Ostroda.pdf

OSTRÓDA

powiat Ostróda

zamek krzy¿acki komturski

Jezioro Drwêckie, widok od strony zamku

Z rzeki Drwêcy, wp³ywaj¹cej w tym miejscu do jeziora. Wzniesiono go w miejscu znakomicie nadaj¹-

cym siê do obrony. Powsta³e z przyzamkowej osady miasto rozci¹gnê³o siê po wschodniej stronie zamku,

a w póŸniejszym czasie objê³o wschodni i po³udniowy brzeg jeziora. Ostróda le¿y w odleg³oœci 36 km na

zachód od Olsztyna, w zachodniej czêœci Pojezierza Mazurskiego, wœród lasów i jezior. W okresie przed-

krzy¿ackim by³y to po³udniowe krañce Pomezanii, zamieszkane przez pruskie plemiê Sasinów.

Zamek ostródzki by³ jedynym zakonnym zamkiem komturskim na terenie dzisiejszej Warmii i Mazur

opartym na pe³nym architektonicznym programie modelu zamku konwentualnego (chocia¿ nie posia-

Zamek jesieni¹, widok od po³udniowego zachodu

amek krzy¿acki konwentualny (siedziba komturstwa) po³o¿ony nad Jeziorem Drwêckim, w wid³ach

da³ pe³nowymiarowej wie¿y). Zbudowano go w czasach najwiêkszej œwietnoœci Zakonu, niestety uleg³

potem wielu przekszta³ceniom i wielokrotnie by³ niszczony. Dzisiaj zachowany w niepe³nej wysokoœci,

w czêœci niezbyt szczêœliwie zrekonstruowany, w swych oryginalnych, gotyckich partiach przechowa³

jednak cechy pierwotnej, dobrej architektury czasów pañstwa krzy¿ackiego.

Zamek powsta³ prawdopodobnie na miejscu pruskiej osady po³o¿onej przy wa¿nym, starym szlaku han-

dlowym z Mazowsza nad Ba³tyk. Oko³o 1300 roku Krzy¿acy wznieœli tu warowniê, która mia³a chroniæ

po³udniowe krañce zdobytych przez nich ziem i stanowiæ bazê do ich kolonizacji. Pocz¹tkowo powo³ano

tu siedzibê prokuratora, podlegaj¹cego administracyjnie komturstwu w Dzierzgoniu — prokuratorów

Ostróda / Osterode zamek krzy¿acki komturski 317

316 zamek krzy¿acki komturski Ostróda / Osterode

OSTERODE

komturstwo Ostróda

Armata strzeg¹ca wjazdu na zamek

zaczêto wymieniaæ w dokumentach Ÿrod³o-

wych od roku 1330. Rok wczeœniej komtur

dzierzgoñski Luter, ksi¹¿ê brunszwicki, nada³

przyzamkowej osadzie prawa miejskie. Nazwa

zamku i miasta wywodzi siê od miejsca pocho-

dzenia pierwszych dolnosaksoñskich osadni-

ków, którzy przybyli tu z po³o¿onego w górach

Harzu miasta Osterode. Miasto to nale¿a³o do ro-

du ksi¹¿¹t brunszwickich, z którego pochodzi³

komtur Luter, za³o¿yciel Ostródy i póŸniejszy

wielki mistrz Zakonu. Wobec groŸby czêstych

najazdów litewskich, trudnoœci w zarz¹dzaniu

i w prowadzeniu akcji osadniczej na tych tere-

Plan sytuacyjny zamku i miasta, wg K. Steinbrechta, 1920 r.

nach, w roku 1341 powo³ano w Ostródzie samodzieln¹ komturiê. Podlega³y jej zamki w Dzia³dowie,

Nidzicy, Wielbarku, Olsztynku, D¹brównie i I³awie.

Pierwsza warownia w Ostródzie by³a budowl¹ drewniano-ziemn¹, najprawdopodobniej znajdowa³a siê

nieopodal miejsca póŸniejszej budowli murowanej. Nowy, murowany z ceg³y zamek, ju¿ na potrzeby

konwentu, zaczêto wznosiæ w 1349 roku. Komturem ostródzkim by³ wówczas Günther von Hohenstein,

który nadzorowa³ wczeœniej, jako tamtejszy komtur, budowê zamku w Œwieciu. Budowa potê¿nego zam-

ku w Ostródzie zakoñczy³a siê dopiero oko³o 1380 roku.

Zachód s³oñca nad Jeziorem Drwêckim

Budowlê usytuowano w pó³nocno-zachodnim naro¿u miasta po³o¿onego na wyspie utworzonej przez

ramiona Drwêcy, wpadaj¹cej tu trzema odnogami do jeziora. Zamek oddzieli³y od miasta wype³niona

wod¹ fosa, mur obronny i parcham (obronne miêdzymurze), które otacza³y ca³e za³o¿enie. Za³o¿on¹ na

planie zbli¿onym do kwadratu (44,7 x 45,2 m) warowniê wymurowano z ceg³y, na kamiennym cokole.

Od strony jeziora (zachodniej) stanê³o skrzyd³o bramne z przejazdem na osi. Wjazd chroniony by³ dodat-

kowo przez niewielki, wysuniêty budynek przedbramia (z dodatkow¹ bram¹) i most zwodzony nad fos¹.

Po przedbramiu zachowa³y siê w czêœci zrekonstruowane i podwy¿szone mury fundamentowe. Obecna

Ostróda / Osterode zamek krzy¿acki komturski 319

ostro³ukowa, granitowa brama na zamek by³a kiedyœ bram¹ wewnêtrzn¹, teraz zas³ania j¹ trochê zre-

konstruowany mur skrzyd³a bramnego. Wszystkie cztery skrzyd³a budowli by³y podpiwniczone, skrzyd³a

reprezentacyjne — po³udniowe i pó³nocne — by³y trzykondygnacyjne, natomiast urzêdowo-mieszkalne

skrzyd³a zachodnie i wschodnie mia³y cztery kondygnacje; ich trzecie kondygnacje pe³ni³y zapewne

funkcje magazynowe. Piwnice uzyska³y sklepienia krzy¿owe na gurtach, przyziemie zosta³o przesklepio-

ne sklepieniem krzy¿owo-¿ebrowym, opartym na granitowych filarach. W niewielkim pomieszczeniu

20 m

Widok na dziedziniec zamkowy z naro¿a pó³nocno-wschodniego

Rzut poziomy przyziemia wg K. Steinbrechta,

uzupe³nienia M. Garniec

Gotyckie okno w elewacji wschodniej

i filarze zachowa³y siê kamienne fundamenty. Najbardziej reprezentacyjne i najwa¿niejsze by³o skrzyd³o

po³udniowe. Tu, na piêtrze od wschodu, usytuowano kaplicê, a od zachodu kapitularz. Do tych pomiesz-

czeñ prowadzi³y z kru¿ganka piêkne, ostro³ukowe, bogato profilowane portale, dziœ w wiekszoœci zre-

konstruowane (podobne portale prowadzi³y te¿ do pomieszczeñ przyziemia tego skrzyd³a). Sklepienia

niestety nie ocala³y, a — s¹dz¹c choæby po portalach — musia³y byæ naprawdê piêkne. Komnaty komtura

znajdowa³y siê na piêtrze, prawdopodobnie w skrzydle bramnym, po jego pó³nocnej stronie. Nieznany

jest szczegó³owy rozk³ad innych pomieszczeñ piêtra reprezentacyjnego. W skrzydle po³udniowym, obok

portalu do kaplicy zamkowej, zachowa³o siê wejœcie na schody prowadz¹ce na wy¿sz¹ kondygnacjê ob-

ronn¹. Zamek posiada³ doœæ nietypow¹, smuk³¹ wie¿ê, usytuowan¹ w skrzydle wschodnim od strony

Granitowy filar w pomieszczeniu przy bramie

Przyziemie, skrzyd³o po³udniowe, rys. K. Steinbrechta, 1920 r.

Rzut poziomy piwnic zamkowych

a — fundamenty wie¿y, b — przedbramie

przy wjeŸdzie, po prawej stronie, sklepienie oparto na jednym grani-

towym filarze, wprawdzie nadgryzionym przez czas, ale zachowa-

nym do dzisiaj. Wewn¹trz za³o¿enia powsta³ czworok¹tny dziedzi-

niec ze studni¹. Komunikacjê na piêtro zapewnia³ drewniany kru¿-

ganek dobudowany wzd³u¿ skrzyde³ wokó³ dziedziñca; zachowa³y

siê otwory po gniazdach belek kru¿ganka, g³ównie w skrzydle po³ud-

niowym, choæ istnieje przypuszczenie, ¿e kru¿ganek by³ w dolnej

czêœci murowany. Przyziemie pe³ni³o funkcje gospodarcze, a piêtro

reprezentacyjne i mieszkalne. Kuchnia i spi¿arnia konwentu znajdo-

wa³y siê w skrzydle pó³nocnym. Na piêtrze nad kuchni¹ usytuowano

bardzo du¿yrefektarz, sk¹d murowanym, wsparty na jednym filarze

gankiem mo¿na by³o dostaæ siê do wie¿y danskerowej; po danskerze

Restauracja w piwnicach skrzyd³a pó³nocnego

320 zamek krzy¿acki komturski Ostróda / Osterode

Ostróda / Osterode zamek krzy¿acki komturski 321

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: