Prawo konstytucyjne
A) ZAGADNIENIA HISTORYCZNE:
1) Akty konstytucyjne przed 17.3.1921: a) dekret o najwyższej władzy reprezentacyjnej RP (22.11.1918), b) dekret o ordynacji wyborczej i wyborach do Sejmu Ustawodawczego (28.11.1918), c) uchwała Sejmu Ustawodawczego o powierzeniu J. Piłsudskiemu urzędu Naczelnika Państwa (20.2.1919 – Mała Konstytucja), d) statut organiczny woj. śląskiego (1920).
2) Zasady doktrynalne konstytucji marcowej: ciągłość państwa polskiego, republikańska forma rządów, demokracja przedstawiciel-ska, zwierzchnictwo narodu, rządy parlamentarne, podział władzy, państwo liberalne i jednolite, (gwarancja praw obywatelskich).
3) System organów państwowych w 1921: a) parlament (2 izby, 555 panów wybieranych na 5 lat, z wolnym mandatem i immunitetem; kompetencje kontrolne, ustawodawcze, elekcyjne, ustrojodawcze), b) prezydent (wybierany przez ZN na 7 lat, funkcje gł. reprezentacyjne), c) rząd (powoływany przez prezydenta, odpowiedzialny przed parlamentem, z inicjatywą; realizował ustawy, wprowadzał stan wyjątkowy), d) sądy (SN, TS etc.). Podział władz z naciskiem na parlamentaryzm.
4) Prezydent 1921/26/35: w 1921 mógł niewiele (mógł wydawać zarządzenia i rozporządzenia wykonawcze do ustaw, kontrasygnata; nieodpowiedzialny politycznie ani cywilnie, ale karnie i konstytucyjnie; obsadzał niektóre urzędy; za zgodą senatu rozwiązywał sejm; miał prawo łaski itp.). W 1926 mógł rozwiązać sejm na wniosek rządu, bez zgody senatu; wydawał też rozporządzenia z mocą ustawy o ograniczonym zakresie (z kontrasygnatą i zatwierdzeniem przez sejm na następnym posiedzeniu). W 1935 był nieodpowiedzialnym w żaden sposób suwerenem, wybieranym przez Zgromadzenie Elektorów (50 wybieranych przez sejm, 25 przez senat, 5 wirylistów: marszałkowie izb, GISZ, premier, I prezes SN; jeśli prezydent wyznaczył swojego kandydata, były wybory powszechne); miał dużo prerogatyw osobistych (bez kontrasygnaty), jego projekty aktów prawnych przechodziły przez sejm zwykłą większością głosów, bez zmian; wydawał w ograniczonym zakresie dekrety z mocą ustawy; miał oczywiście standardowe kompetencje (mianowanie sędziów, prawo łaski, powoływanie premiera i rządu, reprezentowanie kraju itp.); dostał silne weto wobec projektów parlamentu.
5) Nowela sierpniowa: wzmocniła prezydenta (patrz wyżej), również rząd (wniosek o wotum nieufności nie mógł być głosowany na tym samym posiedzeniu, na którym został zgłoszony).
6) Doktryna państwowa sanacji: państwo jako dobro wspólne wszystkich obywateli (du bist nichts, dein Staat ist allesJ); władza ma być jednolita i niepodzielna (w ręku prezydenta); porzucenie suwerenności ludu na rzecz elitaryzmu.
7) System organów państwowych w 1935: jednolita władza – organy podległe prezydentowi (odpowiedzialnemu przed Bogiem i historią); uprzywilejowanie senatu kosztem sejmu (marszałek senatu zastępuje prezydenta); zmiana ordynacji wyborczej do parlamentu tak, aby weszli do niego tylko prawomyślni – 2-etapowa wymyślna ordynacja); inicjatywa ustawodawcza u rządu (ograniczona u parlamentu). Wszystkie organy podległe prezydentowi (on z mocnym wetem, możliwością rozwiązania sejmu itp.)
8) Stosowanie konstytucji kwietniowej: Mościcki nie korzystał w dużym stopniu ze swoich kompetencji – skorzystał z najważniejszej w 1939, mianując Raczkiewicza na swojego następcę. Na emigracji stosowano już konstytucję demokratycznieJ.
