Zespół wypalenia zawodowego u psychologów. Raport z badań w województwie kujawsko-pomorskim.pdf

(129 KB) Pobierz
92725668 UNPDF
Zawód psychologa jest jednym z tych, w którym poza wiedzą, bliski kontakt emocjonalny i
cechy osobowości profesjonalisty decydują o sukcesach i osiągnięciach. W świetle literatury
osoby wykonujące takie zawody są szczególnie narażone na ryzyko wystąpienia syndromu
wypalenia zawodowego. W przeprowadzonych na grupie 52 psychologów z województwa
kujawsko-pomorskiego badaniach okazało się, że problem wypalenia nie dotyka szeroko tej
grupy zawodowej. Psycholodzy głównie prezentują oszczędnościowy typ zachowania, który
charakteryzują: umiarkowane ambicje zawodowe, duży dystans do pracy i ogólne
zadowolenie z życia.
Wprowadzenie
Zjawisko wypalenia zawodowego jest stosunkowo nowym pojęciem w psychologii. Jako pierwszy
opisał je w latach 70-tych Herbert Freudenberg, jako wyczerpanie fizyczne i emocjonalne
pracowników socjalnych. Obecnie uważa się, że wypalenie zawodowe nie dotyczy każdej grupy
zawodowej. Termin ten stosuje się do opisania objawów pojawiających się u osób wykonujących
zawody, w których bliski kontakt interpersonalny, pełen zaangażowania, a także cechy osobowości
profesjonalisty stanowią podstawowe instrumenty czynności zawodowych, decydujące o poziomie
wykonywania zawodu i sukcesach (A. Tokarz, E. Nęcka 1997).
Według czołowej badaczki tego tematu - Christiny Maslasch - wypalenie jest to syndrom
wyczerpania emocjonalnego, depersonalizacji oraz redukcji osobistych osiągnięć, które występują
wśród osób wykonujących zawody usług społecznych. Chodzi tu m.in. o: nauczycieli, lekarzy,
pielęgniarki, psychologów, terapeutów, pracowników socjalnych, policjantów. Syndrom ten
obejmuje wiele reakcji:
Utratę troski o drugiego człowieka.
Obniżone morale pracy, zmniejszona motywacja do pracy.
Przesadne dystansowanie się wobec problemów klientów.
Przeżywanie problemów ze sfery życia zawodowego w sytuacjach pozazawodowych np. w
życiu rodzinnym.
Dynamika powstawania tego syndromu postępuje zwykle według pewnego schematu:
1. Pod wpływem stresującej pracy powstaje wyczerpanie emocjonalne.
2. Próbując się chronić przed skutkami wyczerpania osoba wytwarza mechanizm obronny -
dochodzi do depersonalizacji pacjentów.
3. Charakter pracy wymaga zaangażowania w interakcję z pacjentem, a na skutek
depersonalizacji i reakcji pacjenta na takie traktowanie obniża się poczucie kompetencji i
osiągnięć w pracy zawodowej.
Taki jest zwykle mechanizm powstawania syndromu wypalenia zawodowego. Definicja Maslach
nie wyczerpuje wszystkich jego aspektów, pomija np. cechy indywidualne pracowników, które
również pośredniczą w powstawaniu zjawiska depersonalizacji.
Specyfika zawodu psychologa
Psycholodzy, których to opracowanie dotyczy, to osoby pracujące w różnorodnych instytucjach,
zajmujących się zdrowiem psychicznym. Do wykonywania ich pracy konieczne jest posiadanie nie
tylko rozległej wiedzy teoretycznej, ale też zdolności do empatii, pozwalającej nawiązać
autentyczny kontakt z pacjentem, wczuć się w jego rolę, zrozumieć postawy i zachowania (Sillamy
1994).
W zawodzie psychologa, źródłem stresu może być przesadne zaangażowanie, nadmierna
identyfikacja z pacjentem, które prowadzą do powstania wyczerpania emocjonalnego. Oprócz tego,
kontakt terapeutyczny rodzi pewne niebezpieczeństwa - relacja z pacjentem budzi w psychologu
tzw. uczucia przeciwprzeniesieniowe, pacjenci mogą też wciągać terapeutę w koalicję przeciwko
innym członkom rodziny. W pracy psychologa ważne jest zatem to, żeby utrzymywać odpowiednie
proporcje pomiędzy bliskością i zaangażowaniem w sprawy pacjenta, a dystansem i neutralnością
(Szaszkiewicz, 1994).
Tym, co może chronić psychologa przed syndromem wypalenia jest poczucie kompetencji,
pewność tego, że prowadzone przez niego terapie przynoszą zamierzony skutek. Praca z pacjentem
wymagającym pomocy psychologicznej jest jednak zwykle długotrwała (trwa nawet kilka lat) i
wymaga wysiłku nie tylko ze strony profesjonalisty, ale także samego pacjenta. Ten z kolei często
przejawia opór wobec zmian, rezygnuje ze spotkań, uruchamia procesy obronne, które nie
pozwalają mu osiągnąć pełnego wglądu. Zetknięcie z taką postawą ze strony pacjenta wymaga od
psychologa dużo cierpliwości w oczekiwaniu na sukces, podejścia nieautorytarnego i
niedyrektywnego.
Do kontrolowania tych wszystkich procesów potrzebna jest superwizja, ale także poznanie siebie,
swoich relacji, reakcji emocjonalnych, dobry wgląd w swoje przeżycia. Przebyta przez psychologa
własna terapia i praca pod okiem superwizora może znacznie ułatwić pracę i chronić przed
skutkami nadmiernego zaangażowania w życie pacjentów (Szaszkiewicz, 1994).
Problem nadmiernego zaangażowania w życie swoich pacjentów dotyczy szczególnie psychologów.
W badaniach prowadzonych w Hiszpanii, na grupie psychologów i psychiatrów pracujących w tych
samych instytucjach okazało się, że identyfikacja z cierpieniem pacjentów jest znacznie bardziej
stresującym aspektem pracy właśnie dla tych pierwszych (Torrado, Martinez, Fernandez, 1997).
Psycholodzy też częściej niż przedstawiciele innych grup zawodowych skarżą się na problemy
emocjonalne (np. zachowania afektywne, agresywne, niską samoocenę) jako skutek przeciążenia i
wypalenia w pracy. Dla porównania - personel medyczny z tych samych instytucji znacznie częściej
zgłasza problemy somatyczne. Różnica wynika prawdopodobnie z tego, że psycholodzy, w
większym stopniu niż lekarze czy pielęgniarki, są wyczuleni na różne stany psychiczne mogące
prowadzić do powstawania chorób somatycznych i wcześniej niż inni reagują na te objawy
(Hellman, Morrison, 1986).
W przeprowadzonych w latach 70-tych badaniach nad zjawiskami korelującymi z wypaleniem w
zawodzie psychologa, okazało się, że najczęściej są to:
przepracowanie,
zniechęcenie z powodu powolności postępów,
brak udziału w grupach wsparcia,
niewielkie doświadczenie kliniczne, niewystarczająca wiedza na temat zaburzeń, z którymi
psycholodzy na co dzień się spotykają,
brak wsparcia ze strony rodziny i przyjaciół,
wysokie oczekiwania zawodowe,
specyficzna rekrutacja do zawodu, gdyż środowisko zawodowe utrwala pewne cechy
osobowościowe (Fengler, 2001).
Badania własne
Cele
Ze względu na niewielką liczbę prac badawczych dotyczących wypalenia zawodowego, a w
szczególności wypalenia w grupie psychologów, przeprowadzone badania miały na celu
sprawdzenie tego, jak w obecnych czasach polscy psycholodzy radzą sobie z obciążeniami
wynikającymi z charakteru ich pracy, a także ustalenie ich indywidualnych zasobów i sposobów
radzenia sobie z wymaganiami sytuacji zawodowej.
Metoda
Metodą badawczą stosowaną do rozstrzygnięcia problemów badawczych był sondaż diagnostyczny.
Natomiast używane w tym badaniu narzędzie to kwestionariusz AVEM ( Arbeitsbezongenes
Verhaltens und Erlebensmuster ) – „Wzorzec zachowań i przeżyć związanych z pracą”, którego
adaptacji na polskie warunki dokonali Tatiana Rongińska i Werner A. Gaida. Teoretycznym
podłożem konstrukcji kwestionariusza są koncepcje Antonovsky’ego i Becker’a, opisujące
indywidualne zasoby jednostki w kontekście radzenia sobie ze stresem. Autorzy kwestionariusza,
oparli się na podejściu interakcyjnym, próbując wyjaśnić jak jednostka ustosunkowuje się do
wymagań zawodowych i jakie zachowania podejmuje w wyniku indywidualnej oceny i przeżyć
zawodowych (Rongińska, Gaida, 2001).
Kwestionariusz AVEM składa się z 66 twierdzeń, które oceniane są przez osobę badającą w skali
pięciostopniowej. Obszar zachowań i przeżyć w sytuacjach zadaniowych opisuje 11 skal
kwestionariusza, a te zostały podporządkowane trzem sferom osobowości:
Zaangażowanie zawodowe
1. Subiektywne znaczenie pracy.
2. Ambicje zawodowe.
3. Gotowość do zaangażowania się.
4. Dążenie do perfekcji.
5. Zdolność do dystansowania się.
Odporność psychiczna i strategie zwalczania sytuacji problemowych
6. Tendencja do rezygnacji w sytuacji porażki.
7. Ofensywna strategia rozwiązywania problemów.
8. Wewnętrzny spokój i równowaga.
Emocjonalny stosunek do pracy
9. Poczucie sukcesu w zawodzie.
10. Zadowolenie z życia.
11. Poczucie wsparcia społecznego.
Analiza nasilenia oddzielnych wymiarów oraz ich wzajemny układ pokazały istnienie 4 typów
zachowań i przeżyć związanych z pracą. Są to:
1. Typ G (typ zdrowy) : Typ ten jest przykładem dobrego samopoczucia i predyspozycji
niezbędnych do rozwoju osobistego. Typ ten charakteryzują wysokie ambicje zawodowe w
połączeniu z umiarkowanym subiektywnym znaczeniem pracy. Zdolność do dystansowania
się do problemów związanych z pracą, postrzeganie sytuacji porażki nie jako przeszkody na
drodze do celu, ale jako problemu do rozwiązania, daje wysoki poziom równowagi
wewnętrznej i pozytywne nastawienie do pracy.
2. Typ S (typ oszczędnościowy) : Niskie subiektywne znaczenie pracy, niskie ambicje
zawodowe, wyraźne dystansowanie się do pracy, ale też ogólne zadowolenie z życia
charakteryzuje ten typ. Interwencja w przypadku tego typu polegać będzie na podniesieniu
motywacji do pracy.
3. Typ A (nadmiernie obciążony - typ ryzyka) : Charakteryzuje go wysokie zaangażowanie
zawodowe, perfekcja w pracy, a także nieumiejętność dystansowania się do pracy. Typ ten
nie potrafi odprężyć się nawet w czasie wolnym, ciągle tkwi w problemach związanych z
pracą. Niezadowolony z życia, może przeżywać tzw. „kryzys gratyfikacji”- niski wkład
własny z wysokimi oczekiwaniami wobec wynagrodzenia. Skutkiem tego mogą być
zaburzenia psychosomatyczne.
4. Typ B (typ wypalony) : Bardzo niskie subiektywne znaczenie pracy, zmniejszona
odporność na stres i nieznacznie ograniczona zdolność dystansowania się. Cechuje ten typ
również niepokój wewnętrzny, niska motywacja, ucieczka od problemów zawodowych,
niezadowolenie z życia, ciągłe poczucie porażek zawodowych.
Typ A i typ B różnią się tym, że typ A cechuje przesadzone, a typ B obniżone zaangażowanie się w
sprawy pracy i zawodu. Typ B jest przykładem rezygnacji, obniżenia chęci do pracy, niskiej
odporności, bezradności. Cechy wspólne to: obniżona umiejętność dystansowania się wobec
problemów zawodowych (w przypadku A jeszcze bardziej niż B), silniejsza tendencja do rezygnacji
(wyższa dla B), redukcja odporności emocjonalnej (wyższa dla typu B) (Rongińska, Gaida, 2001).
Oprócz badania dominującego w tej grupie badanych wzorca zachowania, zbadany został również
udział takich zmiennych niezależnych jak płeć, staż pracy, stan cywilny badanych, rodzaj
wykonywanych przez nich obowiązków, uczestnictwo w grupie wsparcia, kursach doszkalających
w powstawaniu syndromu wypalenia.
Grupa badana
W badaniu udział wzięły 52 osoby - 47 kobiet i 5 mężczyzn z wykształceniem wyższym,
psycholodzy. Badania zostały przeprowadzone na terenie Bydgoszczy, w różnych placówkach i
instytucjach opieki zdrowia psychicznego. Były to: poradnie zdrowia psychicznego, poradnie
psychologiczno-pedagogiczne, pracownie testów psychologicznych, ośrodki szkolno-
wychowawcze i placówka naukowo-dydaktyczna w Bydgoszczy.
Zbadani zostali psycholodzy w wieku od 24 do 55 lat. Większość - 90 % to kobiety. Badane osoby
pracują w zawodzie od kilku miesięcy do 30 lat, z czego największa grupa to ci ze stażem powyżej
16 lat. 52 % badanych żyje w związku, posiada dzieci, 33% to osoby wolnego stanu, natomiast 15%
z nich żyje w związku, lecz nie posiada dzieci.
54% badanych wykonuje urozmaicone obowiązki w pracy - diagnoza, terapia, prace badawcze,
dydaktyka, natomiast 46% z nich zajmuje się jednym rodzajem działalności, np. tylko diagnozują
różnego rodzaju zaburzenia rozwojowe, bądź poznawcze. Większość psychologów nie uczestniczy
w profesjonalnej grupie wsparcia. W spotkaniach takich grup uczestniczy 38% badanych.
Badane było też to, czy psycholodzy doszkalają się - podejmują naukę w ramach studiów
podyplomowych, czy kursów terapii, diagnozy, oferowanych przez różnego rodzaju ośrodki
kształcenia. Okazało się, że tylko 6 spośród 52 badanych osób nie uczestniczy w takich kursach.
Wszyscy pozostali biorą udział nawet w kilku takich kursach, czy warsztatach rocznie
Wyniki
Przeprowadzone badania wykazały, że w zbadanej grupie psychologów zaledwie 15 % badanych
osób prezentuje wypalony typ zachowania (typ B). Najliczniejsza grupa – 42% – prezentuje
oszczędnościowy typ zachowania (typ S), a 29% osób badanych to ci ze zdrowym podejściem do
pracy (typ G). Natomiast u 13% badanych istnieje ryzyko wypalenia zawodowego (typ A).
Dla porównania przedstawiono wyniki badań prowadzonych kwestionariuszem AVEM, na różnych
grupach: nauczycieli szkół specjalnych z Polski (Aouil, B, Kominczak-Tietze, M, 2004), 289
nauczycieli szkół powszechnych z Polski, 2264 nauczycieli różnych typów szkół z Niemiec i 382 z
Austrii, a także na grupie 155 studentów kierunków pedagogicznych z Polski (Rongińska, T, Gaida,
W, 2001). Większość badanych osób stanowią głównie kobiety (od 71% do 90%, w zależności od
grupy).
Najczęściej wypalenie dotyka nauczycieli szkół powszechnych w Polsce, oni też w najmniejszym
stopniu potrafią dystansować się do problemów zawodowych. Najrzadziej spośród badanych grup,
przeciążeniu w pracy ulegają ankietowani psycholodzy. Zdrową, zaangażowaną postawę wobec
pracy przyjmują najczęściej nauczyciele austriaccy.
Aby zobrazować różnicę pomiędzy wypaleniem psychologów, a innych grup zawodowych
przygotowano poniższy wykres:
92725668.001.png 92725668.002.png 92725668.003.png
Zgłoś jeśli naruszono regulamin