mikrofony na wesoło.pdf

(229 KB) Pobierz
34230164 UNPDF
Nagłaśnianie
Co to jest mikrofon? Do czego służy?
Jak jest zbudowany? Jak się nim posługi−
wać? Zapewne jako stary fachowiec dzi−
wisz się tym pytaniom, ale nie każdy czy−
telnik EdW potrafi na nie odpowiedzieć.
Pozwól więc, że podam ci dwie definicje.
Oto pierwsza:
Mikrofon jest to rurka – metalowa lub
plastykowa – pomalowana na srebrzysty
kolor stali lub na czarno. W rurze tej zna−
jdują się jakieś druty, magnes znakomicie
nadający się do zbierania igieł z podłogi,
i coś co zwą membraną. Rurka ta zakoń−
czona jest sitkiem. Urządzeniem tym po−
sługują się ludzie, którzy poprzez śpiew,
mowę lub granie na instrumentach dają
nam do zrozumienia, że czas przełączyć
radio na inny zakres.
Jeżeli nie zadowala cię ta definicja, po−
dam ci drugą:
Mikrofon jest przetwornikiem elektro−
akustycznym przetwarzającym energię
akustyczną na elektryczną. Proces prze−
miany odbywa się w następującej kolej−
ności: Źródło dźwięku (np. piosenkarz,
któremu wydaje się, że umie śpiewać)
– drgania powietrza – drgania membrany
mikrofonu (drży z nerwów słuchając pio−
senkarza) – przebiegi elektryczne w mik−
rofonie. Drgania te powodują powstanie
w obwodzie elektrycznym mikrofonu prą−
du zmiennego, o kształcie charakterys−
tycznym dla danego dźwięku. Powstają−
ce prądy i napięcia mają wprawdzie bar−
dzo małą wartość, ale za to ich kształt od−
zwierciedla zmiany ciśnienia związane
z danym dźwiękiem.
Naucz się na pamięć tej definicji,
która bardziej ci się podoba. Jak waż−
ny jest mikrofon, chyba nikomu nie
trzeba tłumaczyć. Bez niego nie
mógłbyś słuchać nagrań swojego
ulubionego artysty operowego,
ewentualnie prelegenta w telewizji,
mówiącego o wpływie deszczów po−
dzwrotnikowych na stonkę ziemnia−
czaną w Górnej Wolcie. Co gorsza,
na koncertach musiałbyś stać w pier−
wszych rzędach (z dala od toalety)
żeby cokolwiek słyszeć; bo na cóż
potrzebne byłyby potężne wzmac−
niacze z tysiącami watów, gdyby nie po−
moc wszechobecnych mikrofonów. Właś−
nie dzięki nim „Śpiewać każdy może...”.
Aby nie doprowadzać cię do obłędu,
w dalszej części artykułu celowo pominą−
łem wszelkie wzory, zależności i oblicze−
nia. Pojawi się natomiast kilka charakte−
rystyk, rysunków i zdjęć. Bez tego nie da
się mówić o mikrofonach.
Ze względu na rodzaj przetwornika
i sposób przetwarzania drgań membra−
ny na sygnał foniczny, mikrofony dzieli−
my na:
– magnetoelektryczne (dynamiczne),
– pojemnościowe (elektrostatyczne),
– węglowe,
– piezoelektryczne.
Najbardziej popularne z nich są miikro−
fony dynamiiczne. Zasadę ich pracy oma−
wia rysunek 1. W mikrofonie dynamicz−
nym elementem ruchowym jest przewód
zwinięty w cewkę lub w kształcie wstęgi,
poruszający się w pierścieniowej szczeli−
nie magnesu trwałego. Cewka jest me−
chanicznie połączona z membraną mikro−
fonu. Działanie wszystkich mikrofonów
dynamicznych jest oparte na następują−
cej zasadzie: fala dźwiękowa porusza
membraną, do której przymocowana jest
cewka. Dzięki temu przewód elektryczny
porusza się w polu magnesu trwałego,
prostopadle do strumienia magnetyczne−
go i indukuje się w nim siła elektromoto−
ryczna czyli napięcie, inaczej mówiąc po−
wstają przebiegi elektryczne o kształcie
odwzorowującym zmiany ciśnienia fali
akustycznej.
Odmianą mikrofonu dynamicznego
jest miikrofon wstęgowy. Wstęga jest
równocześnie membraną mikrofonu. Je−
żeli chodzi o mikrofon wstęgowy, to trze−
ba stwierdzić, że wstęga jest dużo lżejsza
od membrany i cewki zwykłego mikrofo−
nu dynamicznego, przez co może zapew−
nić znacznie lepszą jakość dźwięku. Zte−
go powodu stosowane są chętnie
w studiach nagraniowych.
W takim razie, dlaczego mikrofo−
ny wstęgowe są mało popularne
w porównaniu z dynamicznymi? Po−
wód jest prosty. Mikrofon wstęgo−
wy jest bardziej delikatny a ponadto
nie jest odporny na ... grypę. Tak,
tak. Zdarzało się, że wstęgę uszka−
dzał nawet mocniejszy kaszel two−
jego ulubionego artysty operowego.
Artysta zakaszlał i mikrofon ... nie−
boszczyk. Trzeba jednak uczciwie
stwierdzić, że aktualnie produkuje
się mikrofony wstęgowe odporne
Wiem, że chciałbyś już mnie spytać:
jak można sklasyfikować mikrofony
i czym różnią się między sobą?
Mikrofony można sklasyfikować przy−
najmniej dwojako: ze względu na rodzaj
przetwornika użytego do zamiany ener−
gii akustycznej na elektryczną, jak rów−
nież ze względu na charakterystykę kie−
runkowości.
Rys.. 1.. Miikrofon dynamiiczny
E LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 3/98
63
34230164.020.png 34230164.021.png
Nagłaśnianie
na tego typu niespodzianki. Poza tym
również mikrofony dynamiczne mają bar−
dzo dobre parametry: szerokie pasmo
przenoszenia, odpowiednią czułość, róż−
ne charakterystyki kierunkowe. Gdy do−
damy do tego stosunkowo niską cenę,
odporność na warunki klimatyczne – to
zrozumiemy, dlaczego cieszą się one du−
żą popularnością.
Rysunek 1 udowadnia, że mikrofon
dynamiczny jest zbudowany podobnie jak
głośnik (dynamiczny). Nie jest to przypa−
dek. Oba urządzenia działają na tej samej
zasadzie, różnią się tylko kierunkiem za−
miany energii: głośnik zamienia energię
elektryczną na akustyczną (na drgania po−
wietrza), a mikrofon odwrotnie.
Jeśli jeszcze nie wiesz, to zdradzę ci
sekret: każdy, nawet najzwyklejszy głoś−
nik może służyć jako mikrofon. Jeśli nie
wierzysz, to sprawdź przy najbliższej
okazji. Czasem głośnik rzeczywiście wy−
korzystywany jest w roli mikrofonu, choć−
by w niektórych radiotelefonach.
Teoretycznie również mikrofon mógł−
by służyć jako głośnik. Jeśli masz w do−
mu mikrofon dynamiczny, to podłącz go
do źródła jakiegoś niewielkiego sygnału
(ale nie do kilku− czy kilkudziesięciowato−
wego wzmacniacza) i wtedy usłyszysz ci−
chy dźwięk.
Chyba nie trzeba ci tłumaczyć, że
w większości przypadków nie warto sto−
sować głośników w roli mikrofonów i od−
wrotnie, bo uzyskane parametry będą
mierne lub nawet beznadziejnie kiepskie.
jeżeli ktoś kupi kilka ton mikrofonów).
Podczas drgań akustycznych, membrana
zbliżając się i oddalając od elektrody sta−
łej zmienia pojemność tak zbudowanego
kondensatora. Zmiany pojemności odpo−
wiadające zmianom ciśnienia akustycz−
nego wykorzystuje się do wytworzenia
sygnału fonicznego.