9) Mała konstytucja z 19.2.1947: zawierała tylko regulacje dot. gł. organów centralnych RP (Sejm Ustawodawczy – jedyny organ narodu, prezydent – zastosowano odwołanie do konstytucji marcowej, rząd – to samo, rada państwa – prezydent, marszałek sejmu i wicemarszałkowie, prezes NIK [nadzór nad radami narodowymi, zatwierdzanie rządowych dekretów z mocą ustawy, wprowadzanie stanu wojennego lub wyjątkowego, inicjatywa ustawodawcza, rozpatrywanie sprawozdań NIK itp.], sądy. Jeszcze taka „niepozorna” ustawa, oparta na konstytucji marcowej, manifeście PKWN, przeprowadzonych reformach (rolna, nacjonalizacyjna, zniesiony senat).
10) Geneza konstytucji lipcowej: projekt powstał w Moskwie. Bezwstydna kopia konstytucji ZSRR z 1936 (jednolita władza – dla sejmu powszechnie wybieranego), zmiana nazwy państwa na PRL. Co tu napisać? Przecież wszystko było jasne....
11) System organów państwowych w 1952: sejm formalnie na czele (organ urzeczywistniający suwerenne prawa narodu etc.), niżej rząd (wybierany i odpowiedzialny przed sejmem), Rada Państwa (patrz niżej). Suwerenność ludu. Po 1976 jeszcze Prezydium Rządu.
12) Zasada jednolitości władzy: sejm jako przedstawiciel narodu skupiał całość władzy (teoretycznie) – stał ponad rządem, RP i sądami. Nie miało to przełożenia na system partyjny, bo de iure wybory były wolne, i nie tylko PZPR mogło w nich uczestniczyć (zresztą nie tylko ono uczestniczyło).
13) Rada Państwa: z jednej strony zastąpiła prezydenta (zwołuje sejm, ma inicjatywę ustawodawczą, wydaje dekrety z mocą ustawy, nadaje ordery, stosuje prawo łaski, obsadza odpowiednie stanowiska itp.), z drugiej – zabrała część kompetencji sejmowi (wybór składu SN, powoływanie i odwoływanie ministrów). Sprawowała też zwierzchnictwo nad radami narodowymi, ustalała jedyną słuszną wykładnię ustaw, wprowadzała stan wojenny/ wyjątkowy. Skład: 15 posłów, w tym przewodniczący, 4 zastępców, sekretarz i 9 członków.
14) Najważniejsze zmiany konstytucji PRL: rewizja z 1976 (PRL jako państwo socjalistyczne w przyjaźni z ZSRR, z przewodnią rolą PZPR w budowie socjalizmu; organem konstytucyjnym stało się Prezydium Rządu – premier i ministrowie; reforma administracyjna z 1975 wymusiła zmiany w strukturze administracji terenowej), nowele z kwietnia i grudnia 1989.
15) Wprowadzenie stanu wojennego w 1981: wprowadziła go Rada Państwa uchwałą o wprowadzeniu w życie dekretu o mocy ustawy, na mocy art. 33 ust. 2 konstytucji PRL („Rada Państwa może wprowadzić stano wojenny na części lub na całym terytorium PRL, jeżeli wymaga tego wzgląd na obronność lub bezpieczeństwo państwa. Z tych samych powodów Rada Państwa może ogłosić częściową lub powszechną mobilizację”) – było to jednak niezgodne z prawem, bo już sam dekret został wydany podczas trwania sesji sejmu (a art. 31 ust. 1 konstytucji upoważniał RP do wydawania dekretów tylko między sesjami sejmu).
16) Nowela z 7.4.1989: kompromis: wybory z udziałem Solidarności i przywrócenie senatu w zamian za przywrócenie ograniczającego parlament prezydenta (wybieranego przez ZN na 6 lat; z niedookreślonymi kompetencjami, m.in. stojącego na straży przestrzegania międzypaństwowych sojuszy politycznych i wojskowych, zwierzchnika armii ze słabym wetem wobec ustaw).
17) Nowela z 29.12.1989: przeredagowanie rozdziału I konstytucji (bez kierowniczej roli partii już, i przyjaźni z ZSRR, a z demokratycznym państwem prawnym, sprawiedliwością społ., pluralizmem politycznym, wolnym rynkiem, ochroną własności.
18) Mała konstytucja z 17.10.1992: określała gł. organy centralne państwa, uchylała konstytucję PRL (zostawiając większość jej przepisów), mówiła też o samorządzie terytorialnym. Nie regulowała zasad ustrojowych, trybu zmiany konstytucji, praw i wolności.
19) Prowizorium konstytucyjne 1992-97: ustawa konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1992 r. o trybie przygotowania i uchwalenia konstytucji RP, ustawa konstytucyjna z dnia 17 października 1992 o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą RP oraz o samorządzie terytorialnym, utrzymane w mocy przepisy konstytucji PRL z 22 lipca 1952 r. Niespójne to....
20) Tryb przygotowania i uchwalenia konstytucji RP wg ustawy z 23.4.1992: z inicjatywą występują: 500 000 obywateli z czynnym prawem wyborczym (nowelizacja z 1994),, 56 członków ZN, prezydent, Komisja Konstytucyjna (46 posłów, 10 senatorów). Na pierwszym czytaniu ZN projekt odrzuca albo kieruje do prac w KK. W 2-gim czytaniu przedstawiciel KK odczytuje tekst jednolity aktu – albo się go uchwala (2/3 głosów przy kworum ½) albo odsyła do dalszych prac. Gdy już ZN uchwali konstytucję, Marszałek Sejmu (przewodniczący ZN) przesyła ją prezydentowi i zarządza podanie do wiadomości publicznej – prezydent ma 60 dni na zgłoszenie propozycji zmian (wtedy ZN przyjmuje jego propozycje bezwzględną większością przy kworum ½). Referendum: zarządza je prezydent w ciągu 14 dni od: a) daty uchwalenia konstytucji przez organ w razie 3-go czytania, b) daty minięcia terminu 60 dni na propozycje zmian. Nie ma wymogu frekwencji (?) jest wymóg bezwzględnej większości na opcję „tak”J. 4 etapy przygotowywania konstytucji z 1997: a) przedstawienie projektów, b) prace w ramach KK, c) uchwalenie konstytucji przez ZN (2/3 głosów), d) referendum zatwierdzające (52,7% za, przy frekwencji 42%). Projekty: KK Senatu I kadencji, PSL i UP, KPN, UW, SLD, Lech Wałęsa, NSZZ Solidarność i ugrupowania centroprawicowe (projekt obywatelski) – wypracowane z tego projekt kompromisowy, jednak bardziej lewicowy niż prawicowy, ale zgodny z wymogami czasu.
B) TEORIA KONSTYTUCJI:
1) Konstytucja (wg Garlickiego): akt prawa pisanego o najwyższej mocy prawnej w systemie prawnym danego państwa, uchwalany i zmieniany w szczególnej procedurze, określający podstawowe zasady ustroju państwa, ustrój naczelnych organów państwa, zakres ich kompetencji i wzajemne relacje (a w federacjach – zakres kompetencji i relacje wzajemne między federacją a jej składnikami), formułujący podstawowe prawa, wolności i obowiązki jednostki.
2) Podziały konstytucji: a) jednolite i złożone (1/ kilka aktów), b) sztywne i elastyczne (moc prawna, zmiany), c) pisane i niepisane, d) stabilne i niestabilne (np. amerykańska od 1787, we Francji konstytucji od groma było – a oba państwa są demokratyczne), e) stare i młodeJ (kryterium historyczne, generacje konstytucji), f) rzeczywiste i fikcyjne (koncepcja F. Lassalle’a: konstytucja rzeczywista to taka, której treść odzwierciedla istniejący w państwie układ sił politycznych, dzięki czemu jej postanowienia mogą być realizowane w praktyce; fikcyjna zawiera rozwiązania czy sformułowania nie odpowiadające istniejącym w państwie stosunkom społ.-pol., nie ma więc zastosowania w praktyce), g) pełne i niepełne (pełna zawiera określenie podmiotu władzy najwyższej, formy sprawowania władzy, podstawowe prawa i wolności jednostki, strukturę organów państwa, wzajemne relacje między podstawowymi organami, procedurę zmiany konstytucji i gwarancję jej najwyższej mocy prawnej – każda inna jest niepełna).
3) Cechy istotne konstytucji: a) szczególna moc prawna (konieczność zgodności materialnej, proceduralnej i kompetencyjnej innych aktów z nią str. 39; spójność treści systemu prawa), b) szczególna treść (zwł. ogólne zasady ustrojowe, prawa i obowiązki obywateli, główne organy centralne państwa, ich relacje i kompetencje, ew. kompetencje i relacje między władzą federalną a częściami federacji; konstytucja Francji czy USA jest lakoniczna, nasza wielgachna), c) szczególna forma (tj. szczególny tryb powstania [oktrojowanie, przyjęcie przez wyznaczony do tego organ, przyjęcie przez parlament/ naród], szczególna systematyka, szczególny sposób zmiany [np. w USA większość 2/3 w każdej z 2 izb Kongresu i akceptacja przez min. ¾ stanów, w Szwecji i Grecji zatwierdzenie zmian przez następny parlament, w Szwajcarii, Rumunii, Irlandii obowiązkowe referendum; zwykle niemożność zmiany konstytucji w czasie stanu wyjątkowego]).
4) Przedmiot regulacji: A) określenie form sprawowania władzy przez suwerena (na podstawie osoby suwerena i charakteru organu państwa – najwyższego przedstawiciela państwa; zwykle dziś demokracja – może być też monarchia czy arystokracja), B) określenie suwerena (przeciętnie naród; koncepcja francuska łączy państwo i naród, niemiecka – oddziela; cesja pewnych atrybutów suwerenności na rzecz organizacji międzynarodowej to nie utrata suwerenności), C) określenie relacji jednostka-władza pub. (prawa, wolności, obowiązki), D) określenie ustroju i podstawowych kompetencji najważniejszych organów państwa (minimum treści konstytucji), E) tryb zmiany konstytucji (sztywna albo elastyczna – z wyraźnymi utrudnieniami zmiany albo bez nich. 3 rodzaje utrudnień: szczególny sposób wnoszenia projektu [u nas prezydent, senat, 1/5 posłów], szczególna większość [2/3 posłów i ½ senatorów u nas], szczególne kworum. Techniczno-legislacyjna metoda zmiany: inkorporacja [wprowadzenie zmian do tekstu], dołączanie do pierwotnego tekstu nowych postanowień [np. w USA]).
5) Sposoby zmian konstytucji: a) całkowita (zastąpienie dotychczas obowiązującej nową, czy uchylenie dotychczasowej bez jednoczesnego wprowadzania innej), b) częściowa (zmiana niektórych postanowień – jeśli w zakresie podstawowych zasad ustroju, to jest to rewizja). W niektórych krajach jest rozróżnienie procedury zmiany całkowitej i częściowej.
6) Moc prawna konstytucji i jej konsekwencje dla prawodawcy: a) konsekwencje stanowiące tzw. pozytywny aspekt najwyższej mocy prawnej konstytucji: wszelkie akty prawa stanowione przez prawodawcę muszą być zgodne z konstytucją (formalnie i prakseologicznie). Szczególne zadania mają zapowiedzi konstytucyjne –przepisy nakazujące ustawodawcy wydać określone ustawy (u nas ok. 125 takich zapowiedzi, np. „Tryb (...) określa ustawa”), b)b negatywny aspekt: zakaz wydawania aktów niezgodnych z konstytucją –obowiązek przestrzegania hierarchii źródeł prawa, realizacja zapowiedzi konstytucyjnych.
7) Treść konstytucji: jest szczególna, co będzie pokazane dalejJ; podział norm nr 1: a) proceduralne (regulują sposób postępowania podmiotów wymienionych w konstytucji, wskazują elementy konieczne dla uznania tego postępowania za wywołujące określone skutki prawne: normy kreacyjne, rewizyjne i proceduralne sensu stricto), b) materialne (treść i cele działania podmiotów, granice i program działalności państwa, zasady jego ustroju, stosunki państwo-jednostka: normy programowe i kompetencyjne, zasady polityczne, podstawowe prawa, wolności i obowiązki jednostki, gwarancje praw i wolności). Podział norm nr 2: a) normy niezmienne, b) normy ciężko zmienialne (klauzula rewizyjna), c) normy normalneJ. Najtrudniej zwykle zmienić normy zawierające naczelne zasady konstytucji.
8) Systematyka konstytucji: zwykle szczególna: wstęp (preambuła – prawnie wiążąca) + normy. Systematyka ogólna – podział na rozdziały, ze wzgl. ideologiczno-politycznych [ma znaczenie przy wykładni, np. u nas najpierw są prawa człowieka, a potem organy centralne]. Systematyka szczegółowa – w obrębie rozdziałów, ze wzgl. raczej redakcyjnych.
9) Wstępy do konstytucji – znaczenie prawno-polityczne: podają podstawy aksjologiczne systemu prawa (a że mają moc wiążącą, sądy przy dokonywaniu wykładni patrzą na te zasady), nie zawierając oczywiście norm prawnych. Przykłady: a) nasza preambuła mówi o równouprawnieniu wyznań, ciągłości tradycji państwowej, współdziałaniu władz, subsydiarności, obywatelskiej koncepcji narodu etc., b) konstytucja USA: poszanowanie dla sprawiedliwości, pokoju, dobrobytu, wolności, c) konstytucja Francji: wolność, równość i braterstwo w wersji demokratycznej, i właściwie cały katalog wolności i praw w preambule z 1946 r., d) konstytucja RFN: odpowiedzialność przed Bogiem i człowiekiem, dążenie do utrzymania pokoju na świecie, e) konstytucja Szwajcarii: demokracja, wolność, niepodległość, pokój, solidarność światowa, równość i respekt dla różnic.
10) Prawo konstytucyjne (państwowe, polityczne): a) sensu largo: ogół norm prawnych wyprowadzonych z przepisów konstytucji i innych aktów o różnej mocy prawnej ze względu na kryterium treściowe - przedmiotu regulacji (np. uchwała o regulaminie Sejmu); b) sensu stricto: ogół norm prawnych zawartych w przepisach konstytucji (jako 1 aktu albo kilku aktów konstytucyjnych, jak blok konstytucyjny we Francji i Hiszpanii, nasze prowizorium 1992-97, 4 akty w Szwecji, ponad 10 w Izraelu), wyodrębnionych w systemie prawa ze względu na kryterium formalne – najwyższej mocy prawnej. Zostało to wyrażone w naszej konstytucji, vide art. 8.1., 87.1, 91.1, 91.2.
11) Źródła prawa konstytucyjnego: a) konstytucja, b) ustawy konstytucyjne, c) inne akty normatywne (ich „konstytucyjność” nie zależy od umiejscowienia w hierarchii, a od treści – np. regulaminy izb parlamentu, ustawa o TK), d) prawo zwyczajowe, e) zwyczaj konstytucyjny, f) precedens konstytucyjny, g) orzecznictwo sądów (zwł. TK – orzecznictwo precyzuje i uzupełnia normy), h) doktryna prawa konstytucyjnego (ważna funkcja aksjologiczna).
12) Ustawa konstytucyjna: moc prawna równa z konstytucją, uchwalanie wg tej samej procedury, co zmiana konstytucji; reguluje węższe zagadnienia, ale też o kluczowym znaczeniu dla państwa i porządku prawnego.
13) Konwenans konstytucyjny: ustabilizowana praktyka postępowania w danej sytuacji, rodząca domniemanie, że w takiej samej sytuacji w przyszłości postąpi się w taki sam sposób – występuje, gdy prawo niewystarczająco reguluje (albo w ogóle) jakąś kwestię. Np. zwyczaj brytyjski, że premierem zostaje przewodniczący partii zwycięskiej w wyborach parlamentarnych; marszałek Sejmu poprawia techniczne błędy, lewica siada po lewej stronie sali, zasada dyskontynuacji prac parlamentu. Długo praktykowany zwyczaj staje się normą prawa zwyczajowego.
14) Precedens konstytucyjny: jednorazowe, świadome rozstrzygnięcie w praktyce jakiejś sytuacji z nadzieją, że w przyszłości w podobnych sytuacjach będzie się postępować podobnie – jeśli tak, powstanie zwyczaj konstytucyjny. Zawiera normy prawne, chociaż pewnie indywidualne i konkretne. Znaczenie: duże dla praktyki i wykładni (precedens zawęża znaczenie elastycznego przepisu, wskazując metodę zastosowania) – jeśli zmieni się w zwyczaj.
15) Europejski system kontroli konstytucyjności prawa: kontrola a) pozaparlamentarna, b) skoncentrowana (1, samodzielny, niezależny od legislatywy ani sądownictwa organ, o głównej kompetencji orzekania o zgodności ustaw z konstytucją [czasem ma też inne kompetencje, patrz nasz TK]), c) abstrakcyjna (kontrola oderwana od indywidualnych przypadków stosowania prawa; inicjatywa tylko dla organów państwowych, poza skargą konstytucyjną), d) bezwzględna (orzeczenie o niezgodności normy z konstytucją powoduje jej eliminację z systemu prawa), e) prewencyjna (nie zawsze, ale często jest wstępna kontrola parlamentarna – np. u nas nad projektem ustawy pracuje komisja problemowo właściwa, ale poza tym komisja ustawodawcza i komisja prawa europejskiego).
16) Amerykański system kontroli konstytucyjności prawa: w 1803 Supreme Court uznał swoją właściwość do kontroli konstytucyjności prawa (bo nielogiczne byłoby stosowanie przez sądy prawa sprzecznego z konstytucją). Kontrola: a) pozaparlamentarna, b) zdekoncentrowana (wszystkie sądy powszechne ją sprawują), c) konkretna (tylko w konkretnej sprawie, w reakcji na zarzut jednej ze stron), d) uniwersalna (podlegają jej nie tylko ustawy, ale wszystkie akty normatywne i działania urzędowe, na wszystkich szczeblach), e) względna (uznanie normy za niekonstytucyjną w jednej sprawie nie powoduje jej eliminacji z systemu prawa).
17) Stosowanie konstytucji: określenie przez uprawniony podmiot skutków prawnych norm konstytucyjnych w danej sytuacji; dziś moda na bezpośrednie (o ile sformułowanie postanowień jest wystarczająco precyzyjne i jednoznaczne) – u nas też (art. 8 ust. 2). Można się więc powołać na normy konstytucji jako samoistną podstawę rozstrzygnięcia (jeśli nie jest ona ogólna, i jeśli nie ma odesłania do ustawy). 3 sposoby bezpośredniego stosowania konstytucji przez sądy: a) konstytucja jako samoistna podstawa rozstrzygnięcia, b) wykładnia ustaw zwykłych ale w oparciu o konstytucję, c) stwierdzenie konfliktu między normą konstytucyjną a szczegółowymi regulacjami ustawowymi.
18) Geneza konstytucji pisanej: a) prawo natury (chcące ograniczenia władzy jakąś najwyższą normą, żeby nie mógł narzucać prawa niezgodnego z naturalnym), b) koncepcja umowy społ. (konstytucja jako nowy kontrakt władza-lud), c) teoria podziału władzy (wprowadzana przez konstytucję, gwarancja wolności), d) apoteoza wolności i równości, e) szkoła pozytywizmu prawniczego (swoim umiłowaniem do prawa stanowionego nie dała w XIX w. wygasnąć modzie na konstytucje). Konkretne czynniki: w USA – usprawnienie rządów, we Francji – zmiana rządów, w Polsce – wzmocnienie ustroju, potwierdzenie niezależności od Rosji etc.
C) KONKRETY :
1) Źródła powszechnie obowiązującego prawa w RP: a) konstytucja, b) ratyfikowana umowa międzynarodowa I stopnia (ratyfikacja poprzez ustawę akceptującą – tu unijne prawo pierwotne), c) unijne prawo pochodne (patrz art. 91 ust. 3 konstytucji), d) ustawy (i rozporządzenia z mocą ustawy – art. 234 ust. 1 konstytucji), e) inne ratyfikowane umowy międzynar., f) rozporządzenia, g) akty prawa miejscowego. Podział źródeł prawa jest dualistyczny (na powszechnie i wewnętrznie obowiązujące – system tych pierwszych jest zamknięty, drugich – otwarty). Dlaczego ma znaczenie podstawowe? Odpowiedz sobie samJ.
2) Umowy międzynarodowe jako źródło prawa: u nas są ich 3 rodzaje: a) ratyfikowane na podstawie zgody sejmu wyrażonej w ustawie (w sprawie pokoju, sojuszy, układów politycznych/ wojskowych, członkostwa RP w organizacji międzynar., znaczniego obciążenia fin. państwa; wolności, praw czy obowiązków obywateli określonych w konstytucji, spraw uregulowanych w ustawie lubw których konstytucja wymaga ustawy), b) ratyfikowane bez takiej zgody, c) nieratyfikowane w ogóle (wewnętrzne źródła prawa, często „porozumienia”). Te z grupy a) mają pierwszeństwo przed ustawami, więc a contrario stwierdzamy, że te z b) są za ustawami. Umowy ratyfikuje prezydent, są one włączane do systemu prawa (koncepcja monistyczna) i są stosowane bezpośrednio (art. 91 ust. 1; chyba, że ich stosowanie uzależnione jest od wydania odpowiedniej ustawy). Umowy wspólnotowe automatycznie wchodzą do porządków prawnych państw członkowskich – nie jest wymagana (ani w ogóle możliwa) ich ratyfikacja.
3) Polska a prawo unijne: na razie nie ma jasnej wizji: jaka będzie relacja konstytucji RP i europejskiej, konstytucji RP z prawem wspólnotowym. Prawo unijne (pierwotne i pochodne) stoi nad ustawami – prawodawca musi więc tworzyć ustawy zgodne z nim, a TK – orzekać na podstawie m.in. prawa wspólnotowego. O procedurze przekazania organizacji międzynarodowej (=UE) lub organowi międzynarodowemu kompetencji organów władzy publicznej w niektórych sprawach mówi art. 90 ust. 1 (większość 2/3 głosów obu izb, kworum ½ - sejm może zarządzić referendum – jak to nie będzie wiążące, to sprawa wraca do parlamentu). Prawo pierwotne to traktaty wspólnotowe, prawo pochodne to rozporządzenia (konkretnie ustalają obowiązki państwa), dyrektywy (wiążą państwa, ale one same mogą wybrać środki do zrealizowania celu), decyzje (wiążą państwa, mogą być też skierowane do osób fizycznych i prawnych).
4) Ustawa – akt normatywny uchwalany przez parlament (nie ma u nas ustaw referendalnych, tylko prezydent wyjątkowo wydaje rozporządzenia o mocy ustawy); generalny, abstrakcyjny; zgodny z konstytucją – punkt odniesienia dla aktów niższego rzędu. Materia ustawowa jest u nas nieograniczona (z wyjątkiem regulaminu sejmu i senatu – w formie uchwały; np. we Francji są raptem 23 dziedziny określone w konstytucji, w których dopuszcza się regulację ustawową – reszta należy do ordonansów) – jest za to pewne minimum ustawowe (zapowiedzi konstytucyjne, m.in. prawa, wolności i obowiązki obywatelskie, sytuacja prawna jednostki w państwie, regulacja zasad organizacji i działania naczelnych organów państwa i samorządu, symbole państwowe).
5) Ustawa organiczna: zapowiedziana w konstytucji, zawsze kontrolowana prewencyjnie pod wzgl. zgodności z konstytucją (we FrancjiJ); reguluje najważniejsze kwestie ustrojowe, związane z organizacją i działaniami organów państwowych, warunkami związanymi z piastowaniem ważnych urzędów lub funkcji publicznych. Są m.in. we Francji, Hiszpanii, Portugalii.
6) Rozporządzenie wykonawcze: powszechnie obowiązujące, wydane tylko na podstawie ustawy i w celu jej wykonania – nie mogą zmieniać treści ustaw (zwł. jej rozszerzać!), nakładać na obywateli obciążeń bez upoważnienia ustawowego; niesprzeczne z innymi aktami o wyższej mocy prawnej; nie można subdelegować kompetencji ich wydawania (u nas mają ją prezydent, premier, ministrowie, rząd, KRRiTV). Więź formalna rozporządzenia z ustawą? Właśnie to, chyba. :D
7) Rozporządzenie z mocą ustawy: moc prawna równa ustawie, pochodzi od egzekutywy (u nas zatwierdzane przez sejm na kolejnym posiedzeniu, wydawane przez prezydenta podczas stanu wojennego, gdy sejm sam nie może się zebrać na posiedzenie – ma ograniczoną materię). We Francji rząd wydaje ordonanse, w II RP (1935) prezydent mógł wydawać dekrety z mocą ustawy. Zalety r.m.u.: powstaje szybciej niż ustawa, jest aksjologicznie spójny, tańsza jest taka procedura.
8) Zarządzenia i uchwały: akty wewnętrznie obowiązujące, muszą więc być zgodne z aktami powszechnie wiążącymi. Zarządzenia wydaje premier, ministrowie, wojewoda. Uchwały – sejm, senat, rząd, legislatywa samorządowa (ale to powszechnie wiążący akt).
9) Akty prawa miejscowego: otwarty system, bez konkretnej formy aktów podanej w konstytucji. Wydawany przez organy jednostek samorządu terytorialnego i organy terenowe administracji rządowej – są powszechnie obowiązujące na tereni danej jednostki.
10) Zasady publikacji i wejścia w życie aktów prawnych: z dniem publikacji akt nabiera mocy obowiązującej – w terminie 14 dni (3 dni w przypadku przepisów porządkowych) wchodzą w życie (można jednak skrócić albo przedłużyć vacatio legis, jeśli jest to wskazane w samym akcie. W wyjątkowych przypadkach można aktowi nadać wsteczną moc obowiązującą, jeśli nie stoi to w konflikcie z zasadami demokratycznego państwa prawnego.
D) KONKRETY:
1) Sposoby zmiany konstytucji RP: projekt wnosi prezydent, senat, 1/5 ustawowej liczby posłów. Uchwała w sejmie musi być podjęta większością 2/3 głosów, w senacie bezwzględną większością w ciągu 60 dni od dnia uchwalenia przez sejm. Prezydent ma 21 dni od dnia przedstawienia mu ustawy na jej podpisanie. Zmiana rozdziałów I, II, XII konstytucji: uchwalenie zmian nie może się odbyć wcześniej niż 60 dni po 1-wszym czytaniu. Możliwe referendum zatwierdzające (zarządza je na wniosek prezydenta, senatu czy 1/5 liczby posłów – zgłoszony w terminie 45 dni od dnia uchwalenia przez Senat – marszałek Sejmu, niezwłocznie) – odbywa się w ciągu 60 dni od dnia złożenia wniosku – jest wymóg większości bezwzględnej, nie ma wymogu frekwencji. Nie ma u nas rozróżnienia zmiany całkowitej i częściowej, nie ma norm niezmiennych, konstytucja jest sztywna.
2) Referendum: wypowiedzenie się wyborców poprzez głosowanie na tematy będące jego przedmiotem, a dotyczące spraw całego państwa lub określonej jego części. Może to być referendum (w konkretnej sprawie) albo plebiscyt (wyrażenie poparcia dla danej osoby/ wyrażenie woli w kwestii przynależności państwowej. Referendum dzieli się na: a) ogólnokrajowe i lokalne, b) obligatoryjne (podjęcie danej decyzji musi zostać potwierdzone/dokonane w referendum) i fakultatywne (podmioty zarządzające referendum uznają to za potrzebne), c) wiążące i konsultatywne, d) uprzednie (wynik jako przesłanka do podjęcia decyzji) i następcze (zatwierdza decyzję). Wady referendum: wąski zakres możliwych odpowiedzi, możliwość manipulacji pytaniami
2a) Referendum ogólnokrajowe...
zadRra