pmp XII.doc

Hubert Świętek

XII. Organy państwa w stosunkach międzynarodowych. Prawo dyplomatyczne.

I Organy państwa w stosunkach zewnętrznych.

1) Reprezentacja państwa:

a) Państwo utrzymuje stosunki z innymi podmiotami, realizuje PZ za pomocą swoich orgaów, czyli poprzez osoby występujące jako jego przedstawiciele.

b) PM nie określa na jakich zasadach ma być oparty proces decyzyjny w SM. Rozstrzyga o tym ustrój wewnętrzny

c) Przedmiotem prawnomiędzynarodowego uregulowania jest natomiast sfera reprezentacji państw – stwierdzenie, kto i na jakich zasadach może wyrażać wolę państwa w stosunkach zewnętrznych.

d) Art. 7 pkt 2 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów z 1969r.:

- "2. Ze względu na ich funkcje i bez potrzeby przedkładania pełnomocnictw, następujące osoby uważa się za reprezentujące swoje państwo:

*) głowy państw, szefów rządów i ministrów spraw zagranicznych – dla dokonania wszelkich czynności związanych z zawarciem traktatu;

*) szefów misji dyplomatycznych dla przyjęcia tekstu traktatu między państwem wysyłającym a przyjmującym;

*) przedstawicieli akredytowanych przez państwa bądź na konferencji międzynarodowej, bądź przy organizacji międzynarodowej lub przy jednym z jej organów – dla przyjęcia tekstu traktatu na tej konferencji, w tej organizacji lub w tym organie".

e) Art. 13 regulaminu Rady Bezpieczeństwa: "(…) szef rządu lub minister spraw zagranicznych każdego członka Rady Bezpieczeństwa jest uprawniony do zasiadania w Radzie bez przedstawiania pełnomocnictw".

f) Innym zagadnieniem, jakim zajmuje się szczegółowo PM w związku z reprezentacją, są przywileje i immunitety, jakie przysługują osobom występującym w charakterze organów państwowych poza granicami jego terytorium.

2) Rodzaje organów:

Organy państwowe występujące w stosunkach międzynarodowych dzieli się na:

a) organy wewnętrzne – mają swoją siedzibę na terytorium państwa – głowa państwa, parlament, rząd i szef rządu, minister spraw zagranicznych i minister współpracy gospodarczej z zagranicą – organy konstytucyjne; obok nich organy konwencyjne specjalne – organy wewnętrzne powołane do życia na mocy umów międzynarodowych i ustaw.

b) organy zewnętrzne – mają swoją siedzibę poza granicami państw – przedstawicielstwa dyplomatyczne stałe i doraźne, przedstawicielstwa handlowe, przedstawicielstwa przy organizacjach międzynarodowych, misje wojskowe i urzędy konsularne.

II Organy wewnętrzne

1) Głowa Państwa

a) najwyższy organ władzy państwowej mający szczególną pozycję i znaczenie w stosunkach międzynarodowych.

b) Konstytucja może przyznawać rozległe i ważkie kompetencje w kształtowaniu i prowadzeniu polityki zagranicznej, może też jej rolę sprowadzić wyłącznie do funkcji reprezentacyjnej i ceremonialnej.

c) dla PM nie mają znaczenia różnice w pozycji głowy państwa.

d) Pozycja głowy państwa w stosunkach międzynarodowych określana jest według norm zwyczajowych tzw. ius representationis omnimodae, czyli nieograniczonego, pełnego prawa reprezentowania państwa w stosunkach zewnętrznych oraz zespołu immunitetów składających się na "immunitet suwerena".

e) Uprawnienia głowy państwa (z reguły):

1) wysyłanie i przyjmowanie przedstawicieli dyplomatycznych

2) zawieranie umów międzynarodowych bez potrzeby wykazywania się pełnomocnictwami

3) ogłaszanie stanu wojny i pokoju

=> czasem uprawnienia te ograniczają się tylko do formalnego podpisywania niektórych dokumentów:

*listów uwierzytelniających i odwołujących

*pełnomocnictw dla zawarcia umowy

* dokumentów ratyfikacyjnych lub przystąpienia

*ogłaszanie deklaracji przygotowanych przez rząd.

