DĹ‚ugi czas pracy a zdrowie fizyczne pracownikĂłw.pdf

(492 KB) Pobierz
B_pracy-2009_03-sklad1.indd
dr DOROTA ¯O£NIERCZYK-ZREDA
Centralny Instytut Ochrony Pracy
– Pañstwowy Instytut Badawczy
D³ugi czas pracy
a zdrowie fizyczne pracowników
Czas pracy w Polsce nale¿y do najd³u¿szych
w Europie. Jakie mog¹ byæ tego skutki dla zdro-
wia pracowników? Odpowiedzi na to pytanie
poszukiwano dokonuj¹c przegl¹du istniej¹cych
w literaturze badañ na ten temat. Wskazuj¹
one jednoznacznie na to, ¿e d³ugi czas pracy
jest zwi¹zany z istotnym pogorszeniem siê
wskaźników uk³adów: kr¹¿enia, miêśniowo-
szkieletowego oraz odpornościowego.
Long work hours and workers’ physical
health
Working time in Poland is one of the longest
in Europe. What can be its effects on workers’
health? An attempt has been made to answer
this question by reviewing existing research on
that problem. The relationship between long
working hours and a significant deterioration
in cardiovascular, immunological and muscu-
loskeletal indices has thus been confirmed.
Wstêp
Z danych uzyskanych w 4 europejskich
sonda¿ach na temat warunków pracy przepro-
wadzonych przez Europejsk¹ Agencjê Poprawy
Warunków ¯ycia i Pracy w 1990, 1996, 2000
oraz 2005 roku wynika, ¿e pocz¹wszy od 1991
roku obserwuje siê widoczne skrócenie czasu
pracy w Unii Europejskiej [1]. Jednak ostatnie
dane (z 2005 roku) wskazuj¹ na zahamowanie
tej tendencji w zwi¹zku z poszerzeniem Unii
o 10 krajów (w tym Polski), w których czas
pracy okaza³ siê znacz¹co d³u¿szy ni¿ w krajach
„starej Europy”. Polska znalaz³a siê na czwar-
tym miejscu pod wzglêdem liczby osób pracu-
j¹cych powy¿ej 48 godzin tygodniowo. Mimo
¿e ustawowym czasem pracy jest 40-godzinny
tydzieñ pracy, prawie po³owa pracuj¹cych
mê¿czyzn – 40,6% (24,1% w Europie) oraz
26% kobiet (11,6% w Europie) pracuje d³u¿ej
ni¿ 48 godzin tygodniowo. Jednocześnie, nasz
kraj jest drugim po Grecji krajem europejskim
pod wzglêdem liczby pracowników, których
subiektywna ocena wskazuje, ¿e ich zdrowie
jest zagro¿one z powodu warunków pracy.
Na pytanie „ Czy praca zagra¿a twojemu
zdrowiu ?” „tak” odpowiedzia³o w 2005 roku
a¿ 65,9% Polaków. Ponadto, 30% pracuj¹cych
Polaków, (20% Europejczyków) skar¿y siê na
doświadczanie stresu w pracy. Autorzy raportu
opracowanego przez wspomnian¹ na wstêpie
Agencjê [1] sugeruj¹, ¿e jedn¹ z mo¿liwych
przyczyn negatywnych ocen wyra¿anych
przez naszych rodaków o swoim zdrowiu
fizycznym i psychicznym w pracy, ujawnionych
w sonda¿ach europejskich, jest intensyfikacja
pracy przez wyd³u¿anie czasu pracy. Uwa¿a siê
ponadto, ¿e w przypadku Polski, podobnie jak
innych nowych cz³onków zjednoczonej Europy,
mo¿e to byæ nieunikniony skutek transformacji
ustrojowo-ekonomicznej oraz nadrabiania
„zaleg³ości” gospodarczych wobec krajów
„starej” Europy.
Badania prowadzone przez badaczy ze
Szko³y G³ównej Handlowej oraz Wydzia³u
Nauk Ekonomicznych i Instytutu Socjologii
Uniwersytetu Warszawskiego na temat dez-
aktywizacji zawodowej Polaków ujawni³y, ¿e
do najwa¿niejszych powodów wcześniejszego
przechodzenia na emeryturê Polacy zaliczaj¹
z³y stan zdrowia oraz niezadowalaj¹ce warunki
6
03/2009
189793076.011.png 189793076.012.png 189793076.013.png
 
189793076.001.png 189793076.002.png
pracy, w tym przeci¹¿enie prac¹, z³e stosunki
spo³eczne, niewielki wp³yw na swoj¹ pracê
itp. [2]. Warunki te okazuj¹ siê szczególnie
uci¹¿liwe dla pracowników starszych, co mo¿e
byæ jednym z powodów najni¿szego w Europie
wskaźnika zatrudnienia osób w wieku 55-65
lat. Spośród 14 ró¿nych niedogodności pracy,
które by³y powodem wcześniejszego przejścia
na emeryturê, Polacy wymienili w tych bada-
niach na pierwszym miejscu niskie zarobki,
na drugim zaś przeci¹¿enie prac¹ („ praca
jest za ciê¿ka, muszê pracowaæ zbyt wiele
godzin ”) [3].
W artykule podjêto próbê odpowiedzi na
pytanie, czy subiektywne deklaracje ankieto-
wanych pracowników na temat istotnego po-
gorszenia ich stanu zdrowia w wyniku d³ugiego
czasu pracy, rozumianego jako czas d³u¿szy ni¿
osiem godzin dziennie, potwierdzaj¹ wyniki
badañ medycznych. W tym celu dokonano
przegl¹du istniej¹cych danych dotycz¹cych
trzech grup wskaźników zwi¹zanych z uk³a-
dami: kr¹¿enia, miêśniowo-szkieletowym oraz
odpornościowym.
Historycznie rzecz bior¹c, obserwuje siê
sta³¹ redukcjê liczby godzin pracy, która jeszcze
w drugiej po³owie XIX wieku siêga³a 12 godzin
dziennie, czyli 72 tygodniowo. Chocia¿ pod
koniec XIX wieku skrócono czas pracy do 55
godzin tygodniowo, to w po³owie XX wieku
w krajach wysoko rozwiniêtych, a szczególnie
w Stanach Zjednoczonych i Japonii zaobser-
wowano ponowne jego wyd³u¿anie. Zjawisko
to sta³o siê tak powszechne, ¿e spo³eczeñstwa,
których ono dotyczy³o nazwano „ the 24-hour
society” (spo³eczeñstwo pracuj¹ce 24 godzi-
ny na dobê) [4]. Powa¿ne skutki spo³eczne
wyd³u¿ania czasu pracy, które w późniejszym
okresie dotknê³y tak¿e w pewnym stopniu
spo³eczeñstw zachodnioeuropejskich, rozpo-
czê³y na pocz¹tku lat 90. wielk¹ europejsk¹
debatê na temat czasu pracy. Jej wynikiem
by³a dyrektywa 93/104/EC niedopuszczaj¹ca
przekraczania 48 godzin pracy tygodniowo.
Obecnie ustawowy, dzienny czas pracy
w wiêkszości krajów europejskich wynosi
40 godzin tygodniowo, oprócz Francji, gdzie
pracuje siê 35 godzin.
Zale¿ności te by³y badane ju¿ wcześniej
w spo³eczeñstwie amerykañskim, dotkniêtym
problemem przepracowania w latach 50.
poprzedniego stulecia. Russek i Zohman [9]
stwierdzili, ¿e spośród 100 hospitalizowanych
pacjentów kardiologicznych w wieku poni¿ej
40 lat, a¿ 71 pracowa³o ponad 60 godzin
tygodniowo przez d³u¿szy okres, a późniejsze
badania wykonane przez Thiela i in. [10] wśród
hospitalizowanych pacjentów, którzy przebyli
zawa³ serca tak¿e wskazywa³y na d³ugi czas
pracy jako jedn¹ z przyczyn choroby. Śmier-
telnośæ z powodu problemów z uk³adem
kr¹¿enia badali tak¿e Buell i Breslow [11], którzy
stwierdzili, ¿e osoby pracuj¹ce d³u¿ej ni¿ 48
godzin tygodniowo przez 3 lata nara¿one
by³y na dwukrotnie wiêksze ryzyko śmierci
z powodu zawa³u serca ni¿ osoby, które pra-
Wymagania czasowe pracy
Ze wzglêdu na aspekty dotycz¹ce zdrowia
i bezpieczeñstwa pracy wa¿ne jest rozró¿nienie
dwóch podstawowych kategorii wymagañ
czasowych pracy: liczba godzin pracy oraz
rozk³ad tych godzin w ci¹gu dnia pracy
(praca zmianowa, nocna itp.). Ze wzglêdu na
to, ¿e pierwszy z wymienionych aspektów wy-
magañ czasowych pracy jest czêściej kojarzony
z intensywności¹ pracy ni¿ drugi, w dalszej
czêści artyku³u odwo³ywaæ siê bêdziemy do
liczby godzin pracy.
Czas pracy w sensie liczby godzin pracy
ma znaczenie nie tylko w odniesieniu do
funkcjonowania zawodowego jednostki,
ale tak¿e jej zdrowia fizycznego oraz tak
wa¿nych aspektów dobrostanu, jak jakośæ
¿ycia rodzinnego, jakośæ funkcjonowania
spo³ecznego, a tak¿e mo¿liwości osobistego
rozwoju przez zainteresowania i hobby. Przy
obecnym definiowaniu zdrowia jako nie tylko
braku choroby – ale dobrego samopoczucia
(dobrostanu), powinna nast¹piæ poprawa
świadomości znaczenia odpowiedniego wypo-
czynku oraz tego, ¿e wypoczynek, wp³ywaj¹c
na zachowanie wydajności pracy i ograniczanie
absencji chorobowej, jest warunkiem utrzy-
mania odpowiedniej produktywności firmy.
Odpowiednia polityka dotycz¹ca czasu pracy,
jako element efektywnego zarz¹dzania zdro-
wiem i bezpieczeñstwem w pracy, powinna byæ
zatem celem samych pracodawców.
D³ugi czas pracy a zdrowie fizyczne
Problemy z uk³adem kr¹¿enia
Badania na temat d³ugiego czasu pracy
i zdrowia pracowników podjêto pod wp³ywem
wspomnianej obserwacji dotycz¹cej zjawiska
„spo³eczeñstwa pracuj¹cego przez 24 godziny
na dobê”. Alarmuj¹cym przyk³adem negatyw-
nego wp³ywu d³ugiego czasu pracy i prze-
ci¹¿enia prac¹ by³y przypadki samobójstw
zanotowane w latach 1991-1996 w Japonii
wśród przepracowanych Japoñczyków, a tak¿e
zjawisko karoshi polegaj¹ce na nag³ym, ostrym
zawale serca, znane jako „śmieræ z przepraco-
wania”. Ofiarami karoshi by³y 203 osoby pra-
cuj¹ce d³u¿ej ni¿ 60 godzin tygodniowo, które
wykorzystywa³y jedynie po³owê ustawowego
czasu urlopowego w latach poprzedzaj¹cych
atak serca [5]. Zjawisko śmierci karoshi wy-
wo³a³o ¿ywe zainteresowanie problemem
przepracowania z punktu widzenia problemów
z uk³adem kr¹¿enia. Szczególnie znacz¹ce by³y
d³ugoterminowe badania pokazuj¹ce wp³yw
d³ugiego czasu pracy na pojawianie siê tych
problemów. I tak, japoñscy badacze ujawnili,
¿e praca po 10 godzin dziennie przez 3 lata
istotnie zwiêksza ryzyko wyst¹pienia nadci-
śnienia, a nawet, ¿e wraz ze wzrostem liczby
godzin pracy w ci¹gu tego okresu zwiêksza siê
znacz¹co ryzyko zachorowania na zawa³ serca
[6, 7, 8]. Wykazali, ¿e d³ugi czas pracy jest
istotnym czynnikiem ryzyka podwy¿szonego
ciśnienia krwi oraz rytmu serca.
BP 03/2009
7
189793076.003.png 189793076.004.png 189793076.005.png
cowa³y mniej ni¿ 48 godzin. Inne amerykañskie
badania prowadzone wśród pracowników
Bell Telephone Company, którzy jednocześnie
uczyli siê w szko³ach wieczorowych dowiod³y,
¿e ryzyko śmierci z powodu problemów kr¹¿e-
niowych wzros³o u tych osób w perspektywie
5 lat w porównaniu z osobami, które „jedynie”
pracowa³y.
kobiet zatrudnionych przy sortowaniu owoców
ujawni³y, ¿e ryzyko zachorowania na syndrom
cieśni nadgarstka wzrasta³o wraz z liczb¹
przepracowanych godzin pracy [16].
Van der Hulst [17] w podsumowaniu swo-
jej metaanalizy 28 badañ nad negatywnym
wp³ywem d³ugiego czasu pracy na zdrowie
stwierdzi³a, ¿e skutek ten mo¿e byæ bezpośred-
nio spowodowany brakiem odpowiedniego
czasu potrzebnego na regeneracjê organizmu.
Mia³yby o tym świadczyæ szczególnie te wyniki
badañ, które wskazuj¹ na upośledzenie funkcji
immunologicznych pod wp³ywem d³ugiego
czasu pracy oraz pogorszenie niektórych
wskaźników kr¹¿eniowych, świadcz¹cych
o nadmiernej aktywizacji sympatycznego
uk³adu autonomicznego.
jach europejskich, w tym w Polsce (na Uniwersytecie
Warszawskim), www.share-project.org
[3] U. Sztanderska Przyczyny wczesnej dezaktywacji
zawodowej i emerytalnej osób ubezpieczonych w ZUS.
W: Dezaktywizacja osób w wieku oko³oemerytalnym .
Raport z badañ: Departament Analiz Ekonomicznych
i Prognoz MPiPS, Warszawa 2007
[4] E. M. Moore The twenty four hour society: understand-
ing human limits in a world that never stops, Reading, MA:
Addison-Wesley Publications Cooperation, 1993
[5] T. Uehata Long working hours and occupational
stress-related cardiovascular attacks among middle-
aged workers in Japan . “Journal of Human Ecology”
20, 1991, p. 147-153
[6] S. Sokejima & S. Kagamimori Working hours as
a risk factor for acute myocardial infarction in Japan:
case-control study . “British Medical Journal” 317, 1998,
p. 775-780
[7] T. Hayashi, Y. Kobayasi, K. Yamaoka, F. Yano Effects
of overtime work on 24-hour ambulatory blood pres-
sure . “Journal of Occupational Environmental Medicine”
38, 1996, p. 1007-11
[8] T. Sasaki, K. Iwasaki, T. Oka, N. Hisanaga, T. Ueda,
Y. Takada i in. Effects of working hours on cardiovas-
cular – autonomic nervous functions in engineers in an
electronic manufacturing company . “Industrial Health”
37, 1999, p. 55-61
[9] H. I. Russek i B. L. Zohman. Relative significance of
heredity, diet and occupational stress in coronary heart
disease of young adults . “American Journal of Medicine”
325, 1958, p. 266-275
[10] H. G. Thiel, D. Parker & T. A. Bruce Stress factors and the
risk of myocardial infarction . “Journal of Psychosomatic
Research” 17, 1973, p. 43-57
[11] P. Buell & L. Breslow Mortality from CHD in Californian
men who work long hours . “Journal of Chronic Disease”,
1960 p. 615-626
[12] S. J. Rosenstock, L. P. Andersen, C. V. Rosenstock,
O. Bonnevie, T. Jorgensen Socioeconomic factors in helico-
bacter pylori infection among Danish adults . “American
Journal of Public Health” 86, 1996, p. 1539-44
[13] A. Yasuda, K. Iwasaki, T. Sasaki, T. Oka, N. Hisanaga
Lower percentage of CD65+ cells associated with long
working hours. “Industrial Health” 39, 2002, p. 221-223
[14] K. Fredriksson, L. Alfredson, M. Koster, C. Bildt
Thorbjornsson, A. Toomingas, M. Torgen i in. Risk factors
for neck and upper limb disorders: results of 24 years
of follow-up . “Occupational Environmental Medicine”
56, 1999, p. 59-66
[15] C. Bildt Thorbjornsson, L. Alfredson, K. Fredricksson,
H. Michelsen, L. Punnett, E. Vingard. Physical and psycho-
social factors related to low back pain during 24 years of
follow-up. “Spine” 25 , 2000, p. 369-375
[16] H. Morgenstern, M. Kelsh, J. Kraus & W. Margolis
A cross-sectional study of hand/wrist symptoms in
female grocery checkers . “American Journal of Industrial
Medicine”, 20, 1991, p. 209-218
[17] M. Van der Hulst Long workhours and health .
“Scandinavian Journal of Work, Environment and Health”
29(3), 2003, p. 171-188
Wskaźniki immunologiczne
Istniej¹ tak¿e dane potwierdzaj¹ce nega-
tywny zwi¹zek pomiêdzy d³ugim czasem pracy
a sprawności¹ uk³adu immunologicznego.
Badania prowadzone wśród duñskich pracow-
ników, którzy pracowali d³u¿ej ni¿ 40 godzin
tygodniowo ujawni³y czêstsze wystêpowanie
bakterii Helicobacter pylori , stanowi¹cej ryzyko
choroby wrzodowej ¿o³¹dka [12]. W innym
badaniu wykorzystuj¹cym wskaźniki uk³adu
immunologicznego przeprowadzonym u ja-
poñskich pracowników bran¿y komputerowej
pracuj¹cych d³u¿ej ni¿ 65 godzin tygodniowo,
stwierdzono zmniejszon¹ liczbê komórek od-
pornościowych ( natural killer cells ) [13].
Podsumowanie
Przytoczone wyniki badañ świadcz¹ jed-
noznacznie o negatywnym wp³ywie d³ugiego
czasu pracy na nasze zdrowie fizyczne. Czy
podobn¹ zale¿nośæ obserwuje siê tak¿e
w odniesieniu do zdrowia psychicznego? Czy
w sytuacji nieuniknionej intensyfikacji pracy nie
ma mo¿liwości, abyśmy uniknêli pogarszania
siê szeroko rozumianej jakości naszego ¿ycia?
Próba odpowiedzi na te pytania bêdzie tema-
tem kolejnego artyku³u.
Wskaźniki zwi¹zane z dolegliwościami
miêśniowo-szkieletowymi
D³ugi czas pracy wp³ywa tak¿e istotnie
na pojawianie siê dolegliwości miêśniowo-
-szkieletowych. Przyk³adem s¹ tutaj duñskie
badania prowadzone przez 24 lata wśród pra-
cowników spêdzaj¹cych „przy biurku” wiêcej
ni¿ 8 godzin dziennie, u których stwierdzono
dolegliwości górnego odcinka krêgos³upa
i szyi [14] oraz dolnego odcinka krêgos³upa
[15]. Z kolei badania w grupie amerykañskich
Publikacja opracowana na podstawie wyni-
ków uzyskanych w ramach I etapu programu
wieloletniego pn. „Poprawa bezpieczeñstwa
i warunków pracy” dofinansowywanego w la-
tach 2008-2010 w zakresie badañ naukowych
i prac rozwojowych przez Ministerstwo Nauki
i Szkolnictwa Wy¿szego. G³ówny koordynator:
Centralny Instytut Ochrony Pracy – Pañstwowy
Instytut Badawczy.
PIŚMIENNICTWO
[1] Third European Survey on Working Conditions. European
Foundation for Improving Living and Working Conditions.
Dublin 2007
[2] Dezaktywizacja osób w wieku oko³oemerytalnym .
Raport z badañ prowadzonych od 2004r. w 15 kra-
8
03/2009
189793076.006.png 189793076.007.png 189793076.008.png
 
189793076.009.png 189793076.010.png
Zgłoś jeśli naruszono regulamin