czytania – kl. II,
• etap przejściowy – kl. III i początki kl. IV,
• etap średniej lub niskiej dojrzałości – kl. IV – VI,
• etap zaawansowanego czytania – gimnazjum, szkoła średnia i okres po
ukończeniu.
2.Istota początkowej nauki czytania. Podstawowym zadaniem w rozwoju umiejętności czytania jest wdrażanie dziecka do ujmowania coraz to większej liczby znaków graficznych. Obszar czy zakres ruchów skokowych oka określa się mianem pola widzenia czytania. Jest ono większe, gdy dziecko obejmuje wzrokiem nie pojedyncze litery, ale całe wyrazy. Czytanie jest to proces twórczy, obejmujący wszelkie skomplikowane procesy myślowe, które uaktywniają się w interpretacji pojęć i znaczeń pobudzanych przez rozpoznawanie drukowanych symboli. Nim stanie się nawykiem, jest rozwijającym się na materiale słowa pisanego procesem myślenia.
Dziecko stopniowo, ale coraz dokładniej i obiektywniej, odzwierciedla w umyśle właściwości pisania. W mechanizmie czytania, obok wzrokowej percepcji i czynnika słuchowo-motorycznego, zasadniczą rolę odgrywa czynnik psychologiczny, czyli rozumienie czytanego tekstu. Rozumienie wyrazów i zadań zawartych w tekście polega na odzwierciedleniu w świadomości ich treści, które stanowią zjawiska i przedmioty oraz właściwości i stosunki występujące w obiektywnej rzeczywistości. W znacznym stopniu wynik rozumienia tekstu jest zależny od indywidualnego przetwarzania treści przez czytającego.
Zdaniem H. Kien zasadniczym celem cichego czytania jest zbliżenie dziecka do tekstu, ułatwienia mu zrozumienia czytanego tekstu, przyswojenie mu umiejętności posługiwania się tekstem jako jednym ze źródeł wiedzy.
M. Tinker pisze, iż „...rozumienie jest celem każdego czytania". Aby osiągnąć dojrzałość w czytaniu, trzeba umieć zrozumieć każde słowo, dlatego już od klasy pierwszej nauka czytania wiąże się z kształceniem zdolności rozumienia.
Według J. Zborowskiego, poznanie i rozumienie czytanego tekstu jest procesem złożonym, na który składają się:
- spostrzeganie graficznych znaków,
- ujmowanie znaczeń poszczególnych słów,
- pamiętanie sensu przeczytanych wyrazów w czasie czytania następnej grupy słów,
- domyślanie się dalszego ciągu czytanego tekstu,
- kojarzenie poszczególnych ogniw znaczeniowych w pewne całości myślowo,
- kontrola, czyli weryfikacja przewidywań na podstawie nawrotu do percepcji przeczytanego tekstu, albo szukanie logicznych powiązań różnych elementów sensu.
Smirnow (cyt. J. Bałachowicz) proponuje wprowadzenie poziomów rozumienia. Jako kryteria rozróżnienia tych poziomów przyjmuje głębokość, dokładność oraz zakres rozumienia.
Kryterium dokładności wskazuje na potrzebę odnalezienia w tekściezwiązków i stosunków między elementami treści oraz ujęcia ich w świetleznanych pojęć. M. Kreutza do rozumienia tekstu prowadzi ujmowanie sensu wyrazów i zdań, zaś „...rozumienie wyrazów i zdań zawartych w tekście polega na odzwierciedleniu w świadomości ich treści, stanowią ją przedmioty i zjawiska oraz właściwości i stosunki występujące w obiektywnej rzeczywistości.
Rozumienie treści tekstu nie stanowi prostej sumy rozumienia sensu poszczególnych zdań, a wymaga od dziecka odnalezienia związków rzeczowych i logicznych między zdaniami i powiązania ich w pewną całość."