f) W Polsce zgodnie z Art. 133 Konstytucji prezydent jest najwyższym przedstawicielem Polski w SM:

1) ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe

2) mianuje i odwołuje pełnomocnych przedstawicieli RP w innych państwach i przy organizacjach międzynarodowych

3) przyjmuje listy uwierzytelniające akredytowanych przy nim przedstawicieli dyplomatycznych innych państw i organizacji międzynarodowych

4) w zakresie polityki zagranicznej współdziała z Prezesem Rady Ministrów i właściwym ministrem

5) "stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium" (art. 126).

g) Przywileje i immunitety głowy państwa w innym państwie - 

- mają mu umożliwić nieskrępowane reprezentowanie i funkcjonowanie w charakterze organu państwa, stąd trwają one tak długo, jak długo sprawowany jest ten najwyższy urząd.

- Na terytorium obcym szef państwa, jeśli nie podróżuje incognito:

1) nie podlega jurysdykcji karnej, administracyjnej i miejscowej w sprawach cywilnych (z pewnymi ograniczeniami- w sprawach cywilnych)

2) rozciągają się na jego rodzinę i ze względów kurtuazyjnych korzystają z nich osoby towarzyszące (świta)

3) jest bezwzględnie nietykalny (wszelkie czyny skierowane przeciwko niemu zagrożone są zaostrzoną sankcją karną)- obowiązek zapewnienia specjalnej ochrony

4) przywilej nietykalności rozciąga się na rezydencję, pojazdy, środki lokomocji, przedmioty użytku osobistego i korespondencję

5) podlega szczególnej ochronie przed zniesławieniem i atakami na jej cześć – prawo międzynarodowe zakazuje uprawianie tzw. propagandy dyfamacyjnej wymierzonej przeciw szefom państw.

6) Grzeczność nakazuje oddawanie mu specjalnych honorów

h) odpowiedzialność głowy państwa:

- w wieku XX ograniczono zasadę wyłączającą jakąkolwiek odpowiedzialność głowy państwa za jego działania urzędowe

-Obowiązuje zasada odpowiedzialności szefów państw za zbrodnie i przestępstwa międzynarodowe

2) Parlament:

a) Udział parlamentu w kształtowaniu i kontroli PZ:

- jego rola w kształtowaniu PZ jest różna i zależy od ustroju, ale większość konstytucji odnotowuje jakąś rolę co najmniej w kontroli

- nie tylko na bieżąco kontroluje sposób prowadzenia polityki zagranicznej,

- ale jest istotnym czynnikiem w jej stanowieniu i określaniu jej kierunków- bo uchwala ustawy, podejmuje uchwały okreeślające podstawowe kierunki działalności państwa oraz sprawuje kontrolę nad działalnością innych organów.

b) Ogłaszanie stanu wojny:

- W większości konstytucji parlament decyduje bezpośrednio lub pośrednio – poprzez swoją zgodę – o ogłoszeniu stanu wojny.

- Konstytucja RP, art. 116- Sejm decyduje o stanie wojny i o zawarciu pokoju

- Sejm może podjąć decyzję o stanie wojny jedynie w razie zbrojnej napaści na terytorium RP lub gdy z umów międzynarodowych wynika zobowiązanie do wspólnej obronie przeciwko agresji; jeśli Sejm nie może się zebrać, o stanie wojny decyduje prezydent RP.

c) Udział w realizacji polityki zagranicznej:

- zjawisko coraz silniej widoczne w ostatnich latach- udział nie tylko w stanowieniu i kontroli PZ, ale i w jej bezpośredniej realizacji

– kontakty między parlamentami; wymiana wizyt; posłowie, senatorowie składają oficjalne wizyty i prowadzą bezpośrednie rozmowy i rokowania z rządami i szefami egzekutywy innych państw; w wielu państwach komisje SZ przesłuchują i aprobują kandydatów na ambasadorów.

