Nauka pilotażu podstawowego

2. Technika wykonywania startów

a. Start za pomocą wyciągarki

Do obowiązków pilota, który aa jął miejsce w szybowcu i ma zamiar wykonać start za wyciągarką, należy przed każdym lotem:

— sprawdzenie domknięcia limuzyny (sworznie blokujące położenie muszą znajdować się w swoich gniazdach);

— sprawdzenie prawidłowego działania sterów (przechylić drążek sterowy w lewo ściągając go równocześnie na siebie oraz wdepnąć lewy pedał steru kierunku — spojrzeć na lewe skrzydło, a następnie sprawdzić, czy lotka jest uniesiona do góry, ster kierunku wychylony w lewo i ster wysokości podniesiony do góry);

— sprawdzenie zamknięcia i zablokowania hamulców aerodynamicznych (za pomocą dźwigni otworzyć hamulce, a następnie dość energicznie je zamknąć);

— sprawdzenie działania zaczepu startowego (pomoc startowa podłącza linkę wyciągarki do zaczepu i naciąga ją; w tym momencie pilot pociąga za gałkę wyzwalającą powodując zwolnienie linki; po prawidłowym odczepieniu pomoc startowa ponownie podłącza linkę wyciągarki do zaczepu);

— sprawdzenie kierunku wiatru (czy start odbywa się w łożu wiatru i pod wiatr);

— sprawdzenie przedpola startu (czy jest wolne od ludzi i przeszkód);

— podniesienie lewej ręki do góry oznaczające gotowość do lotu.

Udział pilota przy starcie za wyciągarką przedstawia się następująco. Ster kierunkowy i lotki należy ustawić w położeniu neutralnym (środkowym), a ster wysokości opuścić trochę poza położenie neutralne przez oddanie drążka sterowego od siebie. Wykonuje się to w początkowej fazie startu, gdy szybowiec jest jeszcze nisko nad ziemią, aby zapobiec gwałtownemu uniesieniu się do przodu szybowca w górę. W przypadku bowiem gwałtownego szarpnięcia przez linkę wyciągarkową może nastąpić wyczepienie, zerwanie lub zluźnienie linki, a szybowiec — wskutek utraty prędkości na dużych kątach natarcia - straci wówczas siłę nośną i przepadnie rozbijając się o ziemię.

Podany wyżej opis startu dotyczy szybowców z przednim położeniem kółka podwozia (środek ciężkości znajduje się z tyłu za kółkiem). Jeżeli natomiast środek ciężkości szybowca znajduje się przed kółkiem, tzn. kiedy szybowiec opiera się na ziemi o płozę przednią, wówczas w czasie rozbiegu po ziemi należy początkowo zwiększyć

Rys. 1. Start szybowca za pomocą wyciągarki

Rys, 2. Moment zadzierający przy starcie za dolnym zaczepem

kąt natarcia przez lekkie ściągnięcie drążka sterowego na siebie, a z chwilą oderwania się szybowca od ziemi zmniejszyć go przez oddanie drążka od siebie poza położenie neutralne.

Właściwy przebieg sygnalizacji związanej ze startem szybowca za wyciągarką wygląda następująco. Z chwilą kiedy szybowiec jest już gotowy do startu, sygnalizator stojący z boku szybowca podnosi do góry tarczę sygnalizacyjną zwracając jej czerwoną stronę w kierunku wyciągarki. Na sygnał ten obsługa wyciągarki (mechanik wyciągarkowy) odpowiada również czerwoną tarczą lub ciągłym czerwonym sygnałem świetlnym, co oznacza — „wyciągarka przygotowana do ciągnięcia". Wówczas stojący na starcie sygnalizator obraca tarczę na kolor biały, co z kolei oznacza - „można ciągnąć", a obsługa wyciągarki odpowiada białą tarczą lub ciągłym zielonym sygnałem świetlnym - ,,zaczynam ciągnąć".

W momencie kiedy linka wyciągarkowa zostaje naprężona, sygnalizator opuszcza powoli tarczę sygnalizacyjną do poziomu, a z chwilą ruszenia szybowca z miejsca opuszcza ją do ziemi. Sygnalizator tak długo trzyma jeszcze tarczę sygnalizacyjną w ręku obserwując lot szybowca, dopóki linka wyciągarkowa nie została odczepiona od szybowca.

Znakiem podawanym ze startu do mechanika wyciągarkowego, aby zwiększył prędkość ciągnięcia, jest wykonanie czerwoną stroną tarczy sygnalizacyjnej trzech skłonów do przodu. Trzy skłony białą stroną tarczy — natomiast — oznaczają nakaz ciągnięcia wolniejszego.

Jeżeli start szybowca odbywa się przy użyciu przedniego zaczepu, wówczas tarczę sygnalizacyjną na wstępie wymiany sygnałów obraca się dokoła osi drzewca zmieniając stale kolory biały i czerwony. Dalszy ciąg sygnalizacji niczym się nie różni od opisanej wyżej.

Technika startu za dolnym zaczepem jest nieco odmienna niż zaprzednim zaczepem, a to ze względu na występowanie bardzo silnego momentu zadzierającego szybowiec na duże kąty natarcia (rys. 2). Pilot przeciwdziała temu momentowi oddając drążek sterowy „od  siebie".

Rozpędzanie szybowca do prędkości niezbędnej dla jego oderwania się od ziemi przebiega na przestrzeni kilku do kilkudziesięciu metrów,  zależnie od ciężaru szybowca, siły c4ąigu wyciągarki oraz prędkości wiatru. Szybowiec lekki, o małym obciążeniu powierzchni nośnej, odrywa się szybciej od szybowców ciężkich, zwłaszcza przy silnym wietrze czołowym.

W czasie startu, kiedy szybowiec jeszcze rozpędza się po ziemi, najskuteczniejszym sterem jest ster kierunkowy. Za pomocą niego właśnie należy utrzymywać obrany kierunek. W przypadku jednak zejścia szybowca z kierunku o kąt większy niż 30° albo też "w przypadku zaczepienia skrzydłem o ziemię należy natychmiast się odczepić.

Na początku startu lotki szybowca są jeszcze, ze względu na małą prędkość lotu, prawie nieskuteczne. Dlatego też zaraz po oderwaniu się szybowca od ziemi należy utrzymywać go tuż nad powierzchnią lotniska. Dopiero po nabraniu odpowiedniej prędkości, kiedy jest już sterowny, szybowiec samoczynnie zaczyna zwiększać kąt natarcia. Dzieje się to przy optymalnej prędkości lotu.

Moment przechodzenia szybowca samoczynnie na zwiększone kąty natarcia, czyli przejście do wznoszenia, jest najtrudniejszą fazą startu. Zbyt wczesne bowiem przejście na duży kąt wznoszenia stwarza niebezpieczeństwo w tym, że w razie zaniku ciągu linki wyciągarkowej z jakiejkolwiek przyczyny, np. zerwanie linki, zdławienie silnika wyciągarki, samowyczep itp., szybowiec nie zdąży nabrać odpowiedniej prędkości i bezwładnie uderzy o ziemię. Chcąc zatem zapobiec takiej ewentualności pilot utrzymuje przy ziemi mały kąt wznoszenia. Trzeba tu po prostu przyjąć zasadę — poniżej 30 m wysokości, nie Wolno ściągać drążka na siebie poza neutrum.