Jak się słusznie domyślasz, pojem−
ność takiego kondensatora jest bardzo
mała, rzędu pikofaradów. Być może
znasz wzór na reaktancję czy impedancję
(ogólnie biorąc – oporność) kondensatora
– mała pojemność daje dużą oporność
(impedancję). Właśnie ta duża impedan−
cja kondensatora mikrofonu powoduje,
że nie można dołączyć do niego bezpo−
średnio kabla mikrofonowego. Dlatego
obciążeniem wkładki (kondensatora) mik−
rofonu pojemnościowego jest rezystor
R o bardzo dużej rezystancji, który współ−
pracuje lub jest częścią specjalnego
wzmacniacza przymikrofonowego. Zada−
niem tego wzmacniacza jest przekształ−
cenie dużej impedancji wkładki na małą
impedancję wyjściową mikrofonu.
Na domiar złego, aby z takiego małego
kondensatorka uzyskać sygnał o przy−
zwoitej amplitudzie, kondensator trzeba
koniecznie spolaryzować napięciem sta−
łym o wartości 40...100V. Dlatego mikro−
fon pojemnościowy zazwyczaj zawiera
także przetwornicę niezbędną do uzyska−
nia tego napięcia polaryzującego.
Mikrofon ten wymaga więc niezbęd−
nych napięć stałych zasilających jego
wkładkę i układ elektroniczny.
Gdy mówimy o „prawdziwym” mikro−
fonie pojemnościowym, zazwyczaj mamy
na myśli całość, to znaczy nie tylko wkład−
kę pojemnościową ale także wzmacniacz
i przetwornicę napięcia. Wzmacniacz
i przetwornica są wbudowane w obudo−
wę mikrofonu pojemnościowego.
Czy słyszałeś już określenie „phan−
tom” (czytaj: fantom) w związku z mikro−
fonami?
6–woltową? A przyjrzałeś się schemato−
wi połączeń przewodu prowadzącego ze
wzmacniacza? Mikrofony takie mogą być
zasilane z baterii, albo zdalnie przez ka−
bel. Do zasilania wymagana jest oddziel−
na żyła w kablu. Jak wiesz, wszystkie lep−
sze mikrofony pracują w układzie symet−
rycznym, to znaczy, że do przesłania syg−
nału potrzebne są dwie żyły (nie połączo−
ne z masą). Do tego dochodzi masa – ek−
ran kabla, a we wspomnianych krajo−
wych mikrofonach jeszcze jeden prze−
wód do zasilania. Tymczasem typowe
kable mikrofonowe mają tylko dwie żyły
plus ekran. I właśnie system phantom
pozwala zasilić mikrofon przez te dwie ży−
ły, z zachowaniem pełnej symetrii połą−
czenia mikrofonu. Rysunek 3 pokazuje
ideę zasilania mikrofonu w systemie
phantom.
Niemal każdy profesjonalny mikser za−
wiera przycisk(i) oznaczony PHANTOM,
który pozwala zasilić mikrofony przez go−
rące przewody kabla mikrofonowego.
Odmianą mikrofonów pojemnościo−
wych są miikrofony ellektretowe. Memb−
rana mikrofonu elektretowego też jest
kondensatorem, gdzie dielektrykiem
(izolatorem) jest specjalny rodzaj cerami−
ki. Ceramika ta jest trwale spolaryzowa−
na elektrycznie, czyli kondensator za−
chowuje się dokładnie tak, jakby do jego
okładzin było przyłożone napięcie stałe.
Jak się domyślasz, mikrofon elektreto−
wy nie wymaga stałego napięcia polary−
zującego.
Ale co to znaczy, że dielektryk jest
trwale spolaryzowany?
A bawiłeś się kiedyś magnesem? To
jest coś podobnego jak w magnesie
trwałym. Tylko w magnesie wytworzone
jest stałe pole magnetyczne, a w elektre−
cie – pole elektryczne.
Choć taki elektret nie wymaga zasila−
nia dużym stałym napięciem polaryzują−
cym, to jednak również ma bardzo małą
pojemność, a tym samym ogromną opor−
ność (impedancję) i również musi być
wyposażony we wzmacniacz przymikro−
fonowy, czy inaczej – układ transformują−
cy impedancję. Taki wzmacniaczyk jest
zwykle bardzo prosty i zawiera tranzystor
polowy złączony z kanałem n. Na rysun−
ku 4 możesz zobaczyć typowe schematy
wewnętrzne mikrofonów elektretowych
dwu– i trzykońcówkowych.
Nie wiem czy wiesz, że wielkość syg−
nału uzyskiwanego z mikrofonu dwukoń−
cówkowego nie jest stała, tylko zależy od
rezystancji obciążenia. Czym większa re−
zystancja obciążenia, tym większy sygnał
wyjściowy. Ale nie można tu przesadzić.
Jak widzisz na rysunku 4a i 4b przez tran−
zystor polowy musi płynąć jakiś prąd sta−
ły, a sygnał zmienny z mikrofonu modulu−
A jak jest zbudowany i jak działa miikro−
fon pojjemnościiowy?
Mikrofon pojemnościowy (elektrosta−
tyczny) składa się z dwóch elektrod stano−
wiących okładziny kondensatora (spójrz
na rysunek 2). Jedną z elektrod jest
membrana z folii plastykowej pokryta jed−
nostronnie metalizowanym tworzywem
lub nawet warstwą złota (uprzedzam,
że odzysk złota jest nieopłacalny nawet
Rys.. 2.. Miikrofon pojjemnościiowy
Przed
chwilą do−
wiedziałeś
się, że mik−
rofony po−
jemnościo−
we wymaga−
ją zasilania.
Być może
widziałeś już
z bliska kra−
jowy mikro−
fon pojem−
nościowy
MCO–52 czy
MCU–53.
Zauważyłeś
pojemniczek
na baterię
64
E LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 3/98
34230164.022.png
Nagłaśnianie
Rys.. 3.. System phantom
ła prądowego, więc
ma bardzo dużą
oporność. Ten sygnał
z dodatniej szyny za−
silającej przenosi się
na punkt A, gdzie po
prostu dodaje się do
sygnału użytecznego
mikrofonu. W rezul−
tacie do wzmacnia−
cza podawana jest
taka mieszanka syg−
nałów. Efektem mo−
że być zwiększony
poziom szumów,
a niekiedy wzmac−
niacz może się na−
wet wzbudzić. Nie
wchodząc dalej
w przyczyny i możli−
we skutki, trzeba tyl−
ko przypomnieć, że
dla uniknięcia takich
przykrych niespo−
dzianek proste dwu−
końcówkowe mikro−
fony trzeba zawsze
włączać w układzie
pokazanym na rysun−
ku 6b, zawierającym
obwód R1C1, filtrują−
cy śmieci mogące
przedostawać się
przez obwód zasila−
nia (uwaga, na rysun−
ku podano przykłado−
we wartości elemen−
tów R i C, często sto−
sowane w praktyce).
Mikrofony elekt−
retowe mają wiele innych zalet, takich
jak: bardzo niska cenę, niewrażliwość
na wilgoć, małą wrażliwość na wstrząsy
i dużą odporność mechaniczną. Nie ma
również niebezpieczeństwa przebicia
szczeliny powietrznej między okładzina−
mi, ponieważ ładunek elektryczny zwią−
zany jest z elektretem. Popularne dwu−
końcówkowe „elektrety” są też bardzo
tanie i często można je kupić w cenie
poniżej 1zł.
Rys.. 4.. Miikrofony ellektretowe
je ten prąd stały. Dlatego stosując mikro−
fon elektretowy dwukońcówkowy w ukła−
dzie z rysunku 5 musisz pamiętać, że ten
prąd stały wywoła spadek napięcia na re−
zystancji obciążenia RL. Ten spadek na−
pięcia nie może być zbyt duży, bo unie−
możliwi pracę tranzystora. Jeśli nie
wiesz, o co tu chodzi, zapamiętaj tylko
końcowy wniosek: na pracującym mikro−
fonie elektretowym musi występować
napięcie UM nie mniejsze niż 1...2V.
W praktyce oznacza to, że rezystancja ob−
ciążenia RL nie może być zbyt duża
– w praktyce maksymalna wartość tej re−
zystancji wynosi 4,7k, rzadko 10k lub
więcej.
Dobrze, żebyś kiedyś sam przekonał
się o tym ograniczeniu. Weź kilka dwu−
końcówkowych mikrofonów elektreto−
wych i zbadaj oscyloskopem ich sygnał
wyjściowy w układzie z rysunku 5, przy
napięciu zasilania 5V i różnych wartoś−
ciach rezystancji RL w zakresie 100
nie na wdechu, a nie wydechu. Dokład−
nie sprawdź oscyloskopem, czy kształt
sygnału zmienia się zależnie od odległoś−
ci mikrofonu od ust. Jeśli oprócz amplitu−
dy, zmienia się też kształt (spłaszczenie
jednej strony sinusoidy), oznacza to poja−
wienie się zniekształceń.
Przy okazji jeszcze jedna bardzo ważna
sprawa.
W praktycznych układach napięcie
zasilające nie jest zwykle idealnie od−
filtrowane. Przyczyną jest
nie tylko niedoskonałe tłu−
mienie przez zasilacz tęt−
nień i innych śmieci prze−
dostających się z sieci
energetycznej, ale również
chwilowe zmiany poboru
prądu przez układ.
W rezultacie na dodatniej
szynie zasilającej (w stosun−
ku do masy) występują jakieś
przebiegi zmienne. Pokazano
to na rysunku 6a. Ponieważ
dla przebiegów zmiennych
mikrofon jest rodzajem źród−
. Żeby wytworzyć w miarę czystą
sinusoidę polecam ci stary sprawdzony
sposób: zagwiżdż spokojnie, ale koniecz−
Rys.. 5.. Prosty ukłład pracy miikrofonu
ellektretowego dwukońcówkowego
E LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 3/98
65
...47k
34230164.023.png 34230164.001.png 34230164.002.png 34230164.003.png 34230164.004.png 34230164.005.png 34230164.006.png 34230164.007.png 34230164.008.png 34230164.009.png 34230164.010.png 34230164.011.png
Nagłaśnianie
Rys.. 6.. Praktyczny ukłład pracy miikrofonu ellektretowego dwukońcówkowego
tuje się właści−
wości niektó−
rych kryształów
i materiałów ce−
ramicznych, po−
legające na wy−
twarzaniu na−
pięcia między
elektrodami na−
łożonymi na
płytkach z tych
materiałów pod
wpływem od−
kształcenia me−
chanicznego.
Płytka z mate−
riału piezoelekt−
rycznego może
być poddana
drganiom bez−
pośrednio przez
oddziaływanie
fal dźwięko−
wych lub pośrednio przez zastosowanie
pomocniczej membrany połączonej z nią
mechanicznie.
Dawniej przetworniki piezoelektryczne
stosowane były w tańszych gramofo−
nach. Były to tak zwane przetworniki
krystaliczne (w odróżnieniu od dużo lep−
szych – magnetycznych). Mikrofony pie−
zoelektryczne nie zdobyły szerszej popu−
larności. Jeśli nie jesteś i nie będziesz
elektroakustykiem, być może nigdy w ży−
ciu nie spotkasz się z prawdziwymi mik−
rofonami z przetwornikiem piezoelekt−
rycznym.
Mikrofony piezoelektryczne znajdują
ograniczone zastosowanie w urządze−
niach wysokiej jakości za względu na
wpływ wilgoci i zależność od temperatu−
ry. Zbyt duża temperatura powoduje
trwałe zmiany w ich działaniu. Ponadto
wykazują bardzo dużą impedancję we−
wnętrzną o charakterze pojemnościo−
wym, co utrudnia łączenie ich długimi
przewodami i obciążenie małymi impe−
dancjami. Szeroko natomiast stosowane
są jako mikrofony, a ściślej biorąc – prze−
tworniki, w instrumentach akustycznych.
Takie przetworniki mogą zupełnie nie
przypominać znanych nam mikrofonów.
Skorzystaj z tych mikrofonów, gdy
w wolnych chwilach od czytania EdW
pragniesz głośno pograć na swojej gita−
rze, trąbie lub ulubionym przez sąsiadów
puzonie.
Słusznie domyślasz się, że mikrofo−
nem jest też każda membranka piezo od
przetwornika sygnalizacyjnego. Pamiętaj
o tym, bo może czasem wykorzystasz ją
w nietypowej roli mikrofonu a nie sygna−
lizatora.
Ciąg dalszy w kolejnym numerze EdW.
Zbiigniiew Orłłowskii
Może dlatego w świadomości wielu
elektroników określenie „mikrofon elek−
tretowy” jest synonimem tandety. Ale
powinieneś wiedzieć, że mikrofony elek−
tretowe są też używane w studiach ra−
diowych i telewizyjnych. Oczywiście nie
są to mikrofony pochodzące z Dalekiego
Wschodu i kosztujące złotówkę za sztu−
kę, tylko wyroby znanych firm. Przykła−
dowo Tonsil produkuje przyzwoite i nie−
drogie mikrofony elektretowe, wyposa−
żone dodatkowo w indywidualnie zmie−
rzoną częstotliwościową charakterysty−
kę przenoszenia obejmującą zakres
20Hz...20kHz.
Jednakże omówione wcześniej
„prawdziwe” mikrofony pojemnościowe
z polaryzacją zewnętrzną przewyższają
mikrofon elektretowy znacznie większą
wiernością przetwarzania dźwięku, jak
również większą czułością i odpornością
na przesterowania.
Zasada pracy mikrofonu węglowego
przedstawiona jest na rysunku 7. Działa−
nie jego oparte jest na zmianach rezys−
tancji proszku węglowego pod wpływem
ucisku wywieranego przez membranę.
Przez komorę z proszkiem węglowym
i uzwojenie pierwotne transformatora
jest przepuszczony prąd stały z pomocni−
czego źródła (kolejny mikrofon, który wy−
maga zasilania, i to dość dużym prądem).
Wskutek zmian rezystancji proszku węg−
lowego wartość prądu ulega wahaniu
w takt drgań membrany. W uzwojeniu
wtórnym transformatora występuje na−
pięcie zmienne – sygnał foniczny. Pole−
cam ci ten mikrofon, jeżeli nie umiesz
zbyt dobrze śpiewać. Zawsze potem mo−
żesz zwalić winę na mikrofon.
Ale mikrofonu takiego chyba nie ku−
pisz już w żadnym sklepie – musisz wy−
dłubać wkładkę mikrofonową ze starego
aparatu telefonicznego.
A co powiedzieć o miikrofonach węg−
llowych? Nie jest prawdą, że ze względu
na nazwę są szczególnie ulubionymi
mikrofonami w kopalniach i elektrociep−
łowniach. Nie jest także prawdą, że mo−
gą służyć jako opał. Ale mimo tej poważ−
nej wady mają (a właściwie miały) kilka
zalet: są dość odporne mechanicznie,
wyróżniają się wyjątkowo dużą skutecz−
nością (czyli bardzo dużym sygnałem
wyjściowym), prostotą konstrukcji oraz
niską ceną. Te właściwości sprawiły, że
przez dziesięciolecia znajdowały zasto−
sowanie w urządzeniach telefonicznych.
Jednak ze względu na duży poziom szu−
mów, spiekanie się proszków węglo−
wych i niestabilność pracy nigdy nie by−
ły używane w torach fonicznych wyso−
kiej jakości.
Pozostał nam jeszcze miikrofon piiezo−
ellektryczny. W mikrofonie tym wykorzys−
Rys.. 7.. Miikrofon węgllowy
66
E LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 3/98
34230164.012.png 34230164.013.png 34230164.014.png 34230164.015.png 34230164.016.png 34230164.017.png 34230164.018.png 34230164.019.png
Zgłoś jeśli naruszono regulamin