Domanska,%20Problem%20rzeczy%20we%20wspolczesnej%20archeologii.pdf

RZECZY I LUDZIE

HUMANISTYKA WOBEC MATERIALNOŚCI

Redakcja

J. Kowalewski, W. Piasek, M. Śliwa

Autorzy

P. Abriszewska, K. Abriszewski, Ł. Afeltowicz, J. Bara ski,

E. Doma ska, A. Jarzewicz, E. Klekot, A. Kle ta-Nawrocka,

A. F. Kola, J. Kowalewski, A. P. Kowalski, M. Krajewski,

A. Kucner, B. Olsen, J. J. Pawlik, W. Piasek, T. Rakowski,

P. Rodak, F. Schmidt, R. Sierocki, S. Sikora, M. Skowro ska,

M. Śliwa, M. Zawodna, B. Zielewska-Rudnicka

Recenzent

prof. dr hab. Wojciech J. Burszta

Korekta

Joanna Piasek

Korekta techniczna

Redakcja

Projekt okładki i znaku graﬁ cznego Colloquia Humaniorum

Piotr Korona

Publikacja doﬁ nansowana przez

Wydział Humanistyczny UWM w Olsztynie

Instytut Filozofii UWM w Olsztynie

Instytut Historii i Archiwistyki UMK w Toruniu

Instytut Historii i Stosunków Midzynarodowych UWM w Olsztynie

Olsztyn 2008

ISBN 978-83-60636-02-2

Wydawca

Instytut Filozofii Uniwersytetu Warmi#sko-Mazurskiego w Olsztynie

Rozpowszechnianie

Instytut Filozofii Uniwersytetu Warmi#sko-Mazurskiego w Olsztynie

ul. K. Obitza 1, 10-725 Olsztyn,

tel. +48 89 523-34-89, e-mail: sekretariat-if@uwm.edu.pl

Forum Humanistyczne

www.forhum.uni.torun.pl

e-mail: forhum@uni.torun.pl

Przygotowanie komputerowe

„FIRET” Iwona i Paweł Banasiakowie

Druk i oprawa

Zakład Poligraficzny Uniwersytetu Warmi#sko-Mazurskiego w Olsztynie

EWA DOMAŃSKA

Problem rzeczy we współczesnej

archeologii *

Rozważając toczące się we współczesnej angloamerykańskiej

teorii archaeologii dyskusje na temat materialności, sprawczości

i rzeczy, tekst ten podejmuje problem wychodzenia współczesnej

humanistyki poza rozważania na temat narracji historycznej, histo-

rycznej reprezentacji i ogólnie relacji pomiędzy tekstem a rzeczywi-

stością przeszłą, które dominowały ją od końca lat 60-tych do

połowy lat 90-tych 1 . Symptomem owego wyjścia jest przesunięcie

zainteresowań badawczych na problemy m.in. praktyki badawczej

i materialności oraz spadek popularności podejść konstruktywi-

stycznych (zwłaszcza tekstualnych i narratywistycznych) na rzecz

tendencji nawiązujących do pozytywizmu czy empiryzmu („nowy

materializm”). Patrząc na badania historyczne z punktu widzenia

porównawczych badań nad teorią nauk humanistycznych, możliwo-

ści odświeżenia reﬂ eksji nad przeszłością upatruję: po pierwsze

w rozwijaniu powtórnie nawiązanego dialogu pomiędzy naukami

humanistycznymi i przyrodniczymi 2 , po drugie w zmianie dyscyplin,

* Niniejszy tekst publikowany jest na prośbę Redakcji z zamysłem

uzupełnienia i rozwinięcia kontekstów humanistyki nieantropocentrycznej

prezentowanej już przez Autorkę w innych miejscach.

1 Artykuł ten stanowi rozwiniętą i uaktualnioną wersję wystąpienia

pt. „Powrót do rzeczy” przedstawionego na zebraniu Komisji Antropologii

Pradziejów i Średniowiecza Komitetu Nauk Pra- i Protohistorycznych PAN

(Warszawa, 26 stycznia 2005). Różne fragmenty tego tekstu opublikowane

zostały wcześniej w innych miejscach (zob. Domańska 2006a; 2006b,

w druku).

2 Jeżeli chodzi o teorię historii zwolennikiem nawiązania powtórnego

dialogu pomiędzy naukami humanistycznymi i przyrodniczymi jest John

Zammito (2004a; 2004b). Zwraca on uwagę, że wzajemna niechęć histo-

ryków do przyrodników i vice versa wynika z tradycyjnego widzenia przez

28 EwaDomańska

które służą szeroko pojętej reﬂ eksji historycznej jako źródła inspi-

racji badawczych – owych inspiracji poszukuję obecnie nie tyle

w teorii literatury i w antropologii (co charakteryzowało lata 70-te

i 80-te), ile w technoscience , kryminalistyce ( forensic sciences) ,

w sztuce (zwłaszcza w wielowątkowej bio-art oraz krytyce sztuki

współczesnej) i w interdyscyplinarnych visual studies , po trzecie –

i to stanowi mój główny przedmiot zainteresowań – w przemyśleniu

kwestii źródła historycznego, a zwłaszcza jego aspektu materialnego.