Ponieważ duże znaczenie w procesie czytania odgrywają wyobrażenia, należy je tworzyć i utrwalać drogą kilkukrotnego obcowania dzieci z nowymi wyrazami i zdaniami. Według J. Rytlowej , „...rozumienie czytanki to możność wyobrażenia sobie i odczucia jej treści i formy." Zakres i głębokość procesu, który nazywamy „rozumieniem czytanego tekstu", jak pisze J. Rytlowa, „stale będzie się pogłębiał w pracy szkolnej, aż doprowadzi ucznia w przyszłości do umiejętności inteligentnego analizowania czytanych książek."
Poznanie fizjologicznych i psychologicznych podstaw procesu czytania pozwala na prawidłowe zorganizowanie początkowej nauki czytania i świadomy wybór metody.
3. Metody początkowej nauki czytania
Do najstarszych metod początkowej nauki czytania należą metody syntetyczne. Ich istotą jest rozpoczynanie nauki czytania od części, składników wyrazów, tj. dźwięków, sylab czy liter. Wyróżniamy tutaj szczegółowe metody, zwane najczęściej fonetycznymi (dźwiękowymi), sylabowymi, alfabetycznymi itp. W metodach fonetycznych dziecko poznało najpierw, w toku wymawiania, samogłoski, później spółgłoski, a następnie ich odpowiedniki literowe, z których układało się sylaby, a wreszcie wyrazy. W metodzie sylabowej dzieci najpierw poznawały sylaby, z których budowały wyrazy, w metodzie alfabetycznej natomiast poznawały mały i duży alfabet, czyli nazwy liter, a następnie w toku tzw. Sylabizowania nabywały stopniowo umiejętności czytania.
Drugą grupą metod elementarnej nauki czytania, krańcowo odmienną od poprzednich, są metody analityczne. Proces nauki czytania zaczyna się od wyrazów. Wyrazy te dzieci poznają całościowo, globalnie. Analiza następuje później i ma na celu przede wszystkim utrwalenie wyglądu globalnie poznanych wyrazów, natomiast nie kształtuje u dzieci umiejętności odczytywania nowych wyrazów na podstawie uprzednio poznanych wyrazów i ich części składowych – liter. Metody te nie znalazły powszechnego uznania, bowiem zapamiętanie obrazów graficznych tysięcy słów jest trudniejsze od zapamiętania kilkudziesięciu znaków, z których składa się alfabet.
W procesie początkowej nauki czytania szczególnie istotne są dwa podstawowe procesy, a mianowicie – proces analizy (wyodrębnienie z określonej całości określonych części składowych – w tym przypadku wyodrębnienie z wyrazów liter) i proces syntezy ( tworzenie nowych całości z poszczególnych części składowych – w tym przypadku tworzenie nowych wyrazów z poznanych liter). Stąd też mamy następną grupę metod początkowej nauki czytania zwanych analityczno-syntetycznymi.
Podstawową ,,kategorią metod początkowej nauki czytania w Polsce, wynikającą z właściwości języka polskiego, są metody analityczno-syntetyczne.”
Istotą tych metod jest czynność wyodrębniania elementów składowych zawartych w języku mówionym lub pisanym, ich symboliczne określenie, a następnie łączenie. Podstawą do analizy, a następnie syntezy jest tzw. Wyraz podstawowy, zawierający poznawaną przez dzieci literę (znak graficzny zapisany) lub głoskę (dźwięk słyszany przez dziecko). W zależności od tego, jakie elementy języka są przedmiotem analizy wyodrębniamy różne odmiany metod analityczno – syntetycznych.
Współcześnie wyodrębniamy co najmniej trzy odmiany metod analityczno - syntetycznych:
- wyrazowe metody analityczno-syntetyczne o charakterze wzrokowym,
- wyrazowe metody analityczno-syntetyczne o charakterze fonetycznym,
- wyrazowe metody analityczno-syntetyczne o charakterze funkcjonalnym.
Metody analityczno-syntetyczne o charakterze wzrokowym, sprowadzają się do następujących czynności nauczyciela i dzieci: wyodrębnienie z wyrazu podstawowego, zapisanego na tablicy, danego znaku graficznego w postaci litery, ,,przyporządkowanie” określonego ,,obrazu dźwiękowego” do danej litery, łączenie danej litery z innymi literami i odczytywanie przez dzieci określonych wyrazów. Tok metodyczny składa się z następujących etapów: analiza wzrokowa, analiza słuchowa, synteza.
Metody analityczno-syntetyczne o charakterze fonetycznym, preferują analizę fonetyczną, słuchową. Analiza fonetyczna jest podstawą do poznania struktury graficznej określonych tekstów. Dzieci przy pomocy nauczyciela uczą się słuchowego wyodrębniania poszczególnych głosek, z których składa się dany wyraz, a następnie dokonują syntezy poznanych słuchowo głosek tworząc nowe wyrazy. Występują tutaj dwa rodzaje symboli, tzw. Kolorowe nakrywki (kartoniki) oraz litery. Tok postępowania dydaktyczno-wychowawczy jest następujący: ,,uczniowie dokonują analizy słuchowej odpowiednich wyrazów, ustalają liczbę zawartych fonemów w poznawanym wyrazie itp., innymi słowy – poznają strukturę fonematyczną danych wyrazów. W dalszej kolejności poznają ,,symbole kolorowe” (kolorowe nakrywki), dla oznaczenia analizowanych słuchowo głosek i dokonują następnie ich syntezy, układając schematy fonematyczne danych wyrazów (,,zapisują” za pomocą kolorowych nakrywek dany wyraz)”.
Jest to sposób na poznanie przez dzieci struktury umiejętności czytania (każdej głosce, którą wymawiamy, odpowiada określony symbol literowy), jak i nabycia umiejętności czytania i rozumienia odczytywanych tekstów.
Metody analityczno-syntetyczne o charakterze funkcjonalnym, próbują w swoich założeniach oprzeć początkową naukę czytania na tzw. relacji funkcjonalnej – stosowanie różnych metod oparte jest na poziomie rozwoju u dzieci różnych funkcji psychicznych. W procesie początkowej nauki czytania biorą udział tzw. funkcje słuchowe i wzrokowe dziecka. Metody wzrokowe są użyteczne dla dzieci o dobrym rozwoju funkcji wzrokowej, metody fonetyczne dla dzieci o dobrym rozwoju funkcji słuchowej. Zatem należy stosować różne metody.
Proces początkowej nauki czytania ,,należy niewątpliwie do podstawowych zagadnień wchodzących w zakres zainteresowań pedagogiki wczesnoszkolnej. Ten zaś proces jest odzwierciedlony w koncepcji elementarza. Elementarz jest podręcznikiem swoistym, jest adresowany do małych dzieci. Ma w zamyśle pomóc im w stopniowym zdobywaniu trudnej umiejętności czytania i pisania. Wszystkie współczesne polskie elementarze oparte są na metodach analityczno-syntetycznych.
4. Etapy nauki czytania, sposoby czytania w klasie I
Etap I – OD SAMOGŁOSEK PRYMARNYCH DO SYLABY OTWARTEJ
Naukę czytania rozpoczyna się od poznania samogłosek ustnych – jest to powrót do prymarnych, niemowlęcych artykulacji. Odczytywanie samogłosek angażuje głównie prawą półkulę mózgu, która w sposób symultaniczny, kompleksowy ujmuje obraz graficzny litery. Dzięki wykorzystaniu wizualizacji w umyśle dziecka integrują się obraz, ruch i dźwięk związany z artykulacją danej samogłoski, np. uniesienie rąk ku górze, naśladujące obraz litery Y, wydanie dźwięku. Integracja ruchu i dźwięku jest łatwa do zapamiętania, gdyż opiera się na schematach wzrokowo-słuchowych kształtowanych już w wieku niemowlęcym.
Ćwiczenia na każdym z pięciu etapów nauki czytania realizowane są według reguły: powtarzanie – rozumienie – nazywanie.
Na czym to polega?
1.Powtarzanie. Nauczyciel odczytuje głoski, a dziecko je powtarza. Aby ułatwić proces zapamiętywania należy zwrócić uwagę dziecka na układ ust podczas wymawiania poszczególnych samogłosek. Należy też posłużyć się ruchową wizualizacją (Y – uniesione ręce, i – palec na nosie obrazujący kropkę nad i).
2.Rozumienie (różnicowanie). Dorosły wskazuje samogłoskę a dziecko ją odczytuje lub odwrotnie – dorosły wymawia samogłoskę a dziecko ją wskazuje. Jeśli uczący się ma trudności z rozpoznaniem litery, można podpowiedzieć mu wykorzystując wizualizację ruchową lub eksponując układ ust podczas realizacji głoski. Pozwólmy dziecku samodzielnie dojść do rozwiązania. Prof. Cieszyńska podkreśla, że „aktywność własna zakończona sukcesem jest koniecznym warunkiem utrwalania śladów pamięciowych, wzbudza motywację do kontynuowania działania. Samodzielne dochodzenie do rozwiązania zadania buduje wiarę we własne możliwości. Bez pozytywnych emocji trudno jest optymalizować proces nauczania czytania.”
3. Nazywanie (czytanie). Na tym etapie realizujemy zamianę rolami: raz dziecko uczy dorosłego a raz dorosły dziecko, np. uczeń odczytuje samogłoski lub nazywa przedstawione na ilustracjach sytuacje, natomiast terapeuta wskazuje odpowiednią literę. Zamiana rol powoduje, ze maluch chętnie powtarza głoski, aby uczyć dorosłego, przy okazji w sposób zabawowy utrwala swoją wiedzę.
Na pierwszym etapie istotna jest kolejność wprowadzania liter: najpierw pojedyncze samogłoski, potem ich sekwencje – najpierw tych samych, np. AAA, EEE, a następnie różnych, np. myszka mówi: AIEOU. Zatem mamy tu do czynienia z przejściem od prawopółkulowego czytania pojedynczych samogłosek do analitycznego, lewopółkulowego odczytywania ich sekwencji. Podczas odczytywania pierwszych sekwencji samogłosek kształtujemy u dziecka poprawny kierunek czytania (od lewej do prawej), trzeba również zwrócić uwagę na dokładność odczytania (tyle samogłosek ile zostało zapisanych).
Jeśli dziecko opanowało już znajomość samogłosek, wprowadzamy sylaby otwarte. Świetnie sprawdzają się tu wyrazy dźwiękonaśladowcze (MU, BE, UHU, KU KU, itp.). Autorka metody zwraca uwagę, że onomatopeje świetnie sprawdzają się jako przygotowanie do późniejszego etapu czytania wyrazów:
Na tym etapie stopniowo wprowadzamy nowe spółgłoski (zawsze w sylabach, nigdy w izolacji): p, m, b, l, f, w, t, d. Zapoznajemy dziecko z prostymi wyrazami do czytania globalnego, np. rzeczowniki w mianowniku MAMA, TATA, AUTO, NOS, OKO lub czasowniki w 3 os. l.p. czasu teraźn.: STOI, JE, PIJE, LATA. W zależności od postępów można wprowadzać także proste zdania, np. ALA JE LODY.
Etap II – OD SYLABY OTWARTEJ DO PIERWSZYCH WYRAZÓW
Na drugim etapie nauki poszerzamy zakres sylab otwartych, wykorzystując nowe spółgłoski: s, z, k, g, j, n. Korzystamy także z zestawów samogłoska + sylaba otwarta (np. ANA, ENE, itp.). Posługujemy się znanymi już dziecku wyrazami globalnymi oraz wprowadzamy nowe - zbudowane z nowopoznanych sylab. Budujemy także wyrazy dwusylabowe (pseudowyrazy) składające się z sylab otwartych, np. PABA, MALA, FAWA. Jeśli dziecko opanowało materiał z pierwszych dwóch etapów można wprowadzić zdania i proste teksty, zbudowane z poznanych dotychczas sylab. Wszystkie ćwiczenia wykonujemy według omówionego wcześniej schematu: powtarzanie – rozumienie - nazywanie.
Etap III – CZYTANIE SYLAB ZAMKNIĘTYCH
W trzeciej fazie nauczania pracujemy na sylabach otwartych i zamkniętych z poznanymi dotychczas spółgłoskami, czyli: p, m, b, l, t, d, f, w, s, z, k, g, j, n. Nowością na tym etapie będą sylaby zamknięte (np. LOL, NYK, MUK, itp.). Świetnym treningiem jest nauka czytania na pseudowyrazach (np. ASOS, KITUME, NOT), które mają charakter abstrakcyjny i uniemożliwiają dziecku zgadywanie.
Zasób poznanych dotychczas sylab pozwala już na czytanie dłuższych zdań i tekstów. Podczas ćwiczeń z dzieckiem nadal stosujemy system powtarzanie - rozumienie – nazywanie.
Etap IV – CZYTANIE NOWYCH SYLAB OTWARTYCH I ZAMKNIĘTYCH
Na tym etapie dziecko zapoznaje się z dwuznakami oraz spółgłoską Ł. Oczywiście nadal będą one realizowane w sylabach zamkniętych lub otwartych. Zwiększamy również ilość wyrazów czytanych globalnie oraz tekstów.
Etap V – SAMODZIELNE CZYTANIE TEKSTÓW
Ostatni etap oparty jest głównie na samodzielnym czytaniu tekstów, jednak nie oznacza to że przestajemy pracować na materiale sylabowym. Nadal ćwiczymy czytanie sylab otwartych i zamkniętych, tym razem wprowadzając spółgłoski miękkie oraz samogłoski nosowe.
Wyróżnia się najogólniej następujące techniki początkowego czytania przez dzieci poszczególnych wyrazów: czytanie „po literze” (głoskowanie), sylabami, wyrazami, sposobem mieszanym (część wyrazu dziecko odczytuje sposobem „po literze”, część sylabami itp.).
5. Ćwiczenia w opanowaniu nauki czytania, cechy dobrego czytania, higiena tego procesu
Zajęcia przeznaczone na ćwiczenia doskonalące technikę czytania powinny być poprzedzone: wyborem odpowiedniego fragmentu tekstu lub czytanki, wzorowym czytaniem go przez nauczyciela, ze zwróceniem szczególnej uwagi na to jak należy go czytać, analizą sposobu czytania pod kątem interpunkcji, akcentów logicznych i zasad techniki czytania głośnego. Na zajęciach najpierw mogą czytać uczniowie sami zgłaszający się, a następnie pozostali. Zbiorowa analiza i ocena czytającego, następnie czytanie przez innego ucznia tej kwestii, która była czytana niezgodnie z ustalonymi zasadami, pozwala na porównanie i uchwycenie błędów w czasie czytania. Jeżeli zajęcia są prowadzone w formie konkursu warto nagrywać na magnetofon, odtwarzać i oceniać poszczególnych uczestników
Propozycje ćwiczeń:
szukanie wyznaczonych wyrazów w tekście,
układanie rozsypanek wyrazowych według wskazówek nauczyciela (dobieranie czasownika do odpowiedniego rzeczownika),
układanie rozsypanek zdaniowych,
wybieranie zdania z rozsypanki do odpowiedniego rysunku,
dobieranie podpisów do obrazków lub odwrotnie,
przygotowanie odpowiedzi do przeczytanego po cichu pytania,
odczytywanie fragmentu tekstu do pytania lub ilustracji.
Przedstawione propozycje to nieliczne przykłady ćwiczeń, które mogą być pomocne do przygotowania innych, ciekawych zadań dl ucznia.
Organizując zajęcia mające na celu kształcenie umiejętności czytania ze zrozumieniem pamiętać musimy, aby były one ciekawe, różnorodne i dostosowane do możliwości dziecka.
Ćwiczenia należy stosować do momentu osiągnięcia u ucznia umiejętności rozumienia czytanego tekstu.
Analizując technikę czytania dziecka zwracamy uwagę na jednoznaczne określenie takich cech dobrego czytania jak:
...
dorotka880