Następna faza startu za wyciągarką obejmuje zasadnicze wznoszenie, przy którym szybowiec nabiera najwięcej wysokości. Jeżeli start odbywa się za przednim zaczepem, wówczas w miarę oddalania się szybowca od ziemi należy drążek sterowy łagodnie ściągać na siebie — aż do pełnego wychylenia steru wysokości. W czasie natomiast startu za dolnym zaczepem ściągnięcie drążka niewiele odbiega

Rys. 3. Kąt wznoszenia szybowca przy starcie za przednim zaczepem

od położenia neutralnego. Kąt wznoszenia szybowca powinien się przy tym wahać w granicach: od 30° — dla zaczepu przedniego (rys. 3) do 50° — dla zaczepu dolnego.

Prędkość lotu szybowca przy wznoszeniu powinna wynosić o około 10% więcej niż prędkość optymalna danego typu, nie może być jednak mniejsza od prędkości optymalnej i nie większa, niż przewiduje to instrukcja eksploatacji danego szybowca. Mniejsza prędkość nie może być dlatego, ponieważ szybowiec będzie wówczas mało sterowny (jak mówi się: „leniwy na stery"). Nie może również być większa niż przewiduje to instrukcja eksploatacji danego typu, ponieważ może dojść do zerwania linki lub do przeciążenia niszczącego konstrukcję szybowca,                                Aby nie dopuścić do przeciężenią niszczącego, końcówka linki wyciągarkowej zaopatrzona jest w bezpiecznik zrywowy obliczony na siłę zrywającą 460—600 kGł. Po przekroczeniu dopuszczalnego obciążenia bezpiecznik zrywa się  zapobiegając uszkodzeniu konstrukcji szybowca

Rys. 4. W celu utrzymania kierunku przy starcie za wyciągarką najlepiej orać punk orientacyjny w postaci chmury nad horyzontem

W przypadku, kiedy szybowiec w czasie startu za wyciągarką zostanie pozbawiony ciągu (zdławienie silnika wyciągarki, zerwanie bezpiecznika, zerwanie linki wyciągarkowej), pilot musi natychmiast przejść na małe kąty natarcia przez zdecydowane oddanie drążka sterowego od siebie. W podobny sposób postępuje zawsze z chwilą ustania ciągu z powodu samoczynnego odczepienia się linki (samowyczep). Nisko nad ziemią ruch ten powiniesn być równie szybki, ale mniejszy.

   Utrzymywanie kierunku lotu przy wznoszeniu na lince wyciągarkowej odbywa się następująco. Pilot powinien przede wszystkim obrać przed sobą jakiś punkt orientacyjny (najlepiej chmurę nad horyzontem) i w kierunku na niego sterować szybowiec (rys. 4). Może również w tym czasie spojrzeć na końce skrzydeł, aby stwierdzić czy znajdują się w tej samej odległości od linii horyzontu. W ten sposób zapobiega się zwisom oraz schodzeniu szybowca z kierunku. Utrzymywanie prędkości przy wznoszeniu za linką wyciągarki odbywa się według następujących zasad: chcąc zmniejszyć prędkość szybowca —

Rys.5. Miejsce odczepienia linki wyciągarkowej przy starcie

należy zmniejszyć jego kąt natarcia, a więc odwrotnie niż przy locie swobodnym.

Niektóre szybowce, zwłaszcza w czasie startu za przednim zaczepem, przy zbyt silnym ściągnięciu drążka na siebie mają tendencję do rozkołysania się wokół swojej osi poprzecznej. Przyczyną tego zjawiska jest przekroczenie krytycznego kąta natarcia na usterzeniu poziomym, w następstwie czego skuteczność steru wysokości chwilowo maleje i szybowiec samoczynnie zmniejsza kąt. wznoszenia.

Z chwilą zmniejszenia kąta natarcia działanie steru wysokości znów staje się skuteczne i szybowiec przestaje „pompować".

Odczepienie linki wyciągarkowej następuje w odległości około 100—150 m przed wyciągarką, t j. pod kątem około 60° w stosunku do wyciągarki (rys. 5). Ponieważ z szybowca wyciągarka w tym położeniu jest niewidoczna, pilot może oceniać miejsce odczepienia linki w różny sposób. A więc przede wszystkim przed zbliżeniem się do miejsca odczepienia kąt wznoszenia szybowca zaczyna samoczynnie  maleć, a ściąganie przez pilota drążka na siebie nie przynosi żadnych wyników, jedynie prędkość zaczyna wzrastać. Ponadto również wariometr sygnalizuje o "zbliżaniu się do miejsca odczepienia, bowiem prędkość wznoszenia wynosząca dotychczas 5—10 m/sek zaczyna maleć w pobliżu wyciągarki. Dzieje się to z powodu kierunku działania siły ciągu, która wraz z siłą przyciągania ziemskiego zaczyna przewyższać wielkość siły nośnej.                                    -

Odczepienie linki wyciągarkowej odbywa się w ten sposób, że przed pociągnięciem za gałkę zaczepu pilot doprowadza najpierw szybowiec do lotu poziomego przez zmniejszenie kąta natarcia (drążek „od siebie"). Za gałkę zaczepu należy powtórnie pociągnąć w celu upewnienia się o odczepieniu linki wyciągarkowej. Moment odczepienia się linki od szybowca charakteryzuje gwałtowne „ulżenie" i wyskoczenie szybowca nad horyzont, tak jakby z szybowca spadł pewien ciężar. O odczepieniu linki wyciągarkowej pilot powinien upewnić się ponadto przez spojrzenie na sygnalizatora, który w przypadku nieodczepienia linki zatacza tarczą sygnalizacyjną kręgi wkoło siebie. Podobny sygnał dawany jest również z wyciągarki albo wystrzeliwane są rakiety świetlne.

Jeżeli po ponownej próbie odczepienia linki pilot widzi w dalszym ciągu te same sygnały nadawane z ziemi, powinien przygotować się do lądowania ze zwisającą odciętą przez mechanika wyciągarkowego linką. Przy manewrowaniu do lądowania powinien w takim przypadku omijać przeszkody terenowe, a szczególnie linie telefoniczne i elektryczne. Jeżeli pomimo to linka zaczepi o jakąś przeszkodę, pilot powinien krążyć na otwartych hamulcach nad miejscem przypuszczalnego zaczepienia i w pobliżu niego wylądować. Ciężar linki i jej tarcie o ziemię wymaga zwiększenia prędkości lotu o około 10—20 km/godz.

b. Start za samolotem

Obok startu szybowca za pomocą wyciągarki drugim najpopularniejszym rodzajem startu jest start za samolotem, zwany również lotem na holu.

Czynności pilota przed startem są następujące. Należy przede wszystkim zająć miejsce w szybowcu i umocować pasy w ten sposób, aby mieć pełną swobodę manewrowania sterami. Szczególnie dotyczy to pilotów niskiego wzrostu, którzy przy prawidłowym naciągnięciu wszystkich pasów z trudem mogą dosięgnąć gałki zaczepu, a oddanie drążka sterowego poza położenie neutralne wymaga całkowitego wyprostowania ręki. Tacy piloci muszą więc mieć na oparciu gruby podkład, najlepiej poduszkę z gumy spienionej.

Przed podczepieniem linki holowniczej do szybowca należy przeprowadzić niezbędne czynności i kontrole opisane już w punkcie a —przed startem za wyciągarką. Są one takie same, bez względu na rodzaj stosowanego startu. Następnie trzeba również sprawdzić działanie zaczepu startowego. W tym celu pomoc startowa podłącza linkę holowniczą do przedniego zaczepu i naciąga ją. W tym momencie (przy naciągniętej lince) pilot pociąga za gałkę wyzwalającą powodując zwolnienie linki. Po prawidłowym odczepieniu pomoc startowa ponownie podłącza linkę holowniczą do zaczepu szybowca.

W przypadku kiedy szybowiec jest wyposażony w klapy, należy je ustawić w położenie startowe — najczęściej wychylając do połowy maksymalnego wychylenia. Ponadto należy również przesunąć dźwignię klapki wyważającej nieco w stronę położenia „ciężki na łeb". Jest to niezbędne dlatego, ponieważ przy starcie za samolotem wskutek oddziaływania strumienia zaśmigłowego szybowiec ma tendencję do  szybkiego wzniesienia się ponad samolot, a poza tym lot na holu wymaga stałego utrzymywania szybowca na małych kątach natarcia.

Po ponownym podczepieniu linki następuje jeszcze dokładne ustawienie szybowca w osi podłużnej samolotu oraz sprawdzenie kierunku wiatru i przedpola startu — czy jest wolne od ludzi i przeszkód, po czym pilot podnosi lewą rękę do góry. Jest to sygnał oznaczający „pilot gotów". Wówczas pomoc startowa podnosi szybowiec za skrzydło do poziomu, a drugą wolną ręką wykonuje ruchy w poziomie, co oznacza — „szybowiec gotów do startu — naprężaj linkę". Na ten sygnał pilot holujący podkołowuje samolot do przodu naprężając linkę holowniczą. W momencie jej naprężenia osoba przy skrzydle podnosi rękę do góry, po czym samolot zwiększa obroty silnika do maksymalnych i następuje start zespołu. W przypadku konieczności przerwania startu osoba wypuszczająca szybowiec za skrzydło wymachuje ręką nad głową. Wówczas pilot holujący powinien przerwać start samolotu, a pilot szybowca wyczepić linkę holowniczą.

Z chwilą naprężenia linki holowniczej pilot szybowcowy ustawia stery w położeniu neutralnym, lewą rękę natomiast trzyma w pogotowiu w pobliżu gałki zwalniającej zaczep, aby w każdej chwili być gotowym do jej użycia. Podczas rozbiegu, kiedy szybowiec nie osiągnął jeszcze dostatecznej prędkości, najbardziej skutecznym ze wszystkich sterów jest ster kierunku. Dlatego też przy wyrównywaniu zwisów należy przede wszystkim nim się posługiwać. W przypadku jednak odchylenia od kierunku startu o kąt większy niż 30° oraz przy zaczepieniu skrzydłem szybowca o ziemię lub o trawę należy się natychmiast wyczepić.

Jeżeli przy starcie, wskutek nierówności terenu lub zbyt energicznego „przycierania", szybowiec odbija się od ziemi, oznacza to, że należy zwiększyć kąt natarcia przez lekkie ściągnięcie drążka sterowego na siebie oraz zamortyzować ewentualnie powtórne zetknięcie się z ziemią. Po oderwaniu się szybowca od ziemi należy utrzymać go na wysokości około l—2 metrów nad ziemią (rys. 6), w podobny sposób jak przy starcie za wyciągarką, to znaczy w miarę

Rys. 6. Wysokość lotu szybowca nad ziemią podczas startu za samolotem

wzrostu prędkości lotu należy zmniejszać stopniowo kąt natarcia. Jest to tzw. „wytrzymanie".

  Przy starcie szybowca za samolotem należy być przygotowanym na nieprzyjemne trzepotanie całym szybowcem, który znajdzie się w warkoczu strug za samolotem. Moment ten należy przeczekać, a następnie — kiedy samolot oderwie się od ziemi — wznieść się dopiero na wysokość samolotu. Całą swoją uwagę w tym czasie musi pilot rozłożyć na obserwację i ocenę zmian położenia samolotu, naśladowanie każdego manewru samolotu oraz obserwację linki holowniczej. Horyzont spełnia teraz tylko rolę pomocniczą, natomiast samolot stanowi zasadniczy punkt odniesienia, według którego należy prowadzić szybowiec.

Zależnie od długości linki holowniczej następuje właściwy sposób naśladowania manewrów samolotu. Przy lince krótkiej — np. 10—20 m —reakcja pilota w holowanym szybowcu powinna być natychmiastowa, natomiast przy lince o długości 40—60 m naśladowanie powinno odbywać się z opóźnieniem około l—2 sęk. Umiejętność prawidłowego lotu za samolotem polega bowiem na tym, aby lecieć po tym sa- mym torze oraz promieniu w zakręcie co samolot holujący (rys 7). Dlatego też w zakrętach szybowiec powinien utrzymywać to samo przechylenie co samolot.

Rys. 7. W zakręcie w czasie litu na holu szybowiec powinien utrzymywać ten sam promień co samolot holujący

Regulację naprężenia linki holowniczej w czasie lotu za samolotem przeprowadza się w ten sposób, że przy zwisie linki pilot zwiększa nieco kąt natarcia szybowca, a następnie na moment przed jej naprężeniem powraca ruchem drążka sterowego od siebie do poprzedniego kąta natarcia. Ponieważ w tym przypadku pilot wykonuje drążkiem dość obszerny ruch, nadmiar tego wychylenia trzeba wycofać. Jest to tak zwany ruch podwójny drążkiem, który stosuje się bardzo często w celu przyspieszenia reakcji szybowca. Przy dużym zwisie można również zastosować łagodne otwarcie hamulców aerodynamicznych z jednoczesnym małym zwiększeniem kąta natarcia.

Rys. 8. Skuteczność steru kierunku przy powrocie do położenia za samolotem jest większa, ponieważ dochodzi jeszcze moment od linki holowniczej

Najtrudniejszym elementem lotu za samolotem jest utrzymywanie kierunku. Wynika to stąd, że pilot stara się doprowadzić szybowiec do położenia zgodnego z położeniem samolotu przez skoordynowane działanie steru kierunku i lotek, a wycofuje wychylenie dopiero w momencie, gdy szybowiec zajmuje to samo położenie co samolot. Co się wtedy dzieje z szybowcem? — Zamiast lecieć po prostej, szybowiec schodzi w przeciwnym kierunku, pilot znów reaguje podobnie... i zaczyna się „kołysanka". Przyczyną tego jest bezwładność szybowca, którego obrót jest powodowany zarówno momentem od steru kierunku, jak i momentem od linki holowniczej — stąd wynika konieczność wcześniejszego wycofania steru kierunku niż w locie swobodnym.

Prawidłowa wysokość lotu szybowca w stosunku do samolotu powinna wynosić parę metrów powyżej warkocza strug za samolotem (rys.9).

Rys. 9. Utrzymanie prawidłowej wysokości szybowca w locie za samolotem

Stosuje się jednak niekiedy lot w warkoczu strug za samolotem holującym zwłaszcza podczas holu halniakowego na krótkiej lince, aby w ten sposób w silnych rzucaniach rotorowych zmniejszyć możliwość zluźniania i gwałtownego naprężania linki holowniczej, które w efekcie mogą spowodować jej zerwanie. Lot w strugach za samolotem nie jest przyjemny. Wskazania prędkościomierza i wariometru gwałtownie się zmieniają oraz nie wskazują właściwych wartości, sterowność jest ograniczona i trudno zapobiec silnym rzucaniom.

Często stosowany jest również lot szybowca pod warkoczem strug za samolotem holującym. Objawy wejścia i wyjścia ze strug są łatwo zauważalne przez pilota. Po zejściu poniżej strug należy zapamiętać przede wszystkim projekcję statecznika wysokości względem skrzydeł samolotu lub kadłuba oraz utrzymywać w ten sposób wysokość lotu względem samolotu. Kąt linki między osią podłużną samolotu a linką holowniczą wynosi wówczas około 30°.

Niebezpieczne momenty lotu szybowca pod strugami podczas silnej turbulencji na długiej lince holowniczej, to możliwość zaczepienia linki o dyszę pomiarową -lub niekiedy nawet o skrzydło szybowca. W przypadku niebezpiecznego więc zwiększania się zwisu linki holowniczej należy łagodnie otworzyć hamulce aerodynamiczne i zaraz je zamknąć. Loty szybowców pod warkoczem strug mają najczęściej zastosowanie przy tzw. wi e l o h o l u, tzn. przy locie kilku szybowców za jednym samolotem holującym.

Start szybowca za samolotem z krótkiego terenu przygodnego różni się od startu z lotniska. Po oderwaniu szybowca od ziemi należy wznieść się na wysokość około 3—5 m, a w momencie, kiedy samolot zbliża się do miejsca, w którym ma nastąpić jego oderwanie się, należy łagodnie zniżyć szybowiec do wysokości l m, aby w ten sposób odciążyć linkę holowniczą i „ulżyć" samolotowi oderwanie się od podłoża.

Znaki porozumiewawcze stosowane w locie za samolotem są następujące:                                                         

— odczepić linkę holowniczą od szybowca — kilkakrotne przechylenie samolotu                lub wahadłowe ruchy ręką nad głową pilota holującego;

— zamknąć hamulce — kilkakrotne ruchy sterem kierunku samolotu holującego

— odczepić linkę holowniczą od samolotu (np. przy uszkodzeniu wczepu szybowca) — kilkakrotne przechylenie szybowca po przejściu ponad jego normalne położenie za samolotem;

— wykonać zakręt w lewo — szybowiec przechodzi na prawo i utrzymuje to położenie;

    — wykonać zakręt w prawo — szybowiec przechodzi na lewo i utrzymuje to położenie;

   — zwiększyć wysokość lotu — szybowiec schodzi pod strugi i utrzymuje to położenie (jeśli nie był planowany lot pod strugami);

   — obniżyć wysokość lotu — szybowiec wychodzi ponad normalne położenie na holu i utrzymuje się tak;

   —zwiększyć prędkość holowania— kilkakrotne zmniejszenie i zwiększanie na przemian kąta natarcia (pompowanie);

— zmniejszyć prędkość holowanie— kilkakrotne ruchy sterem kierunkowym szybowca, tzn. przechodzenie na boki.

3. Nauka podstawowych elementów techniki pilotażu

a. Utrzymanie prędkości i kierunku lotu

    Stałą prędkość lotu szybowca pilot może oceniać na podstawie:

— obserwacji przodu szybowca lub kąta skrzydeł w stosunku do linii horyzontu;

— obserwacji wskazań prędkościomierza;

Rys. 10. Prędkość szybowca pilot utrzymuje na podstawie obserwacji położenia

przodu szybowca względem horyzontu

— wrażeń słuchowych — przez utrzymywanie jednostajnego szumu szybowca (wysokość tonu i nasilenie szumu wzrasta — prędkość wzrasta; szum cichnie — prędkość zmniejsza się);

— wrażeń dotyku — przez wyczuwanie oporów na sterach (opory na sterach wzrastają — prędkość wzrasta; opory na sterach maleją — „stery wiotczeją" — prędkość zmniejsza się);

— obserwacji szybkości reagowania szybowca na wychylenia sterów (szybowiec natychmiast reaguje na wychylenia sterów — prędkość wzrasta; szybowiec powoli reaguje na wychylenia sterów — jest „leniwy" — prędkość mała);

— obserwacji wskazań wariometru, ale tylko w powietrzu spokojnym.

Zasadniczym sposobem utrzymywania stałej prędkości szybowca w lotach z widocznością ziemi jest obserwacja horyzontu (rys. 10). Pozostałe metody, wymienione wyżej, należy uważać jako pomocnicze i uzupełniające. Pamiętać przy tym należy, że linia horyzontu umiejscowiona przez pilota w stosunku do części kabiny szybowca w poprawnym locie ślizgowym (oczywiście zależnie od wzrostu pilota i typu szybowca) zachowuje to samo w przybliżeniu położenie na  każdej wysokości lotu, z wyjątkiem lotu w. dolinie oraz lotu na bardzo małej wysokości — rzędu kilku metrów nad ziemią.

Trzeba również pamiętać, że w burzliwej atmosferze posługiwanie się metodami pomocniczymi — prędkościomierzem, wariometrem, słuchem itp. — często zawodzi, ponieważ dochodzą tu jeszcze prędkość składowe pionowych prądów powietrza.

Technika utrzymywania właściwej prędkości lotu szybowca jest następująca.

Chcąc zwiększyć prędkość lotu pilot oddaje drążek sterowy od siebie i w momencie, kiedy szybowiec wykonuje pochylenie do przodu  cofa drążek o połowę wielkości ruchu początkowego, zapobiegając w ten sposób zbytniemu rozpędzeniu się szybowca (rys. 11).

Jeżeli z kolei pilot chce zmniejszyć prędkość, ściąga delikatnie drążek na siebie i z chwilą, gdy przód szybowca zacznie zadzierać w górę, oddaje drążek do przodu o połowę wielkości ruchu poprzedniego. Są to tzw. podwójne ruchy sterami.

   Utrzymywanie prędkości lotu szybowca w sposób opisany wyżej umożliwi wykonanie lotu ślizgowego na pewnym stałym kącie szybowania, bez względu na zaburzenia powietrza. Szybka i prawidłowa reakcja sterem wysokości, uwzględniająca podwójne ruchy drążkiem i oparta na wzrokowej ocenie położenia szybowca względem horyzontu, daje gwarancję prawidłowej prędkości lotu.

  Rys. 11. Zasada tzw. Podwójnego ruchu sterami (drążkiem)

Co będzie się działo z szybowcem, jeżeli pilot zacznie stopniowo ściągać drążek do siebie? — Otóż po wytraceniu prędkości i przekroczeniu krytycznego kąta natarcia (zerwanie strug) szybowiec zwali się bezwładnie na „łeb". Będzie to tak zwane przeciągnięcie statyczne szybowca (rys. 12). O ile pilot uczyni to samo, ale ściągnie drążek do siebie gwałtownie, wówczas szybowiec wykona również przeciągnięcie —tym (razem dynamicznie, ponieważ wprowadzenie nastąpiło dynamicznie na zwiększonej prędkości lotu. Po przeciągnięciu szybowiec „zwala się" do przodu i po nabraniu odpowiedniej prędkości, jeżeli drążek jest w dalszym ciągu ściągnięty, przejdź ponownie na duże kąty natarcia do ponownego przeciągnięcia.

Rys. 12. Przeciągnięcie statyczne szybowca

Jeżeli przy przeciągnięciu pilot wychyli ster kierunku, np. w lewą stronę, wówczas szybowiec zacznie wykonywać przeciągnięcie z obrotem w lewą stronę, co z kolei zapoczątkuje korkociąg w lewo. Jeżeli natomiast przy przeciągnięciu zostanie wychylony ster kierunku w prawo, szybowiec zacznie wykonywać korkociąg również w prawo.

Wyprowadzenie szybowca z korkociągu następuje przez wychylenie steru kierunku w stronę przeciwną do kierunku obrotu oraz doprowadzenie szybowca na małe kąty natarcia (ruch drążka sterowego od siebie), a następnie po zaprzestaniu ruchu obrotowego szybowca wprowadzenia go do normalnego lotu ślizgowego. Przy wyprowadzaniu z korkociągu szybowców stosowanych w kraju lotki należy utrzymywać w położeniu neutralnym.

Utrzymywanie kierunku lotu szybowca odbywa się za pomocą skoordynowanych ruchów sterem kierunku i lotkami. Szybowiec wytrącony z lotu prostoliniowego wskutek zwisu lub podmuchu burzliwe atmosfery doprowadza się do poprzedniego położenia przez wychylenie obu tych ster...