Nie chodzi oczywiście o to, że problem źródeł historycznych nie był

podejmowany. Wręcz przeciwnie – jest to jedna z najczęściej dys-

kutowanych przez historyków i teoretyków historii kwestia. Chodzi

jednak o to, by postawić problem źródła w innym niż semiotyka,

teoria dyskursu czy teoria reprezentacji kontekście i próbować

wydobyć z jego analizy wymiar, który tradycyjne badania źródłowe

obie strony zarówno nauki, jak i historii. I tak, podczas gdy jedni cały czas

odnoszą naukowość do tradycji przede wszystkim Hempla, Poppera

i Kuhna kojarzonych z dedukcyjno-nomologicznym modelem wyjaśniania

i paradygmatami, drudzy hołdują tradycyjnemu widzeniu historii jako

zwykłego opisu pieczołowicie zbieranych faktów. Zammito podkreśla, że

zarówno nauka, jak i historia bardzo się zmieniły. Ciekawa jest jego inspi-

rowana rozważaniami Richarda Rorty’ego uwaga, że narratywizm zastąpił

dyscyplinę – dyskursem, a epistemologię historii – hermeneutką. Projekt

Zammito to połączenie historyzmu i naturalizmu i wykorzystanie meto-

dologii i epistemologii biologii ewolucyjnej do badań historycznych. Bio-

logia ewolucyjna stanowi obecnie źródło inspiracji dla ﬁ lozoﬁ i nauki. Mówi

się o „naturalistycznym zwrocie”, który polega na odrzuceniu twierdzenia,

że metoda ﬁ lozoﬁ czna jest a priori analizą pojęciową. Podstawowe dla tej

dyscypliny pojęcia: wyłanianie się ( emergence ), wykroczenie ( entrenchment ),

specjacja (powstawanie gatunków – speciacion ), gatunki ( species ), jak

twierdzi Zammito, mogą odświeżyć epistemologiczny dyskurs historyków.

Zammito deklaruje: „Kieruję swoje badania ku zwróceniu uwagi na głębo-

kie analogie pomiędzy kategoriami należącymi do pojęciowych konstelacji

biologii ewolucyjnej i historyzmu. […] Potrzebujemy teorii, która opisuje

wykraczania ( entrenchment ) praktyk i pojęć jako struktur […], tzn. teorii

ograniczeń ( theory of constraints ). Potrzebujemy także, jak sądzę, teorii,

która odnotowuje wyłanianie się ( emergence ) radykalnej nowości, która

w historii wybucha na konkretnym poziomie zdarzenia i działania” (Zam-

mito 2004b; zob. także Zammito 2004a). O „zwrocie naturalistycznym”

w ﬁ lozoﬁ i nauki zob.: Paller (1986) i Giere (1985).

Problem rzeczy we współczesnej archeologii 29

marginalizują albo się nimi nie interesują. Zatem przedmiotem

moich zainteresowań jest materialność i forma źródła historycznego

a nie ich tekstualność i treść.

Teoria archeologii jest ciekawsza i bardziej w swych rozważaniach

zaawansowana od teorii historii 3 . Zagadnienie doświadczenia histo-

rycznego podejmowane przez Franka Ankersmita, które w teorii

historii można interpretować jako odchodzenie od narratywizmu

i tekstualizmu, archeologowie rozpatrywali wcześniej. Na przykład

Michael Shanks już w 1992 roku w książce Experiencing the Past pisał

o kwestii doświadczenia przeszłości, wychodząc poza inspiracje

płynące ze „zwrotu lingwistycznego” czy dyskursywnego, choć

zupełnie nie interesowało go bezpośrednie doświadczenie rzeczy-

wistości, a raczej zwrócenie się ku innym mediom i zmysłom jej

postrzegania (w tym aspekcie jego projekt jest ciekawszy od roman-

tyzującej idei wzniosłego doświadczenia historycznego Ankersmita).

3 Pewną zazdrość może ponadto wzbudzać fakt, że wśród archeologów

nie ma aż tak rażącej przepaści między praktykami i teoretykami, jaką

możemy obserwować wśród historyków. Warto zatem zainteresować się

ostatnimi osiągnięciami teorii archeologicznej, bowiem archeolodzy nie

tylko wychodzą z coraz to ciekawszymi propozycjami problemowymi

i badawczymi, lecz także z sukcesem adaptują je do swoich badań. Zob.:

„ Disability and Archeology ”, numer tematyczny Archaeological Review from

Cambridge , vol. 15, no. 2, 1999; „ Archaeology of Perception and the Senses ”,

numer tematyczny Archaeological Review from Cambridge , vol. 15, no. 1,

1998; Archaeology and Folkore… (1999); Archaeologies of Landscape…

(1999); Tilley (1999); Pearson, Shanks (2001). Przywołując w tym kontekście

archeologię śmierci czy krajobrazu, nie chcę oczywiście powiedzieć, iż są to

tematy w archeologii nowe, które świadczą o przełomie, bowiem to w isto-

cie nie tematy, ale sposób prowadzonych nad nimi rozważań, odmienna

perspektywa badawcza i opcja teoretyczna, zestaw stawianych materiałowi

pytań, a także inny język przedstawiania, sygnalizuje zmiany. A zatem ist-

nieje istotna różnica pomiędzy scjentystyczną e Archaeology of Death

(1981), a odzwierciedlającą dylematy współczesności i wykorzystującą nowe

zdobycze myśli humanistycznej pracą Mike’a Parkera Pearsona e Arche-

aology of Death and Burial (Pearson 1999). Znajdujemy w niej rozważania

na tematy dotyczące odczytywania ciała, feminizmu i tożsamości płciowej,

polityki martwego ciała, relacji między pamięcią i śmiercią oraz etyki

i przepisów prawnych związanych z ekshumacją, które w pracy z 1981 nie

były obecne.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: