Biuletyn_1-2_2009_do_sieci.pdf

(3902 KB) Pobierz
untitled
N R 1 – 2 ( 9 6 – 9 7 )
styczeń–luty
2 0 0 9
B I U L E T Y N
D: DVD
• S F
• M W
• M L
B I U L E T Y N
INSTYTuTu PAmIęcI NARODOwEj
numer indeksu 374431
nakład 10000 egz.
Kresy
pamiętamy!
cena 8 zł (w tym 0% VAT)
INSTYTuTu PAmIęcI NARODOwEj
cena 8 zł (w tym 0% VAT)
124681460.095.png 124681460.106.png 124681460.117.png 124681460.128.png 124681460.001.png 124681460.012.png 124681460.023.png 124681460.034.png 124681460.045.png 124681460.050.png
ODDZIAŁY IPN
ADRESY I TELEFONY
BIAŁYSTOK
ul. Wars­tat­wa 1a, 15-637 Białystok
tel. (0-85) 664 57 03
GDAŃSK
ul. Witomińska 19, 81-311 Gdynia
tel. (0-58) 660 67 00
KATOWICE
ul. Kilińskiego 9, 40-061 Katowice
tel. (0-32) 609 98 40
KRAKÓW
ul. Reformacka 3, 31-012 Kraków
tel. (0-12) 421 11 00
LUBLIN
ul. Szewska 2, 20-086 Lublin
tel. (0-81) 536 34 01
ŁÓDŹ
ul. Orzeszkowej 31/35, 91-479 Łódź
tel. (0-42) 616 27 45
POZNAŃ
ul. Rolna 45a, 61-487 Poznań
tel. (0-61) 835 69 00
RZESZÓW
ul. Słowackiego 18, 35-060 Rzeszów
tel. (0-17) 860 60 18
SZCZECIN
ul. K. Janickiego 30, 71-270 Szczecin
tel. (0-91) 484 98 00
WARSZAWA
ul. Chłodna 51, 00-867 Warszawa
tel. (0-22) 526 19 20
WROCŁAW
ul. Sołtysowicka 21a, 51-168 Wrocław
tel. (0-71) 326 76 00
BIULETYN INSTYTUTU PAMIĘCI NARODOWEJ
Kolegium: Jan Żaryn – przewodniczący,
Marek Gałęzowski, Łukasz Kamiński, Kazimierz Krajewski, Filip Musiał,
Barbara Polak, Leszek Próchniak, Jan M. Ruman, Norbert Wójtowicz
Redaguje zespół: Jan M. Ruman – redaktor naczelny (tel. 0-22 431-83-74), jan.ruman@ipn.gov.pl
Barbara Polak – zastępca redaktora naczelnego (tel. 0-22 431-83-75), barbara.polak@ipn.gov.pl
Andrzej Sujka – sekretarz redakcji (tel. 0-22 431-83-39), andrzej.sujka@ipn.gov.pl
Piotr Życieński – fotograf (tel. 0-22 431-83-95), piotr.zycienski@ipn.gov.pl
sekretariat – Maria Wiśniewska (tel. 0-22 431-83-47), maria.wisniewska@ipn.gov.pl
Projekt graiczny: Krzysztof Findziński; redakcja techniczna: Andrzej Broniak;
łamanie: Tomasz Ginter; korekta: Beata Stadryniak-Saracyn
Adres redakcji: ul. Hrubieszowska 6a, Warszawa
Adres do korespondencji: ul. Towarowa 28, 00-839 Warszawa
www.ipn.gov.pl
Druk: „2 K” s.c., ul. Płocka 35/43, 93-134 Łódź
ODDZIAŁY IPN
ADRESY I TELEFONY
124681460.051.png 124681460.052.png 124681460.053.png 124681460.054.png 124681460.055.png 124681460.056.png 124681460.057.png 124681460.058.png 124681460.059.png 124681460.060.png 124681460.061.png 124681460.062.png 124681460.063.png 124681460.064.png 124681460.065.png 124681460.066.png 124681460.067.png 124681460.068.png 124681460.069.png 124681460.070.png 124681460.071.png 124681460.072.png 124681460.073.png 124681460.074.png 124681460.075.png 124681460.076.png 124681460.077.png 124681460.078.png 124681460.079.png 124681460.080.png 124681460.081.png 124681460.082.png 124681460.083.png 124681460.084.png 124681460.085.png 124681460.086.png 124681460.087.png 124681460.088.png 124681460.089.png 124681460.090.png 124681460.091.png 124681460.092.png 124681460.093.png 124681460.094.png 124681460.096.png 124681460.097.png 124681460.098.png 124681460.099.png 124681460.100.png 124681460.101.png 124681460.102.png 124681460.103.png 124681460.104.png 124681460.105.png 124681460.107.png 124681460.108.png 124681460.109.png 124681460.110.png 124681460.111.png 124681460.112.png 124681460.113.png 124681460.114.png 124681460.115.png 124681460.116.png 124681460.118.png 124681460.119.png 124681460.120.png 124681460.121.png 124681460.122.png 124681460.123.png 124681460.124.png 124681460.125.png 124681460.126.png 124681460.127.png 124681460.129.png 124681460.130.png 124681460.131.png 124681460.132.png 124681460.133.png 124681460.134.png 124681460.135.png 124681460.136.png 124681460.137.png 124681460.138.png 124681460.002.png 124681460.003.png 124681460.004.png 124681460.005.png 124681460.006.png 124681460.007.png 124681460.008.png 124681460.009.png 124681460.010.png 124681460.011.png 124681460.013.png 124681460.014.png 124681460.015.png 124681460.016.png 124681460.017.png 124681460.018.png 124681460.019.png 124681460.020.png 124681460.021.png 124681460.022.png 124681460.024.png 124681460.025.png 124681460.026.png 124681460.027.png 124681460.028.png 124681460.029.png 124681460.030.png 124681460.031.png 124681460.032.png 124681460.033.png 124681460.035.png 124681460.036.png 124681460.037.png 124681460.038.png 124681460.039.png 124681460.040.png 124681460.041.png 124681460.042.png 124681460.043.png 124681460.044.png 124681460.046.png
BIULETYN
N R 1–2 ( 96–97)
STYCZEŃ–LUTY
2009
SPIS TREŚCI
ROZMOWY BIULETYNU
Kresy pamiętamy. Z Agnieszką Biedrzycką, ks. Romanem Dzwonkowskim,
Januszem Kurtyką i Januszem Smazą rozmawia Barbara Polak .................. 2
KOMENTARZE HISTORYCZNE
Kazimierz Krajewski – Nie tylko Dowborczycy................................................................ 27
Mikołaj Iwanow – Matka premiera. O Polakach w Dowbyszu .................................. 37
Ewa Ziółkowska – Kuropaty.............................................................................................. 44
Ewa Siemaszko – Ludobójstwo Polaków na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej...54
Włodzimierz Osadczy – Kościoły wobec konfl iktu
polsko-ukraińskiego w czasie II wojny światowej ......................................... 68
Romuald Niedzielko – Sprawiedliwi Ukraińcy ............................................................... 77
Waldemar Franciszek Wilczewski – Dziennik Kazimierza Sakowicza ............................ 86
Kazimierz Krajewski, Tomasz Łabuszewski – Ostatni obrońcy
Kresów Północno-Wschodnich .............................................................................. 95
Norbert Wójtowicz – W obronie pozostałych na Wschodzie ..................................... 107
RELACJE I WSPOMNIENIA
Pod Białym Orłem na Białorusi. Z Andżeliką Borys
i Józefem Porzeckim rozmawia Barbara Polak............................................. 135
Irena Piliszewska – Zamordowani za to, że byli Polakami....................................... 143
Dorota Jaworska-Matys – Kształty polskości ................................................................. 149
REPORTAŻ
Andrzej W. Kaczorowski – Czerwonogród – perła Podola ........................................... 156
KSIĄŻKI
Sto podróży. Z Grzegorzem Rąkowskim rozmawia Andrzej W. Kaczorowski ..162
POLEMIKI
Jan Żaryn – W sprawie uwag do Teki Edukacyjnej ................................................. 168
Ewa Siemaszko – Uwagi do Teki Edukacyjnej „Stosunki polsko-ukraińskie
w latach 1939–1947” .......................................................................................... 169
ZMARLI
Gen. bryg. prof. Elżbieta Zawacka „Zo”, „Zelma” „Sulica” (1909–2009) .... 176
Stanisław Karolkiewicz „Szczęsny” (1918–2009) .............................................. 184
WYDARZENIA ........................................................................................................... 195
INSTYTUTU PAMIĘCI NARODOWEJ
SYLWETKI
Kazimierz Krajewski, Tomasz Łabuszewski – Jan Borysewicz „Krysia” ........................... 111
Andrzej W. Kaczorowski – Arcylwowianin – Witold Szolginia (1923–1996) ........... 117
Adam Hlebowicz – Kurlandzki sarmata z wyboru..................................................... 125
Tadeusz Kukiz – Roman Aftanazy.................................................................................. 130
DOKUMENTY
Marcin Krzysztofi k, Jacek Welter – W służbie partii, przeciw Kościołowi.................... 190
124681460.047.png
KRESY PAMIĘTAMY
Z AGNIESZKĄ BIEDRZYCKĄ, KS. ROMANEM DZWONKOWSKIM,
JANUSZEM KURTYKĄ I JANUSZEM SMAZĄ
ROZMAWIA BARBARA POLAK
B.P. – Chociaż od kilkudziesięciu lat dodajemy do Kre-
sów słowo „byłe”, to są one nadal bardzo ważne dla
naszej historii i tożsamości. Historia „obcięła” nam na
wschodzie połowę ziem, należących do I i II Rzeczypo-
spolitej, a losy ich mieszkańców były tragiczne i hero-
iczne. Polska na tych „byłych” swoich ziemiach odcis-
nęła bardzo istotne piętno, w najlepszym znaczeniu.
Dobrze byłoby, żeby nikt o tym nie zapominał.
R.D. – Termin „Kresy” jest mi bardzo bliski i dla mnie oczywisty, ale po stronie ukraińskiej
istnieje wobec niego mocny sprzeciw. Zrodziła się więc potrzeba wyjaśnienia i uzasadnie-
nia tego terminu.
B.P. – Nazwa „Kresy” ma stosunkowo niedługą historię, pojawiła się w wydanym
w Krakowie w 1854 r. rapsodzie rycerskim „Mohort” Wincentego Pola.
J.K. – Jeśli przejść na grunt semantyczny, to „Ukra-
ina” znaczy (i historycznie znaczyła) to samo, co
obecnie (od XIX w.) „Kresy” – czyli „na skraju, na
pograniczu”. Ziemie „ukrainne” w terminologii uży-
wanej w I Rzeczypospolitej to ziemie na pograniczu
ze światem zewnętrznym, czyli w obecnym znaczeniu
„kresowe” – dlatego też Ukrainą w XVI w. nazywa-
no województwa kij owskie i bracławskie, a w XVII w.
dodatkowo Wołyń i Podole. W XIX w., w następstwie
rodzenia się ukraińskiej świadomości narodowej, Ukrainą zaczęto nazywać także obszar
zaboru austriackiego, obejmujący dawne województwo lwowskie – czyli Galicję Wschod-
nią. Ukraińcy protestują niekiedy przeciw określaniu ich kraju mianem Kresów. Jednak
nazwa ich państwa ma swój początek w przestrzeni semantycznej czasów I Rzeczypospo-
litej, bowiem powstała na wspólnym obszarze politycznym Korony i Wielkiego Księstwa
(w dzisiejszym sensie: polsko-litewsko-ukraińskim) dla określenia terenów wspólnego pań-
stwa, przylegających do wrogich terytoriów zdominowanych przez Moskwę, Tatarów i Tur-
cję (pomij am tu skomplikowane wewnętrzne relacje pomiędzy tymi trzema podmiotami).
Dla procesu historycznego ważne okazało się to, że owe tereny „ukrainne” pod względem
kulturowym obejmowały spuściznę najważniejszych przestrzeni politycznych wczesnośred-
niowiecznej Rusi: halicko-wołyńskiej i kij owskiej, które w XIV w. zostały trwale przyłączone
do Królestwa Polskiego i tworzącego się państwa litewskiego. Te same tereny później sta-
wały się coraz ważniejsze i coraz bardziej symboliczne dla państwa polsko-litewskiego (np.
Lwów, Kamieniec Podolski czy Kij ów były w XV–XVIII w. nie tylko zwykłymi wielkimi ośrodka-
mi, ale i symbolami Rzeczypospolitej).
2
124681460.048.png
B.P. – Litwini też się bardzo oburzają…
A.B. – …ale Litwa nieporównanie później została uznana za Kresy.
B.P. – Nazwę tę można wywieść też od niemieckiego Kreis, czyli linia, granica.
A także od określenia „kresa”, czyli posterunek pocztowy czy obronny.
J.K. – Niemiecki Kreis to okręg – również w sensie administracyjnym, obszarowym.
W późnym średniowieczu te z państw europejskich, które były odpowiednio silne, wcho-
dziły w etap gwałtownej ekspansji. Hiszpanie i Portugalczycy wędrowali za morze, Anglicy
– po wypchnięciu z Francji – zaczynali budować swoje kolonie. W przypadku Polski był to
kierunek wschodni. Fundament Kresów położyła unia polsko-litewska (1385–1386), której
efektem był w pierwszym etapie chrzest i wcielenie Wielkiego Księstwa Litewskiego do Koro-
ny Polskiej oraz objęcie tronu polskiego przez Władysława Jagiełłę po poślubieniu polskiej
władczyni Jadwigi Andegaweńskiej. W następstwie unii wileńsko-radomskiej z 1401 r. układ
ten został zmodyfi kowany na bardziej partnerski. W skład obszaru politycznego Korony we-
szły również tereny ruskie, podbite przez Wielkie Księstwo Litewskie, a także tereny ruskie zdo-
byte przez Kazimierza Wielkiego, bądź też przez niego zhołdowane, jak Podole Kamienieckie
(Podole Wschodnie – Bracławszczyzna – było przedmiotem rywalizacji polsko-litewskiej).
Po roku 1434 tereny ruskie Korony Polskiej (przemyskie, sanockie, lwowskie, chełmskie,
bełskie, kamienieckie) zostały objęte przywilejami szlacheckimi (na mocy przywileju jedlne-
ńsko-krakowskiego otrzymała je napływowa szlachta polska oraz miejscowe bojarstwo ru-
skie), a także polskim prawem ziemskim, systemem administracyjnym oraz koronnym mo-
delem hierarchii urzędniczej. Tym samym na bardzo skomplikowaną mozaikę etniczną ziem
ruskich został nałożony model kulturowy wykształcony w Koronie Polskiej. W przypadku
ziem ruskich Wielkiego Księstwa Litewskiego (z interesujących nas południowo-wschodnich:
Wołyń, Bracławszczyzna, Kij owszczyzna), wielcy książęta litewscy – Zygmunt Kiejstutowicz
i Kazimierz Jagiellończyk – nadali podobne przywileje (trocki w 1434 i wileński w 1447 r.)
tamtejszym bojarom litewskim i ruskim, włączając również ich w model kulturowy Korony.
Końcowym etapem tej ewolucji była unia lubelska z 1569 r., w następstwie której kształt
ustrojowy całego państwa polsko-litewskiego uległ unifi kacji, zaś najważniejsze tereny ru-
skie Wielkiego Księstwa (Wołyń, Bracławszczyzna i Kij owszczyzna) zostały przyłączone do
Korony Polskiej. Przestrzeń ustrojowo-prawna Wielkiego Księstwa (i przynależnych do niego
ziem ruskich) aż do początku XIX w. została uformowana przez kodyfi kacje zawarte w słyn-
nych trzech statutach litewskich (1529, 1566, 1588 r.) oraz (do końca XVIII w.) w następ-
stwie reformy administracyjnej i sądowej z 1565–1566 r. wzorowanej na koronnej.
Bardzo ważnym momentem w dziejach Kresów była kościelna unia brzeska (1596).
Warto przypomnieć, że w jej konsekwencji część hierarchii prawosławnej uznała prymat
papieża, w zamian za zgodę na zachowanie obrzędowości, małżeństw duchownych itd.,
co było przyczyną konfl iktu wewnątrz prawosławia i zbiegło się z procesem dorastania
kozactwa do roli obrońcy prawosławia. Powstały dwie hierarchie – unicka i prawosławna,
pozostające ze sobą w stałym konfl ikcie (mniej lub bardziej natężonym) do końca istnienia
Rzeczypospolitej. W XIX w. obrządek unicki, gwałtownie zwalczany przez prawosławie, stał
się elementem krystalizowania się ukraińskiej świadomości narodowej.
W ten sposób powstał jednolity obszar o podobnych koronnych desygnatach kulturowo-
-administracyjnych i bardzo skomplikowanych relacjach etnicznych i religij nych.
3
124681460.049.png
Zgłoś jeśli naruszono regulamin