Jerzy Eisler - Grudzień 1970.pdf
(
122 KB
)
Pobierz
455007213 UNPDF
J
ERZY
E
ISLER
, IPN W
ARSZAWA
GRUDZIEŃ 1970
Schyłek lat sześćdziesiątych to najgorszy po czasach stalinowskich
okres w historii Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Coraz więcej ludzi
dostrzegało, że systematycznie wyczerpywał się model polityczny,
społeczny i ekonomiczny, lansowany przez Władysława Gomułkę i
jego ekipę. Stopniowo narastała frustracja społeczeństwa. W kraju
powstawała sytuacja prawdziwie wybuchowa. Władze chciały zaha-
mować i odwrócić te niekorzystne tendencje. Przygotowywały zatem
ograniczoną reformę gospodarczą, której integralnym elementem
miała być wprowadzona zaledwie na jedenaście dni przed święta-
mi Bożego Narodzenia drastyczna podwyżka cen wielu towarów,
zwłaszcza artykułów spożywczych.
Wiadomo zaś nie od dzisiaj, że właśnie wtedy w Polsce tradycyjnie kupuje się więcej lepszej,
a przez to droższej żywności. Zresztą o podwyżce ofi cjalnie poinformowano dopiero wieczorem
w przeddzień jej wprowadzenia, gdy sklepy w całym kraju były już zamknięte, aby nikt nie mógł
kupić na zapas towarów po starych, niższych cenach. W swej masie społeczeństwo oczywiście było
świadome tego, że – jak ją ofi cjalnie nazywano – „operacja cenowa” uderzała głównie w rodziny
o najniższych dochodach. A przecież już wcześniej w wielu domach trudno było związać koniec
z końcem. Nie można się więc dziwić, że w grudniu 1970 r. Polską wstrząsnęły paroksyzmy kolejnego,
głębokiego kryzysu polityczno-społecznego
1
.
Nim jednak doszło do podwyżki cen, 7 grudnia 1970 r. Gomułka odniósł swój życiowy sukces
w polityce zagranicznej. Tego dnia został podpisany w Warszawie układ o podstawach wzajemnych
stosunków między PRL a RFN, w którym Niemcy w praktyce uznawali ofi cjalnie granicę na Odrze
i Nysie Łużyckiej. Chociaż nie ma żadnych bezpośrednich dowodów na to, że ten dyplomatyczny suk-
ces miał Polakom – w zamyśle władz partyjno-państwowych – osłodzić gorycz planowanej podwyżki
cen, to jednak takie opinie można było wielokrotnie usłyszeć.
Niezależnie od tego, jak było naprawdę, faktem pozostaje, że podwyżka cen stała się bezpośred-
nią przyczyną gwałtownych robotniczych protestów, do których doszło w kilku miastach Wybrzeża.
Jako pierwsza zastrajkowała rankiem 14 grudnia Stocznia im. Lenina w Gdańsku, której pracownicy
zażądali cofnięcia wprowadzonej podwyżki. Ponieważ kierownictwo zakładu nie było w stanie speł-
nić tego postulatu, po kilku godzinach robotnicy w pochodzie wyszli poza teren stoczni i skierowali
się pod gmach Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Po drodze przyłączały się do nich przygodne osoby,
w tym dużo młodzieży. Manifestanci chcieli rozmawiać z I sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego
PZPR Alojzym Karkoszką, ale ten przebywał w Warszawie, gdzie właśnie obradowało VI Plenum
KC PZPR. Rozgoryczeni demonstranci, których praktycznie nikt nie chciał wysłuchać, nic nie uzy-
skawszy pod gmachem KW, przez kolejne kilka godzin w pochodzie przemieszczali się ulicami Gdań-
ska, jednak nie niszcząc i nie demolując niczego.
1
Na ten temat opublikowano dotychczas ponad 50 książek i broszur o różnym charakterze i rozmaitej war-
tości. Na końcu tekstu podaję wykaz najważniejszych publikacji. W ciągu najbliższych tygodni i miesięcy ukaże
się (głównie, choć nie wyłącznie, staraniem Instytutu Pamięci Narodowej) kilka kolejnych książek na ten temat,
w tym zapewne wreszcie także (obroniona w 2000 r. na Uniwersytecie Szczecińskim) praca doktorska Michała
Paziewskiego
Grudzień 1970 w Szczecinie
, będąca bez wątpienia najpełniejszym i najsolidniejszym opracowa-
niem ówczesnego kryzysu na Pomorzu Zachodnim.
2
Pochód z ciałem „Janka Wiśniewskiego” (Zbigniewa Godlewskiego) na ul. Czerwonych Kosynierów
Wszelako, ponieważ chcieli swojemu protestowi nadać jak największy rozgłos, wznosili coraz
bardziej radykalne hasła. Gdy spokojnie wracali pod siedzibę lokalnych władz partyjnych, krótko
przed 16.00, w pobliżu mostu Błędnik pochód został nagle zaatakowany petardami i granatami łza-
wiącymi przez funkcjonariuszy MO. Należy w tym miejscu podkreślić, że było to ponad dziewięć
(
sic!
) godzin po rozpoczęciu strajku w Stoczni im. Lenina i blisko pięć godzin po tym, jak pochód
protestujących opuścił teren stoczni.
Jak widać, władze lokalne (i ich zwierzchnicy w Warszawie) miały wystarczająco dużo czasu na
podjęcie poważnych rozmów z protestującymi. Wyraźnie jednak nie chciały, a może nie mogły lub nie
umiały tego uczynić. Wszak autentyczny dialog społeczny był obcy praktyce realnego socjalizmu. Nie
po raz pierwszy, i niestety nie ostatni w dziejach PRL, łatwiej było przeciw robotnikom posłać milicję
i wojsko, niż podjąć z nimi poważne rozmowy. W śródmieściu Gdańska rozgorzały gwałtowne walki
uliczne, które toczyły się do późnych godzin wieczornych. Milicja tego dnia nie używała jeszcze broni
palnej; nie było zatem ofi ar śmiertelnych, choć przynajmniej kilkudziesięciu ludzi zostało rannych.
Nazajutrz protesty się nasiliły. W wielu punktach miasta dochodziło do starć z „siłami porząd-
kowymi”, które tym razem używały broni palnej. Od godzin rannych znów na ulicach pojawili się
stoczniowcy, którzy w pochodzie udali się pod gmach Komendy Miejskiej MO, gdzie rzekomo miały
znajdować się osoby zatrzymane poprzedniego dnia. Właśnie w rejonie komendy przy ul. Świerczew-
skiego, gdzie walki przybrały szczególnie gwałtowny charakter, padli pierwsi zabici. Wraz z upły-
wem czasu potęgowała się obustronna agresja. Na placu przed Dworcem Głównym podpalono kilka
milicyjnych samochodów oraz pocztowe wózki akumulatorowe.
Demonstrantom udało się też podpalić siedzibę lokalnych władz partyjnych. Oczywiście, w akcji
tej czynnie uczestniczyła tylko niewielka część spośród tłumu, szacowanego w tym momencie na
ponad 20 tys. osób. Zdecydowana większość biernie się temu przyglądała, co najwyżej od czasu do
czasu zagrzewając okrzykami tych najbardziej aktywnych. Wielu ludzi cieszyło się, gdy podpalono
budynek, symbolizujący znienawidzoną przez nich władzę. Gdy ogień zaczął ogarniać kolejne piętra
Domu Partii, który w grudniowe dni został przez gdańszczan przezwany „Reichstagiem”, zdespero-
wany tłum nie dopuścił interweniującej straży pożarnej. Żołnierzy wyposażonych w broń maszynową
oraz ciężki sprzęt wprowadzono do Gdańska 15 grudnia. Mimo to (a może właśnie dlatego?) walki
uliczne w mieście trwały praktycznie przez cały dzień. Zginęło w nich co najmniej siedem osób, kil-
kaset zostało rannych, a około pięciuset demonstrantów zostało zatrzymanych.
3
Nazajutrz rano, gdy pracownicy Stoczni im. Lenina przez bramę nr 2 ponownie w pochodzie chcieli
wyjść na ulice Gdańska, zostali ostrzelani przez blokujących ich zakład milicjantów i żołnierzy. Według
ofi cjalnych ustaleń zginęły tam wówczas dwie osoby, a jedenaście zostało rannych. Stoczniowcy cofnęli
się na teren zakładu pracy, gdzie proklamowali strajk okupacyjny, który jednak po kilkunastu godzinach
został złamany. Tymczasem fala strajkowa stopniowo rozlewała się na inne miasta Wybrzeża, obejmu-
jąc Elbląg, Gdynię, Słupsk i Szczecin, gdzie walki uliczne przybrały najbardziej gwałtowny charakter.
Wy p a d a t u t a j p r z y p o m n i e ć, ż e p r z e d 17 g r u d n i a w S z c z e c i n i e n i e b y ł o ż a d n yc h d e m o n s t r a c ji u l i c z n yc h ,
rabunków ani podpaleń. Jednak, począwszy od 17 grudnia, to stolica Pomorza Zachodniego stawała
się z wolna centrum protestu społecznego. Przed południem pracownicy Stoczni im. Adolfa War-
skiego w pochodzie wyszli poza bramę zakładu – podobnie jak przed trzema dniami ich koledzy
w Gdańsku – kierując się w stronę KW PZPR. Do pierwszego gwałtownego starcia doszło w rejonie
ulicy Dubois, gdzie milicjanci brutalnie zaatakowali pochód. Demonstranci spalili tam milicyjnego
gazika i poważnie poturbowali jego załogę.
Przed lokalną siedzibą władz partyjnych systematycznie rosła liczba manifestantów; utrzymywała
się tam napięta atmosfera. W obliczu groźby podpalenia budynku I sekretarz KW Antoni Walaszek
podjął decyzję o jego ewakuacji. Ciekawe, że zanim doszło w tym rejonie do gwałtownych starć z „si-
łami porządkowymi”, żołnierze długo nie przeszkadzali w plądrowaniu, a nawet w próbach podpalenia
gmachu KW. Co więcej, miały tam miejsce przypadki bratania się wojska ze stoczniowcami. Niewąt-
pliwie za przyzwoleniem żołnierzy na transporterach opancerzonych demonstranci zatykali transpa-
renty z napisami: „Żądamy podwyżki płac” czy „Popieramy stoczniowców Gdańska i Gdyni”.
Sytuacja wokół gmachu KW stawała się coraz bardziej dramatyczna. Podobnie jak wcześniej
w Gdańsku tłum, szacowany na ponad 20 tys. osób, nie dopuszczał do gaszenia płonącego budynku,
pozwalając jedynie na profi laktyczne polewanie wodą przylegających do niego domów. Sytuacji nie były
w stanie opanować ani pododdziały wojska wydzielone do obrony rejonu KW, ani skierowane tam siły
zwarte MO. Andrzej Zieliński, który w owym czasie był radcą prawnym w wojsku, zapamiętał rozmo-
wę telefoniczną znajdującego się w płonącym gmachu dowódcy pułkownika Henryka Ziemiańskiego
z zastępcą dowódcy 12. Dywizji Zmechanizowanej (do spraw politycznych), pułkownikiem Zdzisławem
Drewniowskim: „Usłyszałem dramatyczny krzyk telefonistki: Ratujcie! Palimy się! Nigdy nie zapomnę
tego krzyku. Wtedy pułkownik Drewniowski [...] zaczął walić: Pułkowniku Ziemiański, rozkazuję otwo-
rzyć ogień. I na to usłyszałem odpowiedź, a była to sytuacja bojowa: Obywatelu pułkowniku, odmawiam
wykonania rozkazu. A potem usłyszeliśmy – Do kogo, kurwa, będę strzelał, tam są kobiety i dzieci”
2
.
Jednak najtragiczniejszy przebieg miały tego dnia wydarzenia w Gdyni, gdzie wcześniej także nie
było starć ulicznych, rabunków i podpaleń; co więcej, 15 grudnia ukonstytuował się Główny Komitet
Strajkowy dla Miasta Gdyni, który został uznany za partnera przez przewodniczącego Prezydium
Miejskiej Rady Narodowej Jana Mariańskiego. Po kilkunastu godzinach członkowie komitetu zostali
w brutalny sposób aresztowani. Trudno także nie zauważyć, że o ile w Gdańsku, a potem również
w Elblągu i – zwłaszcza – w Szczecinie, mieliśmy do czynienia z walkami ulicznymi, o tyle w Gdyni
doszło do prawdziwej masakry. Wojsko i milicja ostrzelały tam bezbronnych ludzi idących rano do
pracy. W sumie w Gdyni zginęło co najmniej osiemnaście osób.
Tragicznym symbolem gdyńskiego Grudnia stał się utrwalony na fi lmie i fotografi i pochód niosą-
cy na drzwiach ciało zabitego młodego człowieka i pokrwawioną fl agę biało-czerwoną. Do grudnio-
wej legendy przeszedł on jako tytułowy bohater
Ballady o Janku Wiśniewskim
, choć w rzeczywistości
człowiek taki nie istniał. Autor ballady celowo wybrał bardzo popularne imię: Jan i jedno z najczęściej
spotykanych polskich nazwisk: Wiśniewski, aby w ten sposób stworzyć – być może na wzór nieznane-
go żołnierza – pewną postać symboliczną. Naprawdę nie było wówczas Janka Wiśniewskiego, którego
imię nosi dziś jedna z ulic w Gdyni, ale zarazem takich Janków Wiśniewskich było, czy mogło być,
bardzo wielu. I nie ma większego znaczenia, kto był jego historycznym pierwowzorem. Można tylko
dodać, że na znanej fotografi i utrwalono zastrzelonego rankiem w pobliżu stacji kolejowej Gdynia
Stocznia osiemnastoletniego Zbigniewa Godlewskiego.
2
Cyt. za: M. Szejnert, T. Zalewski,
Szczecin: Grudzień – Sierpień – Grudzień
, Londyn 1986, s. 39.
4
W sumie od 14 do 19 grudnia w kilku miastach, nie tylko zresztą Wybrzeża, (m.in. w Białymsto-
ku, Krakowie, Wałbrzychu) w ulicznych starciach wzięło udział – w sposób mniej lub bardziej aktyw-
ny – łącznie kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Walki nierzadko przybierały bardzo gwałtowny charakter,
a wartość strat materialnych spowodowanych zniszczeniami przekroczyła 400 mln ówczesnych zło-
tych. Podpalono i całkowicie lub częściowo zniszczono dziewiętnaście obiektów użyteczności pub-
licznej, w tym między innymi budynki KW PZPR w Gdańsku i Szczecinie.
Do spacyfi kowania protestów na Wybrzeżu władze użyły łącznie ok. 27 tys. żołnierzy oraz 550
czołgów, 750 transporterów opancerzonych i 2100 samochodów. Zaangażowano również 108 samo-
lotów i śmigłowców, a także 40 jednostek pływających Marynarki Wojennej. „Razem z siłami, które
zostały przesunięte w wyznaczone rejony, ale nie użyte do akcji, jak również łącznie z grupami skie-
rowanymi do dyspozycji miejscowych władz dla wewnętrznej ochrony obiektów na znacznym obsza-
rze kraju – zaangażowano około: 61 tys. żołnierzy, 1700 czołgów, 1750 transporterów opancerzonych
i 8700 samochodów”
3
.
Jeżeli nie liczyć stanu wojennego, nigdy w czasach pokoju „ludowe” Wojsko Polskie na taką skalę
nie zostało postawione w stan gotowości bojowej i w takim zakresie nie zostało wykorzystane do
„zapewniania porządku publicznego”, czyli pacyfi kacji społeczeństwa. Liczba ofi ar tej narodowej
tragedii przez lata budziła, a czasem nadal budzi wątpliwości. Wiele osób było przekonanych, że ofi ar
śmiertelnych musiało być więcej, niż to podano; według ofi cjalnych danych w Grudniu śmierć ponio-
sło łącznie 45 osób, a 1165 zostało rannych.
A przecież do sił Wojska Polskiego trzeba jeszcze dodać co najmniej 9 tys. milicjantów, funk-
cjonariuszy Służby Bezpieczeństwa i Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej oraz służby wię-
ziennej czy nawet straży pożarnej, którzy zostali zmobilizowani i włączeni wtenczas do działania.
W trakcie pacyfi kowania demonstracji zużyto łącznie około 150 tys. sztuk środków chemicznych,
a żołnierze (danymi służb podległych MSW nie dysponuję) wystrzelili na Wybrzeżu blisko 46 tys.
pocisków różnego kalibru i różnych typów
4
. Nawet jeżeli wliczono w to amunicję, która „zaginęła”,
i jeśli przeważały pociski świetlne i „ślepe”, to i tak otrzymujemy szokującą liczbę.
Można na te liczby spróbować spojrzeć nieco inaczej. Amunicji wystrzelano kilka razy mniej, niż
zużyło jej wojsko przy pacyfi kacji robotniczego powstania w Poznaniu w czerwcu 1956 r., co – jak
się wydaje – wynikało przede wszystkim z przyjęcia odmiennej koncepcji jej użycia. W pierwszej
połowie lat pięćdziesiątych w Polsce nie było specjalnych milicyjnych formacji przygotowanych do
rozpędzania ulicznych zgromadzeń. Do opanowania sytuacji w mieście użyto żołnierzy, którzy nie
byli jednak przeszkoleni w prowadzeniu tego typu działań o charakterze policyjnym i często strzelali
praktycznie do wszystkiego, co (w ich mniemaniu) mogło stanowić dla nich zagrożenie.
W grudniu 1970 r. główny ciężar walk z demonstrantami wzięli na siebie funkcjonariusze milicji
wyposażeni w hełmy, długie pałki, tarcze, środki chemiczne oraz broń palną. Wyposażone w cięż-
ki sprzęt pododdziały WP stanowiły dla nich ogromne wsparcie, ale zwykle nie znajdowały się na
pierwszej linii walki. Zresztą o ile pododdziały wojska za każdym razem strzelały na rozkaz w sposób
zwarty, w kilku zaledwie sytuacjach i miejscach, o tyle funkcjonariusze SB i MO mieli prawo każ-
dorazowo samodzielnie (dodajmy: w skrajnym napięciu) decydować o użyciu broni palnej i czynili
z tego użytek w sposób praktycznie niekontrolowany. Trzeba też pamiętać, że pomoc ze strony wojska
miała różnorodny charakter i nie ograniczała się do wspierającej obecności żołnierzy na ulicach. Mi-
nisterstwo Obrony Narodowej użyczyło na potrzeby MSW także samolotów transportowych i pojaz-
dów do przewozu funkcjonariuszy.
Chociaż niewątpliwie najbardziej dramatyczny i gwałtowny obrót przybrały wydarzenia na Wy-
brzeżu, to jednak także w głębi kraju między 14 a 20 grudnia w 37 zakładach produkcyjnych odnoto-
wano „przerwy w pracy”, w których brało udział łącznie około 22 280 osób. „W całym kraju – pisał
przed laty Mieczysław F. Rakowski – nasiliła się akcja kolportażu ulotek, haseł i napisów krytykują-
cych PZPR i nawołujących do organizowania wieców i manifestacji. Istniało realne niebezpieczeń-
3
J. Eisler, S. Trepczyński,
Grudzień ’70 wewnątrz „Białego Domu”
, Warszawa 1991, s. 175–176.
4
Grudzień 1970 w dokumentach MSW
, wybór, wstęp i oprac. J. Eisler, Warszawa 2000, s. 12.
5
stwo, iż następny tydzień stworzy sytuację, która wymknie się spod kontroli. Nad Polską zawisła
groźba chaosu i przelewu bratniej krwi na wielką skalę”. Tylko 19 grudnia strajkowało w Polsce około
100 zakładów w 7 (na 17) województwach
5
.
Wydaje się, że liczby te są jednak zaniżone. Tylko w aglomeracji szczecińskiej, gdzie protest przybrał
najbardziej zorganizowaną formę, strajkowało lub podjęło akcje solidarnościowe w sumie blisko 120 za-
kładów. Utworzono stanowiący realną władzę w mieście Ogólnomiejski Komitet Strajkowy z siedzibą
w Stoczni im. Adolfa Warskiego, skupiający wszystkie te zakłady. Trudno się więc dziwić, że zastępca
członka Biura Politycznego, sekretarz KC PZPR Jan Szydlak mówił wówczas o „republice szczecińskiej”.
Nie można też jednak zapominać, że gwałtownym protestom społecznym towarzyszyła niejawna
rozgrywka polityczna w kierownictwie PZPR. Zaangażowana była w nią grupa działaczy wyższe-
go i średniego szczebla, którzy już w nocy z 15 na 16 grudnia uznali, że jednym (choć bynajmniej
nie jedynym) z warunków uspokojenia sytuacji w kraju i przerwania rozlewu krwi jest zmiana na
stanowisku I sekretarza KC PZPR. Cały czas działając w konspiracji, ale zarazem ciesząc się wspar-
ciem na Kremlu, „konspiratorzy” doprowadzili do politycznego przesilenia. W piątek wieczorem do
willi Edwarda Gierka w Katowicach w tajemnicy udali się kierownik Wydziału Administracyjnego
KC PZPR Stanisław Kania oraz wiceminister spraw wewnętrznych Franciszek Szlachcic i przekonali
gospodarza, że powinien zastąpić Gomułkę na fotelu szefa partii.
Po sobotnim posiedzeniu Biura Politycznego, w którym nie uczestniczył już Gomułka, odwiezio-
ny do szpitala w związku z pogorszeniem się stanu zdrowia, w niedzielę 20 grudnia w trybie pilnym
zwołano w Warszawie VII Plenum KC PZPR. Jedynym jego zadaniem było dokonanie zmiany na
stanowisku I sekretarza KC PZPR. Gomułkę, który w niesławie schodził ze sceny politycznej, zastąpił
w tej roli dotychczasowy członek Biura Politycznego i zarazem I sekretarz KW PZPR w Katowicach
Edward Gierek. Zmiana ta, która kładła kres najbardziej gwałtownej, krwawej fazie kryzysu, była
efektem społecznych protestów i zakulisowych rozgrywek w kierownictwie PZPR. Po kolejnych fa-
lach strajków ze stycznia i lutego 1971 r. 1 marca władze wycofały niefortunną podwyżkę cen.
Wybrana literatura
Tomasz Balbus, Łukasz Kamiński,
Grudzień ’70 poza Wybrzeżem w dokumentach aparatu wła-
dzy,
Wrocław 2000; Zbigniew Branach,
Grudniowe wdowy czekają
, Wrocław 1990;
idem
,
Polityka
strzelania Grudzień 1970
, Toruń 2008; Sławomir Cenckiewicz,
Gdański Grudzień ’70. Rekonstrukcja
– dokumentacja – walka z pamięcią
, Gdańsk–Warszawa 2009; Bogumiła Danowska,
Grudzień 1970
roku na Wybrzeżu Gdańskim. Przyczyny – przebieg – reperkusje,
Pelplin 2000; Jerzy Eisler,
Gru-
dzień 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje
, Warszawa 2000; Jerzy Eisler, Izabella Greczanik-Filipp,
Wiesława Kwiatkowska, Janusz Marszalec,
To nie na darmo… Grudzień ’70 w Gdańsku i Gdyni
, red.
M. Sokołowska, Pelplin 2006; Jerzy Eisler, Stanisław Trepczyński,
Grudzień ’70 wewnątrz „Białego
Domu”
, Warszawa 1991; Andrzej Głowacki,
Kryzys polityczny 1970 roku
, Warszawa 1990; Tadeusz
Górski, Henryk Kula,
Gdańsk–Gdynia–Elbląg ’70.
Wydarzenia grudniowe w świetle dokumentów
urzędowych
, Gdynia 1990;
Grudzień przed Sierpniem. W XXV rocznicę wydarzeń grudniowych
, red.
L. Mażewski i W. Turek, Gdańsk 1996;
Grudzień 1970
, Paryż 1986;
Grudzień 1970 w dokumentach
MSW
,
wybór, wstęp i oprac. J. Eisler, Warszawa 2000; Henryk M. Kula,
Grudzień 1970 „ofi cjalny”
i rzeczywisty
, Gdańsk 2006; Wiesława Kwiatkowska,
Grudniowa Apokalipsa
, Gdynia 1993; Mał-
gorzata Machałek, Paweł Miedziński,
Zbuntowane miasto. Szczeciński Grudzień ’70 – Styczeń ’71
,
Szczecin 2007; Edward J. Nalepa,
Wojsko Polskie w Grudniu 1970,
Warszawa 1990;
Poznań 1956
– Grudzień 1970
, oprac. E. Wacowska, Paryż 1971; Mieczysław F.
Rakowski,
Przesilenie grudnio-
we.
Przyczynek do dziejów
najnowszych,
Warszawa 1981;
Rewolta szczecińska i jej znaczenie,
oprac.
E. Wacowska, Paryż 1971; Barbara Seidler,
Kto kazał strzelać? Grudzień ’70
, Warszawa 1991;
Mał-
gorzata Szejnert, Tomasz Zalewski,
Szczecin: Grudzień–Sierpień–Grudzień
, Londyn 1986;
Tajne d o -
kumenty Biura Politycznego. Grudzień 1970
, oprac. P. Domański, Londyn 1991; Marek Tarniewski
[Jakub Karpiński],
Płonie komitet (grudzień
1970 – czerwiec 1976),
Paryż 1982.
5
M.F. Rakowski,
Przesilenie grudniowe. Przyczynek do dziejów najnowszych
, Warszawa 1981, s. 53.
6
Plik z chomika:
Zabr7
Inne pliki z tego folderu:
Jerzy Eisler - Drogi do wolności, drogi do wspólnej europy.pdf
(7184 KB)
Co nam zostało z tych lat... Opozycja polityczna 1976–1980 z dzisiejszej perspektywy, red. Jerzy Eisler.pdf
(1301 KB)
Anna Pieta-Szawara - Recenzja - J. Eisler Polski rok 1968.pdf
(68 KB)
Eisler Jerzy - Czerwiec 76 w materiałach archiwalnych.doc
(988 KB)
Jerzy Eisler - Co nam zostało z tych lat... Opozycja polityczna 1976–1980 z dzisiejszej perspektywy, red. Jerzy Eisler.pdf
(1301 KB)
Inne foldery tego chomika:
! Władcy Polski
Armia Krajowa
Askenazy Szymon
Bąkowski Klemens
Baliński Michał
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin