PROCES KARNY jest to prawnie uregulowana działalność zmierzająca do wykrycia i ustalenia czynu przestępnego i jego sprawcy, do osądzenia go za ten czyn i ewentualnie wykonania kary i innych środków reakcji karnej.
Przedmiotem procesu karnego jest kwestia odpowiedzialności karnej, a czasem i cywilnej oskarżonego za zarzucany mu czyn zabroniony.
Celem procesu karnego jest realizacja norm prawa karnego materialnego. Niektórzy autorzy wyróżniają dwa cele procesu - osiągnięcie stanu sprawiedliwości materialnej (doprowadzenie do słusznego zastosowania normy prawa karnego materialnego a niekiedy i prawa cywilnego materialnego) oraz osiągnięcie stanu sprawiedliwości proceduralnej (przekonanie osoby, przeciwko której lub na rzecz której proces się toczy, że organy procesowe zrobiły wszystko by prawu stało się zadość, postępując w stosunku do niej sumiennie zgodnie z prawem i w najlepszej woli).
PROCES KARNY SKŁADA SIĘ Z NASTĘPUJĄCYCH STADIÓW:
1) postępowanie przygotowawcze,
2) postępowanie jurysdykcyjne, w tym: główne i odwoławcze - apelacyjne,
3) postępowanie wykonawcze.
Jest to stadium procesu karnego, którego celem jest wstępne przygotowanie sprawy do rozpoznania sądowego.
Kodeks postępowania karnego w art. 297 wymienia następujące zadania postępowania karnego:
1) ustalenie, czy został popełniony czyn zabroniony i czy stanowi on przestępstwo,
2) wykrycie i w razie potrzeby ujęcie sprawcy,
3) zebranie danych o osobie oskarżonego oraz innych danych w drodze wywiadu środowiskowego,
4) wyjaśnienie okoliczności sprawy, w tym ustalenie rozmiarów szkody,
5) zebranie, zabezpieczenie i w niezbędnym zakresie utrwalenie dowodów.
Poza tym w postępowaniu przygotowawczym należy dążyć do wyjaśnienia okoliczności, które sprzyjały popełnieniu czynu.
Postępowanie przygotowawcze składa się z trzech faz procesowych:
1) postępowania wstępnego,
2) śledztwa lub dochodzenia właściwego,
3) przygotowania aktu oskarżenia.
POSTĘPOWANIE WSTĘPNE
To faza postępowania przygotowawczego, która ma miejsce jeszcze przed formalnym wszczęciem postępowania - wydaniem postanowienia o wszczęciu śledztwa lub dochodzenia. Rozpoczyna się z powzięciem pierwszej wiadomości o przestępstwie. Na tę fazę postępowania składają się dwie formy czynności: tzw. dochodzenie w niezbędnym zakresie oraz czynności sprawdzające.
Dochodzenie wstępne (w niezbędnym zakresie) zostało uregulowane w art. 308 k.p.k., który stanowi, że w granicach koniecznych dla zabezpieczenia śladów i dowodów przestępstwa przed ich utratą, zniekształceniem lub zniszczeniem, prokurator albo Policja może w każdej sprawie, w wypadkach nie cierpiących zwłoki, jeszcze przed wydaniem postanowienia o wszczęciu śledztwa lub dochodzenia przeprowadzić w niezbędnym zakresie czynności procesowe, a zwłaszcza dokonać oględzin, także z udziałem biegłych, dokonać przeszukania oraz oględzin zewnętrznych i badań nie połączonych z naruszeniem integralności ciała osoby podejrzanej, przedsiębrać wobec niej inne niezbędne czynności z pobraniem próby krwi i wydzielin włącznie.
Ponadto w wypadkach nie cierpiących zwłoki, w szczególności wtedy gdy mogłoby to spowodować zatarcie śladów lub dowodów przestępstwa można przesłuchać osobę podejrzaną o popełnienie przestępstwa w charakterze podejrzanego przed wydaniem postanowienia o przedstawieniu zarzutów jeżeli zachodzą warunki do jego sporządzenia. Przesłuchanie rozpoczyna się wówczas od informacji o treści zarzutu. W ciągu 5 dni od daty przesłuchania prokurator obowiązany jest wydać postanowienie o przedstawieniu zarzutów albo odmawiając jego wydania umorzyć postępowanie w stosunku do osoby przesłuchiwanej.
Dochodzenie w niezbędnym zakresie może trwać maksymalnie 5 dni licząc od dnia pierwszej czynności. Czas trwania śledztwa lub dochodzenia właściwego liczy się od dnia pierwszej czynności dochodzenia w niezbędnym zakresie.
Czynności sprawdzające polegają na żądaniu uzupełnienia danych zawartych w zawiadomieniu o przestępstwie, dokonywaniu sprawdzania faktów w tym zakresie lub sprawdzaniu własnych informacji Policji.
Postępowanie sprawdzające winno być ukończone najpóźniej w terminie 30 dni od otrzymania zawiadomienia o przestępstwie. W postępowaniu sprawdzającym nie przeprowadza się dowodu z opinii biegłego ani innych czynności procesowych wymagających spisania protokołu.
Dopuszczalne jest wszakże przyjęcie ustnego zawiadomienia o przestępstwie, wniosku o ściganie, przesłuchanie osoby zawiadamiającej w celu uzupełnienia danych zawartych w zawiadomieniu o przestępstwie - przy czym czynności te wymagają oczywiście sporządzenia protokołu.
Druga faza postępowania przygotowawczego rozpoczyna się z momentem wydania postanowienia o wszczęciu śledztwa lub dochodzenia. Postanowienie takie wydaje się, jeżeli zachodzi uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa. Winno ono zawierać określenie czynu będącego przedmiotem postępowania oraz jego kwalifikacji prawnej.
Postępowanie przygotowawcze może być prowadzone w formie śledztwa lub dochodzenia.
PROWADZI SIĘ OBLIGATORYJNIE W SPRAWACH (ART. 309 § 1 K.P.K.):
1) o zbrodnie,
2) o występki enumeratywnie wymienione w art. 309 § 1 pkt 2 k.p.k.,
3) o występki należące do właściwości sądu okręgowego,
4) gdy podejrzanym jest funkcjonariusz Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Straży Granicznej lub finansowych organów dochodzenia.
Prokurator może postanowić ze względu na wagę lub zawiłość sprawy o prowadzeniu śledztwa w sprawach o inne niż w/w występki (śledztwo fakultatywne)
Śledztwo zasadniczo prowadzi prokurator. Może on jednak powierzyć Policji:
a) przeprowadzenie śledztwa w całości albo w określonym zakresie,
b) dokonanie poszczególnych czynności śledztwa.
Nie jest jednak dopuszczalne powierzenie przeprowadzenia śledztwa lub dokonania jego poszczególnych czynności w sprawach, w których podejrzanym jest funkcjonariusz Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Straży Granicznej lub finansowych organów dochodzenia. Ponadto powierzenie nie może obejmować czynności wymagających postanowienia oraz wszelkich czynności związanych z przedstawieniem zarzutów, zmianą postanowienia o przedstawieniu zarzutów lub zamknięciem śledztwa (art. 311 § 1, 3, 4 k.p.k.).
Śledztwo powinno być ukończone w terminie 3 miesięcy. Jednak w uzasadnionych wypadkach okres śledztwa może być przedłużony przez prokuratora nadrzędnego na dalszy czas oznaczony nie dłuższy jednak niż rok. Jedynie w szczególnie uzasadnionych wypadkach Prokurator Generalny może przedłużyć okres śledztwa na dalszy czas oznaczony
DOCHODZENIE
Prowadzi się w tych sprawach, w których nie jest obowiązkowe prowadzenie śledztwa. Podstawowym organem dochodzenia jest Policja. Uprawnienia do prowadzenia dochodzeń w niektórych sprawach mają także organy Straży Granicznej, Urzędu Ochrony Państwa kontroli finansowej. (art. 312 k.p.k.).
W postępowaniu uproszczonym dochodzenie oprócz Policji mogą prowadzić organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej, Państwowej Inspekcji Handlowej, Państwowej Agencji Radiokomunikacji. Natomiast w postępowaniu karnoskarbowym organami dochodzenia są urzędy skarbowy, inspektorzy kontroli skarbowej, urząd celny, funkcjonariusze inspekcji celnej. Poza tym prowadzenie dochodzenia może przejąć do osobistego prowadzenia prokurator.(art. 311 § 2 k.p.k.)
Istotną cechą tego postępowania jest zredukowany formalizm tego postępowania. Zbyteczne jest tu wydanie postanowienia o przestawieniu zarzutów, o zamknięciu dochodzenia, chyba że podejrzany jest zatrzymany lub aresztowany, zaznajamia się podejrzanego z materiałami ukończonego dochodzenia tylko na jego wniosek lub jego obrońcy, zaś akt oskarżenia może nie zawierać uzasadnienia.
Dochodzenie winno być ukończone w ciągu miesiąca. Termin ten może zostać przedłużony przez prokuratora nadzorującego dochodzenie do 3 miesięcy. W razie nieukończenia dochodzenia w tym terminie akty sprawy przekazuje się prokuratorowi nadzorującemu dochodzenie, który wówczas może:
- przedłużyć je na czas oznaczony nie dłuższy jednak niż dalsze trzy miesiące,
- lub przejąć je do śledztwa. (art. 310 § 2i3 k.p.k.)
Śledztwo i dochodzenia (zwyczajne oraz uproszczone) ma trzy fazy:
1) postępowanie w sprawie – (in rem) – wydanie postanowienia o wszczęciu śledztwa lub dochodzenia jeśli jednocześnie nie wydano postanowienia o przedstawieniu zarzutów rozpoczyna tzw. postępowanie przygotowawcze w sprawie (inaczej in rem lub ściganie anonimowe), od chwili wydania postanowienia o wszczęciu śledztwa lub dochodzenia albo rozpoczęcia dochodzenia wstępnego.
2) postępowanie przeciwko osobie (inaczej in personam lub ściganie imienne) – toczy się ono bądź od chwili wydania postanowienia o przedstawieniu zarzutów, bądź od przesłuchania osoby podejrzanej w charakterze podejrzanego bez wydania postanowienia. Przedstawienie zarzutów może nastąpić, gdy dane istniejące w chwili wszczęcia postępowania lub zebrane w jego toku uzasadniają dostateczne podejrzenie, że czyn popełniła określona osoba (art. 313 § 1 k.p.k.)
3) sporządzenie aktu oskarżenia lub postanowienia kończącego postępowanie przygotowawcze- śledztwo lub dochodzenie zasadniczo kończy się wydaniem postanowienia o zamknięciu śledztwa lub dochodzenia. (art. 321 k.p.k.). Postanowienie to ogłasza się lub zawiadamia o jego treści strony oraz ich pełnomocników lub obrońców.
Postępowanie kończą następujące akty:
a) akt oskarżenia – sporządza go prokurator, chyba, że toczy się dochodzenie uproszczone (wówczas sporządzenie należy do Policji lub innego organu dochodzenia). Prokurator zatwierdza i wnosi do sądu tylko policyjny akt oskarżenia
b) postanowienie o umorzeniu śledztwa lub dochodzenia,
c) wniosek prokuratora do sądu o warunkowe umorzenie,
d) wniosek prokuratora do sądu o umorzenie postępowania i zastosowanie środków zabezpieczających, np. umieszczenie sprawcy przestępstwa w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym,
e) postanowienie o zawieszenie postępowania – nie jest to jednak ostateczne załatwienie sprawy, lecz tylko na czas trwania przeszkody uniemożliwiającej proces (np. choroba psychiczna).
W toku postępowania przygotowawczego może dojść do rozszerzenia oraz zmiany zarzutów.
Rozszerzenie zarzutów ma miejsce wówczas gdy w toku postępowania przygotowawczego podejrzanemu zarzuca się czyn nie objęty wydanym uprzednio postanowieniem o przedstawieniu zarzutów. Natomiast zmiana zarzutów polega na istotnej zmianie postaci czynu lub zmianie kwalifikacji prawnej zarzuconego czynu na surowszą. W przypadku tak rozszerzenia zarzutów jak i zmiany należy wydać nowe postanowienie o przedstawieniu zarzutów, ogłosić je podejrzanemu oraz przesłuchać go i pouczyć o prawie żądania do czasu zawiadomienia go o terminie zaznajomienia z materiałami postępowania przygotowawczego podania mu ustnie podstaw zarzutów, a także sporządzenia uzasadnienia na piśmie a następnie uzasadnienie takie sporządzić i doręczyć je podejrzanemu i ustanowionemu obrońcy w terminie 14 dni.
W postępowaniu przygotowawczym może także dojść do przeprowadzenia postępowania mediacyjnego (art. 320 k.p.k.).
Wraz z aktem oskarżenia prokurator może wnieść wniosek o skazanie bez przeprowadzenia rozprawy.
Postępowanie przygotowawcze umarza się, jeżeli postępowanie nie dostarczyło podstaw do wniesienia aktu oskarżenia. Postanowienie o umorzeniu postępowania nie musi być poprzedzone postanowieniem o zamknięciu śledztwa lub dochodzenia.
W postępowaniu przygotowawczym może także dojść do tzw. absorbcyjnego umorzenia postępowania, które normuje art. 11 § 1 k.p.k., w świetle, którego postępowanie w sprawie o występek zagrożony karą pozbawienia wolności do lat 5, można umorzyć, jeżeli orzeczenie wobec oskarżonego kary byłoby oczywiście niecelowe ze względu na rodzaj i wysokość kary prawomocnie orzeczonej za inne przestępstwo, a interes pokrzywdzonego temu się nie sprzeciwia.
Inna formą zakończenia postępowania przygotowawczego (oprócz wspomnianego wyżej wniesienia aktu oskarżenia, skierowania do sądu wniosku o warunkowe umorzenie postępowania, umorzenia postępowania przygotowawczego) jest skierowanie do sądu (po zamknięciu śledztwa lub dochodzenia) wniosku o umorzenie postępowania i zastosowanie środków zabezpieczających. Wniosek taki może zostać skierowany do sądu wówczas, kiedy kumulatywnie zostaną spełnione następujące przesłanki:
- zostanie ustalone, że podejrzany dopuścił się czynu w stanie niepoczytalności,
- istnieją podstawy do zastosowania środków zabezpieczających. (art. 324 k.p.k.)
Prawomocne postanowienie o umorzeniu postępowania przygotowawczego może zostać wzruszone w drodze: podjęcia na nowo, wznowienia, nadzwyczajnego uchylenia.
Zgodnie z art. 327 § 1 k.p.k. podjęcie na nowo umorzonego postępowania przygotowawczego może nastąpić w każdym czasie na mocy postanowienia prokuratora, jeżeli nie będzie toczyć się przeciw osobie, która w poprzednim postępowaniu występowała w charakterze podejrzanego.
POSTĘPOWANIE JURYSDYKCYJNE
Jest tym stadium procesu karnego, w którym sąd rozstrzyga w przed miocie procesu karnego..
Składa się ono z dwu zasadniczych części:
1) postępowania głównego,
2) postępowania odwoławczego.
POSTĘPOWANIE GŁÓWNE rozpoczyna się z momentem wniesienia do sądu aktu oskarżenia lub wniosku o warunkowe umorzenie postępowania. Dzieli się ono na trzy fazy:
1) przygotowanie do rozprawy głównej, zwane też postępowaniem przejściowym
2) rozprawa główna,
3) czynności końcowe.
PRZYGOTOWANIE DO ROZPRAWY GŁÓWNEJ – POSTĘPOWANIE PRZEJŚCIOWE OBEJMUJE NASTĘPUJĄCE CZYNNOŚCI:
a) wstępną kontrolę oskarżenia – ma ona charakter formalny i merytoryczny. Kontrola warunków formalnych aktu oskarżenia, należy do prezesa sądu (jeśli akt oskarżenia nie spełnia wymogów to prezes sądu zwraca go oskarżycielowi). Merytoryczną kontrolę wykonuje są, ale z inicjatywy prezesa sądu. Ta kontrola ma na celu zapobieżenie przeprowadzeniu rozprawy głównej, gdy zachodzi negatywna przesłanka procesu. Ma ona chronić przez bezzasadnym procesem. Pozytywny wynik jednak o niczym nie przesądza. Jeśli zajdzie jedna z oznaczonych w polskim prawie karnym okoliczności prezes sądu kieruje sprawę na posiedzenie sądu,
b) orzeczenie środka zabezpieczającego na wniosek prokuratora,
c) warunkowe umorzenie postępowania – na wniosek prokuratora,
d) skazanie oskarżonego na posiedzeniu,
Instytucja skazania oskarżonego bez przeprowadzenia rozprawy. Formą zakończenia postępowania przygotowawczego jest także skierowanie do sądu aktu oskarżenia wraz z wnioskiem o skazanie bez przeprowadzenia rozprawy. Skierowanie takiego wniosku a także jego uwzględnienie przez sąd jest możliwe tylko wtedy gdy:
- oskarżony wyrazi zgodę na skazanie go bez rozprawy na proponowanych warunkach,
- oskarżonemu zarzuca się występek zagrożony karą nie przekraczającą 5 lat pozbawienia wolności.
- okoliczności popełnienia czynu nie budzą wątpliwości,
- postawa oskarżonego wskazuje, że cele postępowania zostaną osiągnięte mimo nie przeprowadzenia rozprawy (art. 335 § 1 k.p.k.),
Istota skazania bez przeprowadzenia rozprawy polega na tym, że sąd (przy spełnieniu oczywiście w/w warunków) skazuje oskarżonego na posiedzeniu, wymierzając mu karę z zastosowaniem nadzwyczajnego jej złagodzenia, orzekając środki karne wymienione w art. 39 pkt 1-3, 5-8 k.k. lub odstępuje od wymierzenia kary bądź warunkowo zawiesza jej wykonanie.
e) załatwienie spraw incydentalnych i wniosków dowodowych.
...
Landron534