4
Towarzystwo Zwalczania Chorób Mięśni
ul. Św. Bonifacego 10, 02-914 Warszawa
Tel./fax. (022) 642 75 07
--------------------- ef ---------------------
Dystrofia mięśniowa
Warszawa 2003
Termin medyczny „Dystrofia” został utworzony przy użyciu starogreckich określeń: DYS (źle), TROPHEI (odżywiony). W języku angielskim używa się określenia „muscular dystrophy” (w skrócie MD).
Dystrofia mięśniowa jest określeniem bardzo ogólnym, oznaczającym grupę (istnieje wiele różnych form) przewlekłych chorób dziedzicznych, charakteryzującą się zanikiem i postępującym osłabieniem mięśni szkieletowych (zależnych od woli). Mięśnie niezależne od woli, np. mięśniówka przewodu pokarmowego, zasadniczo nigdy nie bywają dotknięte chorobą.
1. W jakim wieku występują pierwsze objawy?
Czasem uważa się, że dystrofia mięśniowa ujawnia się tylko u dzieci. Nie jest to prawdą. W niektórych postaciach pierwsze objawy występują w wieku młodzieńczym, kiedy indziej u dorosłych, bardzo rzadko około sześćdziesiątego roku życia.
2. Jak szybko postępuje choroba?
Proces chorobowy jest ciągły, ale wykazuje znaczne różnice zaawansowania i ciężkości stanu pacjenta zależnie od postaci choroby. W miarę niszczenia mięśni pacjenci stają się coraz słabsi. W najpoważniejszych postaciach chorzy nie mogą chodzić, muszą poruszać się na wózku inwalidzkim, a nawet pozostać w łóżku. Nie są w stanie samodzielnie wykonywać najprostszych, codziennych czynności. Stają się bardzo podatni na zaburzenia oddechowe, którym trzeba energicznie zapobiegać i przeciwdziałać. Podobnie jak czynność oddechowa, również czynność serca wymaga uważnej kontroli.
3. Jak poznaje się dystrofię mięśniową?
Rozpoznanie jest stosunkowo łatwe do ustalenia już na podstawie zwykłej obserwacji chorego: wygląd mięśni, lokalizacja zmian, obserwacja ruchów dowolnych, postawy ciała, chodu. Jeśli podobne przypadki występowały w rodzinie, wiele wyjaśnia prześledzenie genealogii.
Dla potwierdzenia rozpoznania należy wykonać trzy rodzaje badań uzupełniających:
4. Czy dystrofie mięśniowe są zawsze dziedziczone?
Tak. Ale „dziedziczne” nie musi koniecznie oznaczać „dziedziczone”. Stąd określenie to usiłuje się zastąpić zwrotem „genetycznie uwarunkowane”. Genotyp chorego na dystrofię zawiera anomalię zwaną mutacją, niewidzialną metodami optycznymi. Ta anomalia może być przekazywana potomstwu przez komórki rozrodcze. Porada genetyka (oparta na prawach Mendla) pozwala ustalić ryzyko pojawienia się następnych przypadków w tej samej rodzinie. Zdarza się też, że w wielu rodzinach wystąpił tylko jeden, jedyny przypadek.
5. Jak dokonuje się przekazywanie choroby potomstwu?
W jądrze każdej komórki ludzkiej znajdują się 23 pary chromosomów, po jednym z każdej pary od ojca i po jednym od matki. Podstawowe jednostki dziedziczenia, geny, są położone na symetrycznych pozycjach w każdym chromosomie z danej pary. Te sparowane geny nazywane są allelami i wspólnie określają dziedzictwo genetyczne istoty ludzkiej. W komórce rozrodczej (plemniku, komórce jajowej) geny nie są sparowane. Jeden gen z każdej pary wchodzi do jednej komórki rozrodczej. Jeden z allelei może mieć większy wpływ od drugiego w określeniu pewnej cechy. Allel mający większy wpływ jest nazywany dominującym, ten zaś, którego wpływ jest mniejszy – recesywnym. Żeby cecha recesywna mogła się ujawnić, na przykład w komórce mięśniowej, potrzebna jest „podwójna dawka” dwóch recesywnych allei z plemnika ojca i z komórki jajowej.
Reguła ta dotyczy cech przekazywanych przez 22 (z dwudziestu trzech) pary chromosomów jądra komórkowego, nazywanych autosomami. Ale w pozostałej parze, tej, której geny determinują płeć – chromosomach płciowych – sytuacja przedstawia się inaczej. Same te chromosomy różnią się między sobą, jak to wskazują ich symbole: XX - u kobiety, XY - u mężczyzny.
U kobiety każde jądro komórkowe zawiera dwa chromosomy X, z których jeden pochodzi od matki a drugi od ojca. U mężczyzny w jądrze komórkowym jest tylko jeden chromosom X od matki i jeden chromosom Y, krótszy, pochodzący od ojca. Chromosom Y nie ma dosyć miejsca, żeby zawierać tyle samo genów co X. To dlatego nawet recesywne geny z chromosomami X ujawniają się u mężczyzny, bo nie mają odpowiadającego allelu „naprzeciwko” siebie.
Cechy dwóch postaci dystrofii – dystrofii mięśniowej Duchenne’a i dystrofii mięśniowej Beckera – są zlokalizowane tylko w chromosomie X pochodzącym od matki pozornie wolnej od choroby. Jeśli ta matka jest nosicielką nienormalnego genu w chromosomie X, nie ujawnia się, ponieważ jest zdominowany przez normalny gen znajdujący się w drugim chromosomie X. Ale ponieważ w komórce jajowej jest tylko jeden X, może ona przenosić bądź gen nienormalny, bądź normalny.
Inne dystrofie mięśniowe przekazywane są autosomalnie w sposób dominujący lub recesywny.
6. Czy znana jest przyczyna dystrofii mięśniowej?
Włókno mięśniowe w stanie embrionalnym, później dojrzałym, funkcjonalnym, zbudowane jest z białek strukturalnych, pozwalających na jego skurcz (aktyna, miozyna itd.), z białek błony komórkowej, która jednocześnie oddziela ją od środowiska i łączy ją z nim (przewodzenie impulsu docierającego z nerwu), z białek oddechowych (mioglobina), organelli energetycznych (mitochondria) i zawiera liczne enzymy niezbędne dla jej metabolizmu i własnej odnowy (te enzymy też są białkami). Żadne białko nie może zostać zbudowane przez organizm, jeśli nie ma niezbędnych do tej budowy wskazówek, zapisu zakodowanego w normalnym genie (a raczej parze alleli, por. wyżej). Każda modyfikacja (mutacja) genu może pociągnąć za sobą budowę białka mięśniowego wykazującego ilościowe lub jakościowe odchylenia od normy. Ten podstawowy fakt tłumaczy, dlaczego tak długo nauka dreptała w miejscu; nie sposób było zrobić krok naprzód dopóki chemia białek mięśniowych i chemia (DNA) genów zawiadujących budową wszystkich białek nie zostały jeszcze zbadane. Rozwój biologii molekularnej pozwala wreszcie, coraz bardzie skutecznymi metodami, odkrywać przyczyny różnych postaci dystrofii.
7. Czy istnieje leczenie dystrofii?
Powyższe zdania wyrażają całą nadzieję pokładaną w badaniach naukowych, od kiedy są one wreszcie na dobrej drodze, dysponując technikami pozwalającymi na postęp w tym kierunku. Nie można było zaproponować wartościowego leczenia dystrofii dopóki nie domyślano się jej przyczyn.
Odpowiednie wodolecznictwo (kąpiele, masaże podwodne) i kinezyterapia (rehabilitacja) pozwalają na przedłużenie okresu chodzenia, uniknięcia albo opóźnienia powstania skrzywień kręgosłupa. Coraz bardziej wymyślny sprzęt pozwala na odzyskanie zdolności przemieszczania się. Istnieją ścisłe wskazania do zabiegów ortopedycznych. Wreszcie, w ciężkich przypadkach połączonych z niedomogą oddechową, nieocenione usługi oddaje możliwość oddechu wspomaganego.
8. Czy można wykryć „zdrowych nosicieli” dystrofii?
Tak, ale tylko w niektórych postaciach dystrofii.
Najważniejsze postacie dystrofii
1. Dystrofia mięśniowa Duchenne’a
Pierwsze objawy kliniczne dystrofii mięśniowej pojawiają się pomiędzy drugim a szóstym rokiem życia, w pojedynczych przypadkach niedługo po urodzeniu. Choroba zaczyna się tak podstępnie, że może pozostać niezauważona przez wiele miesięcy, a nawet lat. Chorują wyłącznie chłopcy. Dziecko ma trudności we wchodzeniu na schody lub we wstawaniu z pozycji siedzącej albo leżącej. Często przewraca się, później pojawia się chód kołyszący – „kaczkowaty”. Stężenie w surowicy krwi kinazy kreatynowej (CK), enzymu mięśniowego jest podwyższone w dystrofii Duchenne’a znacznie przed pojawieniem się objawów klinicznych. Podwyższony poziom CK w surowicy jest konsekwencją nieprawidłowego funkcjonowania komórki mięśniowej, powodującego ucieczkę kinazy kreatynowej i innych enzymów poza dystroficzny mięsień. Charakterystyczną, choć nie stałą cechą dystrofii mięśniowej Duchenne’a jest pozorne powiększenie (pseudo-hypertrofia) łydek spowodowana odkładaniem się tłuszczu i tkanki łącznej.
Postęp choroby jest szybki, bez okresów remisji, ze szczególnie zaznaczonym zanikiem mięśni proksymalnych, zwłaszcza mięśni obręczy miednicznej. Jest to najczęstsza i najcięższa postać dystrofii mięśniowej. Antybiotykoterapia i inne nowe techniki zwalczania powikłań płucnych stały się głównymi czynnikami przedłużającymi okres przeżycia. Sposób dziedziczenia dystrofii mięśniowej Duchenne’a jest recesywny związany z chromosomem X, z 50% ryzykiem zachorowania chłopca urodzonego przez matkę nosicielkę i 50% ryzykiem nosicielstwa dla jej córki. Nosicielki dystrofii Duchenne’a same nie są dotknięte chorobą.
2. Dystrofia mięśniowa Beckera
Pierwsze objawy kliniczne dystrofii mięśniowej Beckera ujawniają się między 5 a 25 rokiem życia. Tak samo jak w dystrofii Duchenne’a, do której postać Beckera jest podobna w wielu punktach, ofiarami choroby są chłopcy. Pierwsze objawy kliniczne są podobne jak w dystrofii Duchenne’a, jednak znacznie lżejsze. Rzekomy przerost łydek jest częsty i poziom CK może być równie wysoki jak w postaci Duchenne’a.
Postęp choroby, w przeciwieństwie do dystrofii Duchenne’a jest stosunkowo powolny, ale przebiega podobnie. Tak jak w postaci Duchenne’a, następuje osłabienie i postępujący zanik mięśni obręczy miedniczej, a później mięśni piersiowych. Tym niemniej osłabienie jest mniej zaznaczone niż u Duchenne’a, a następstwa choroby są o wiele łagodniejsze. Pacjent często osiąga normalną długość życia. Od 40 roku życia stan serca musi być regularnie kontrolowany (EKG raz do roku). Sposób dziedziczenia jest taki sam jak w dystrofii Duchenne’a - recesywny związany z chromosomem X.
3. Dystrofia mięśniowa postać obręczowo-kończynowa
Pierwsze objawy kliniczne mogą wystąpić w każdym momencie pierwszej, drugiej lub trzeciej dekady życia. Najwcześniej zaatakowane zostają mięśnie proksymalne obręczy miedniczej i barkowej. Postęp choroby jest bardzo zmienny, podobnie jak stopień inwalidztwa. Przebieg jest czasem bardzo powolny, czasem dość szybki, nigdy jednak nie jest tak szybki, jak w postaci Duchenne’a. Jeśli postęp jest powolny, pacjenci mogą osiągnąć normalną długość życia.
Sposób dziedziczenia postaci obręczowej jest autosomalny recesywny. Jeśli oboje rodzice są „zdrowymi nosicielami”, każde dziecko ma 25% ryzyka zachorowania, 50% ryzyka bycia bezobjawowym nosicielem i 25% szansy na całkowitą wolność od mutacji. Ryzyko dotyczy w równym stopniu dziewczynek jak i chłopców.
4. Dystrofia mięśniowa twarzowo-łopatkowo-ramieniowa
Pierwsza objawy kliniczne występują zwykle we wczesnej młodości, sporadycznie w 25 roku życia lub później, czasem w dzieciństwie. Istnieją duże różnice ciężkości objawów między poszczególnymi pacjentami, zmienny jest również wiek w chwili zachorowania. Jak wskazuje nazwa choroby, początkowo dotyczy ona mięśni twarzy i obręczy barkowej. Wynika stąd nieruchomość twarzy, również w uśmiechu, trudność uniesienia ramion ponad głowę i charakterystyczne opadanie barków do przodu. Postęp dystrofii twarzowo-ramieniowej jest z reguły bardzo powolny, z długimi okresami bez progresji. Średnia długość życia rzadko bywa skrócona. Sposób dziedziczenia jest autosomalny dominujący. W tej postaci dziedziczności, cecha jest przekazywana przez jeden gen pochodzący od jednego z rodziców. Zazwyczaj nosiciel genu sam jest chory. Jest 50% ryzyka, aby dziecko – syn albo córka – chorego rodzica było również chore.
5. Dystrofia mięśniowa miotoniczna (miotonia Steinerta)
Pierwsze objawy kliniczne dystrofii miotonicznej mogą zdarzyć się w każdym wieku, w tym we wczesnym dzieciństwie, ale najczęściej między 20 a 35 rokiem życia. Miotonia (opóźnione rozluźnienie mięśni po skurczu) i osłabienie mięśni twarzy są najbardziej typowymi i najwcześniejszymi symptomami tej choroby. Innym bardzo częstym wczesnym objawem jest osłabienie rąk, stóp i mięśni mostkowo-obojczykowo-piersiowych.
Postęp choroby jest powolny. Do znaczniejszego inwalidztwa rzadko dochodzi przed 15-20 rokiem od pierwszych objawów. Inną cechą charakterystyczną dystrofii miotonicznej jest zajęcie innych narządów poza mięśniami szkieletowymi: serca, mięśni gładkich, gruczołów wydzielania wewnętrznego, oka (zaćma, opadanie powiek).
Sposób dziedziczenia dystrofii mięśniowej miotonicznej jest autosomalny dominujący. Nieprawidłowy gen może być odziedziczony po którymkolwiek z rodziców. Prawdopodobieństwo wystąpienia choroby u każdego z dzieci jest 50%.
6. Miotonia wrodzona (miotonia Thomsena)
W tej rzadkiej chorobie mięśniowej najaktywniejsza najszybsza faza zwyrodnienia mięśni przebiega podczas życia płodowego i choroba ujawnia się już przy urodzeniu.
Głównymi objawami są: obniżenie napięcia i osłabienie mięśni i przykurcze mięśniowo-ścięgniste. Wszystkie te objawy, obecne przy urodzeniu, ulegają poprawie w okresie dzieciństwa, z późniejszą niewielką progresją albo bez niej.
Sposób dziedziczenia jest prawdopodobnie autosomalny recesywny.
7. Dystrofia mięśniowa oczna, lub oczno-gardłowa
Dystrofia mięśniowa oczna objawia się zazwyczaj w wieku dorosłym. Najwcześniej zaatakowane są mięśnie gałkoruchowe, a czasem także mięśnie połykowe. Typowy wygląd twarzy, zwłaszcza opadające powieki, przypomina obraz widywany w miastenii (schorzenie mięśni, ale o innym podłożu).
Dziedziczenie najczęściej jest autosomalne dominujące, tym niemniej opisano również przypadki z typem dziedziczenia autosomalnym recesywnym.
8. Dystrofia mięśniowa dystalna
Najbardziej charakterystyczną cechą dystrofii mięśniowej dystalnej jest zajęcie w pierwszym rzędzie drobnych mięśni kończyn.
Inwalidztwo wynikające z tej choroby jest często mylone z występującym w chorobie Charcot-Marie-Tooth, dotyczącej nerwów obwodowych. Dystrofia mięśniowa dystalna jest najrzadziej występującą chorobą z tej grupy. Tymczasem jednak w Szwecji notuje się jej stosunkowo wysoką częstość, nie udało się jednak wyjaśnić tego zjawiska.
Sposób dziedziczenia jest autosomalny dominujący.
---------------------------- ef ----------------------------
Broszura wydana ze środków
Biura Polityki Społecznej Urzędu Miasta Stołecznego Warszawy
Urząd Miasta
Stołecznego Warszawy
Środki zostały pozyskane przezOddział Warszawski Towarzystwa Zwalczania Chorób Mięśni
vixen