3) Rząd i szef rządu

a) Kompetencje rządu:

- organ współcześnie faktycznie określający kształt stosunków zewnętrznych

- o kompetencjach i układzie stosunków z głowa państwa decyduje konstytucja

b) W Polsce zgodnie z art. 146 ust. 1 Konstytucji RP z 1997r. Rada Ministrów:

1) prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną RP

2) sprawuje ogólne kierownictwo w dziedzinie stosunków z innymi państwami i organizacjami międzynarodowymi

3) zawiera umowy wymagające ratyfikacji

4) zawiera, zatwierdza i wypowiada inne umowy międzynarodowe

c) coraz więcej umów zawieranych przez rządy, nie wymagających ratyfikacji przez głowę państwa.

d) Pracami rządu kieruje szef rządu – premier, nazywany również prezesem czy przewodniczącym rady ministrów:

- przysługuje mu prawo zawierania umów międzynarodowych

- prowadzenia rokowań

- oświadczenia woli państwa bez specjalnych pełnomocnictw

- jego oświadczenia wiążą państwo

- premier przyjmuje obcych przedstawicieli dyplomatycznych (w sensie- podejmuje ich) oraz przeważnie wystawia pełnomocnictwa zazwyczaj z kontrasygnatą MSZ delegatom w OM i konferencjach.

6) wystawia pełnomocnictwa, przeważnie z kontrasygnatą ministra spraw zagranicznych, przedstawicielom państwa w organach i organizacjach międzynarodowych oraz delegatom na konwencje międzynarodowe.

e) tkanie szefów państw i rządów, a także przywódców partii do załatwienia ważniejszych problemów – spotkania na szczycie.             

4) Minister spraw zagranicznych:

a)reprezentuje państwo w stosunkach międzynarodowych

- może prowadzić rokowania dwustronne i wielostronne i podpisywać umowy bez okazywania specjalnych pełnomocnictw

- jego oświadczenia pisemne i ustne są wiążące dla państwa

b) utrzymuje stały kontakt z obcymi przedstawicielami dyplomatycznymi

- zgodnie z KW o stosunkach dyplomatycznych, wszystkie sprawy urzędowe z państwem przyjmującym, poruczone misji przez państwo wysyłające, powinny być załatwiane z minister spraw zagranicznych państwa przyjmującego lub za jego pośrednictwem

c) bierze udział w składaniu listów uwierzytelniających

d) uczestniczy w przyjmowaniu delegacji rządowych i państwowych

e) towarzyszy głowie państwa i premierowi w czasie oficjalnych wizyt składanych za granicą

f) powołuje własnych i przyjmuje obcych charges d'affaires

g) mianuje misje: radców, sekretarzy, attache

h) wystawia listy uwierzytelniające charges d'affaires

i) kontrasygnuje listy uwierzytelniające wystawiane dyplomatom wyższych rang przez głowę państwa

j) może wystawiać listy komisyjne własnym i udzielać exequatur obcym konsulom

k) udziela zezwolenia na opublikowanie umów w kwestiach prawnomiędzynarodowych dotyczących m.in. obowiązywania umów, immunitetów i przywilejów obcych przedstawicieli, wzajemności, uznawania bądź nieuznawania praw i tytułów państw obcych

** Nowo mianowany minister po objęciu urzędu zawiadamia o tym korpus dyplomatyczny we własnym kraju oraz za pośrednictwem swych placówek notyfikuje ten fakt urzędom innych państw.

** PM nie określa szczegółowo immunitetów i przywilejów MSZ. W zasadzie minister korzysta co najmniej z tych samych przywilejów i immunitetów co przedstawiciel dyplomatyczny, a protokolarnie jego ranga odpowiada co najmniej ambasadorowi.

5) Ministerstwo SZ

- centralny urząd, podległy MSZ, poprzez który minister wykonuje swe funkcje

a) pod kierownictwem ministra i jego zastępców prowadzi całość polityki zagranicznej państwa

b) utrzymuje kontakt z obcymi placówkami dyplomatycznymi i konsularnymi

c) kieruje pracą własnych placówek konsularnych i dyplomatycznych

d) spoczywa na nim obowiązek ochrony interesów własnego państwa i jego obywateli

e) koordynacja działalności zagranicznej innych centralnych urzędów.

**Składa się z reguły z trzech rodzajów departamentów:

a) terytorialnych – prowadzą i koordynują bieżącą politykę zagraniczną wobec określonych grup krajów

b) funkcjonalnych – zajmują się pewnymi wydzielonymi zagadnieniami: np. sprawami konsularnymi, naukowymi itp.

c) administracyjnych (administracyjno-usługowych) – o charakterze pomocniczym – gabinet ministra, departament kadr, łączności itp.

** Minister właściwy do spraw zagranicznych kieruje działalnością ministerstwa przy pomocy sekretarza stanu, podsekretarzy stanu oraz gabinetu politycznego ministra. W czasie jego nieobecności obowiązki pełni sekretarz stanu – używa wtedy tytułu kierownika ministerstwa spraw zagranicznych.

6) Minister właściwy do spraw współpracy gospodarczej z zagranicą:

Zgodnie z ustawa z 1997 roku, do zadań ministra gospodarki należy:

a) koordynacja działań w zakresie współpracy gospodarczej z zagranicą

b) kontrola obrotu z zagranicą towarami i technologiami w związku z porozumieniami i zobowiązaniami międzynarodow.

c) podejmowania i rozwijanie działań na rzecz dostępu do rynków zagranicznych dla polskich towarów, usług i kapitału

d) promocja polskiej gospodarki za granicą

e) współpraca z właściwymi organizacjami

f) tworzenie i utrzymywanie placówek ekonomiczno-handlowych za granicą

** W celu ich realizacji współdziała z Rządowym Centrum Studiów Strategicznych, organami administracji rządowej i samorządu terytorialnego oraz innymi państwowymi osobami prawnymi.

III Organy zewnętrzne:

1) Stałe przedstawicielstwa dyplomatyczne:

a) główny instrument realizacji stosunków dwustronnych.

** Polska- ze 179 krajami

b) Są to urzędy jednoosobowe, akredytowane przy głowie państwa pobytu, maja charakter przedstawicielski (reprezentacja państwa), korzystają z przywilejów i immunitetów dyplomatycznych, stale przebywają w państwie pobytu.

Sposoby ustanawiania i zakończenia misji dyplomatycznej, funkcje, przywileje oraz obowiązki są regulowane przez prawo dyplomatyczne składające się z norm zwyczajowych i konwencyjnych, a zwłaszcza przez Konwencję wiedeńską o stosunkach dyplomatycznych ‘61

c) rys historyczny:

- starożytność- doraźne- państwa- miasta greckie wysyłały do siebie kapłanow w celu zawierania pokoju lub wymiany jeńców, a później posłów

- 2 rodzaje posłów w Grecji- jednych do prowadzenia rozmów, innych do zdobywania informacji

- w Rzymie- specjalne kolegium kapłanów, wykonujących niektóre funkcje w zakresie SM. Senat, kierujący PZ, wysyłał do prowadzenia rokowań specjalnych posłów.

- stałe przedstawicielstwa dopiero od połowy XV wieku przez państwa włoskie, zwłaszcza Mediolan, Wenecję i Florencję. Następnie- HISZ i FRA, a w połowie XVII w były już powszechne w całej Europie

-w Polsce- długo niechęć do posłów u siebie i wysyłania- bo bano się nacisków przy elekcjach

1683- Sejm uchwala ustawę zakazującą rezydowania posłów w państwie. Postulat wprowadzenia służby dyplomatycznej był realizowany dopiero za panowania Stanisława Augusta w II połowie XVIII wieku.

2) Misje specjalne:

* definicja KW 69 o misjach specjalnych: misją specjalna jest misja czasowa reprezentująca państwo, wysyłana przez jedno państwo do drugiego państwa za jego zgodą w celu wspólnego rozpatrzenia z nim określonych spraw albo wypełnienia wobec niego określonego zadania.

a) Państwa coraz częściej obok stałych przedstawicielstw dyplomatycznych wysyłają różnego rodzaju doraźne delegacje lub przedstawicieli w celu załatwienia określonych spraw.  Są to misje specjalne= misje ad hoc.

- Jest to najstarsza forma dyplomacji

b) Wyróżnia się misje:

- na których czele stoją: głowy państw, szefowie rządów, czy ministrowie spraw zagranicznych

- kierowane przez ambasadorów czy posłów.

c) Cele misji mogą być:

1) polityczne:

              a) prowadzenie rokowań i załatwianie spraw spornych

              b) omawianie stanu i perspektyw rozwoju stosunków dwustronnych

              c) negocjowanie i podpisywanie deklaracji i umów międzynarodowych

2) ceremonialne - udział w uroczystościach związanych z objęciem stanowiska prezydenta, koronacjach, pogrzebach i innych uroczystościach o charakterze urzędowym

3) techniczne - mające na celu rozwiązanie lub uzgodnienie różnorakich problemów specjalistycznych

4) osobną grupę stanowią misje specjalne wysyłane na konferencje międzynarodowe.

d) misje specjalne są czasem jedyną formą bezpośrednich kontaktów między państwami mniemającymi stałych stosunków dyplomatycznych. Daje ono również możliwość spotkań i kontaktów na najwyższym szczeblu, w celu sprawniejszego załatwienia spraw niż poprzez ambasadorów.

e) Niekiedy, jak w przypadku ambasadorów "wędrujących" (ambasador-at-large), jedna osoba jest wysyłana w celu przedstawienia stanowiska lub zbadania opinii innych rządów do kilku krajów.

f) Wysłanie misji następuje w wyniku uzgodnienia między zainteresowanymi stronami.

3) przedstawicielstwa handlowe:

a) wprowadzone do praktyki międzynarodowej w wyniku ustanowienia monopolu handlu zagraniczneg, ale obecnie też państwa o gospodarce wolnorynkowej

b) Zadania:

- reprezentacja interesów państwa w dziedzinie handlu zagranicznego

- działanie na rzecz rozwijania stosunków gospodarczych

- badanie sytuacji ekonomicznej kraju pobytu

- odnotowują ruch cen i zmiany kursów

- uczestniczą w przygotowywaniu umów z zakresu międzynarodowych stosunków ekonomicznych

- udzielają pomocy przedsiębiorstwom handlu zagranicznego w ich działalności oraz dokonują oceny tej działalności

c) Polska nie posiada biur radców handlowych; istnieją wydziały ekonomiczno-handlowe jako integralna część ambasad; na czele stoją radcy lub attaches handlowi. Istnieją też sekcje i wydziały handlowe w konsulatach RP

4) przedstawicielstwa przy OM:

a) w XX w. ze względu na wzrost ich znaczenia, pojawiają się obok okresowych delegacji także stałe przedstawicielstwa  przy OM

b) mają następujące cele:

- utrzymywanie stałego kontaktu z sekretarzem organizacji

- zapewnia szybkie otrzymywanie dokumentacji i informacji

- pozwala utrzymywać stosunki i uzgadniać stanowisko z innymi państwami członkowskimi także w okresach między posiedzeniami i sesjami organów

- prezentowanie własnego stanowiska i ochrona własnych interesów w organizacji.

c) Stan prawny uregulowany w Konwencji wiedeńskiej o reprezentacji państw w ich stosunkach z organizacjami międzynarodowymi o charakterze uniwersalnym z 1975r.

- reguluje sytuację stałych przedstawicielstw państw członkowskich, status stałych obserwatorów państw nieczłonkowskich, sytuację prawną delegatów i obserwatorów do organów i na konferencje międzynarodowe.

**Zadania wymienione w art. 6:

- zapewnienie reprezentacji państwa wysyłającego wobec organizacji

- utrzymywanie więzi pomiędzy państwem wysyłającym a organizacją

- prowadzenie negocjacji z organizacją i w jej obrębie

- zaznajamianie się z działalnością organizacji i raportowanie o niej swemu rządowi

- zapewnienie udziału państwa wysyłającego w działalności organizacji

- zapewnia ochronę interesów państwa wysyłającego

- popieranie realizacji celów i zasad organizacji przez współpracę z organizacją i w jej obrębie

** konwencja przewiduje przyznanie przez państwo- siedzibę ułatwień przedstawicielstwom umożliwiających im wykonywanie swych funkcji. Przywileje i immunitety analogiczne do KW 61 o stosunkach dyplomatycznych (różnica- procedencja w ramach tej samej rangi określana jest alfabetycznie nazwami państw)

5) Urzędy konsularne

...