Barbara Szacka
WPROWADZENIE
OFICYNA -W" NAUKOWA
Warszawa 2003
do socjologii
Spis treści
Przedmowa 11
CZĘŚĆ PIERWSZA. PROLEGOMENA 15
Rozdział I. CHARAKTER SOCJOLOGII I HISTORYCZNE WARUNKI JEJ POWSTANIA 17
1. Przedsocjologiczna wiedza o społeczeństwie 19
Przedsocjologiczna refleksja teoretyczna 20
Wiedza potoczna i wiedza naukowa 21
2. Historyczne warunki narodzin socjologii jako dyscypliny naukowej 23
3. Socjologia jako dyscyplina naukowa 26
Kształtowanie się socjologii jako dyscypliny naukowej 26Socjologia jako jedna z nauk społecznych 28Wewnętrzne zróżnicowanie socjologii 32 Socjologia współczesna 36Socjologia współczesna a powojenna socjologia polska 40
4. Metody i narzędzia badawcze socjologii 43
Empiryczne poznawanie społeczeństwa 43
Narzędzia badawcze socjologa 45
5. Socjologia jako dyscyplina użyteczna praktycznie 49
Rozdział II. BIOLOGICZNE PODSTAWY ŻYCIA SPOŁECZNEGO Z PERSPEKTYWY BIOLOGII EWOLUCYJNEJ 53
1. Ekologia, etologia i socjobiologia 55
2. Podstawowe problemy życia społecznego istot żywych 60
3. Sposoby rozwiązywania problemów życia społecznego wśród kręgowców 61
Mechanizmy ograniczania agresji 62
Współpraca i współdziałanie 65
4. Życie społeczne człowieka z perspektywy biologii ewolucyjnej 66
Rozdział III. KULTURA 73
1. Kultura jako wyróżnik człowieka 75
Charakterystyka kultury jako atrybutu człowieka 76
2. Wielość kultur i relatywizm kulturowy 81
Wielość kultur i kryteria ich wyodrębniania 81
Relatywizm kulturowy 83
3. Dziedziny kultury i kultura symboliczna 86
Kultura symboliczna 87
4. Kultura jako przedmiot zainteresowania socjologii 89
Rozdział IV. ZMIANA SPOŁECZNO-KULTUROWA 93
1. Klasyczne teorie rozwoju społecznego: marksizm i ewolucjonizm 96
Marksizm 96
Ewolucjonizm 99
2. Typy społeczeństw 100
Społeczeństwo przemysłowe 102
Społeczeństwo poprzemysłowe, ponowoczesne i informacyjne 103
3. Teorie modernizacji, konwergencji i zależności 104
Modernizacja 104
Teoria konwergencji 106
Koncepcja zależności i systemu światowego 107
4. Działania ludzi oraz ruchy społeczne jako czynniki zmiany 108
Ruchy społeczne 109
Nota bibliograficzna 113
CZĘŚĆ DRUGA. CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE 117
Rozdział V. INTERAKCJE SPOŁECZNE 119
1. Pojęcie interakcji społecznej 121
2. Interakcje jako przedmiot zainteresowania psychologii 122
3. Interakcje jako przedmiot zainteresowania socjologii 123
Interakcja jako wymiana 124
Interakcja jako gra 125
4. Społeczeństwo z perspektywy interakcji 130
Instytucje 132
Rozdział VI. SOCJALIZACJA 135
1. Pojęcie socjalizacji 137
2. Osobowość 139
Osobowość jako przedmiot zainteresowania antropologii społecznej i socjologii 141
3. Rola społeczna 144
Dwa kierunki zainteresowań rolą społeczną 146
Rola społeczna a osobowość 148
4. Tożsamość 149
Socjalizacja pierwotna 152
Socjalizacja wtórna 153
Resocjalizacja 154
Rozdział VII. KONTROLA SPOŁECZNA 157
1. Kontrola społeczna i porządek społeczny 159
2. Konformizm 162
3. Dewiacja 164
Co to jest dewiacja 164
Dewiacja jako przedmiot zainteresowania socjologii 166
Rola dewiacji w zbiorowości 172
4. Kontrola społeczna jako reakcja na dewiację 174
CZĘŚĆ TRZECIA. ZBIOROWOŚCI SPOŁECZNE 179
Rozdział VIII. GRUPA SPOŁECZNA 181
1. Grupa społeczna jako przedmiot zainteresowania socjologii 183
2. Małe grupy jako mikrostruktury społeczne 185
3. Struktury wewnątrzgrupowe 188
Struktura socjometryczna 188
Struktura przywództwa 189
Struktura komunikacji 191
4. Spójność grupy 192
5. Wybrane rodzaje grup 194
Grupa pierwotna 194
Grupy własna i obca 197
Grupa odniesienia 199
Rozdział IX. ORGANIZACJA FORMALNA 203
1. Celowe grupy formalne, czyli organizacje 205
2. Historyczne źródła socjologii organizacji 207
Max Weber i typ idealny biurokracji 207
Teorie zarządzania 209
3. „Patologie" organizacji formalnych 212
4. Organizacje jako przedmiot zainteresowania socjologii 215
Trzy poziomy analizy problematyki organizacji 217
Rozdział X. SPOŁECZNOŚĆ LOKALNA 223
1. Historyczne źródła socjologii społeczności lokalnych 225
Ferdynand Tönnies i dwa typy zbiorowości 225
Socjologia amerykańska okresu międzywojennego 226
Franciszek Bujak 228
2. Społeczność lokalna i zbiorowość terytorialna 229
Społeczność lokalna 229
Zbiorowość terytorialna 230
3. Społeczności lokalne i zbiorowości terytorialne jako struktury średniego poziomu 230
4. Lokalizm 233
Rozdział XI. NARÓD 237
1. Naród jako przedmiot zainteresowania socjologii 239
2. Zbiorowość etniczna 241
Charakter zbiorowości etnicznej 241 Rodzaje grup etnicznych 242Grupa etniczna a naród 243
3. Dwie drogi kształtowania się narodów w Europie 244
4. Naród a nowoczesność 246
Trzy fale ruchów narodowych i kształtowania się państw narodowych w epoce nowoczesnej 249
5. Państwa wielonarodowe i narody wieloetniczne 250
Konflikty etniczne 254
6. Zawiłe drogi kształtowania się nowoczesnych narodów: przykład Polski 256
Od państwa do narodu 256
Od narodu do państwa 262
Mniejszości narodowe i etniczne we współczesnej Polsce 267
Nota bibliograficzna 271
CZĘŚĆ CZWARTA. PODZIAŁY SPOŁECZNE 273
Rozdział XII. ZRÓŻNICOWANIE SPOŁECZNE
I RUCHLIWOŚĆ SPOŁECZNA 275
1. Różnice i nierówności jako przedmiot zainteresowania socjologii 277
2. Trzy klasyczne spojrzenia na podziały społeczne 280 Karol Marks i pojęcie historyczne klasy 280Max Weber i trzy płaszczyzny podziałów społecznych 282Koncepcje stratyfikacji (uwarstwienia) 285
3. Klasy i warstwy - rozmaitość znaczeń 287Klasa 288Warstwa 289
4. Zróżnicowanie społeczno-zawodowe 291
Klasyfikacje i skale zawodów 291
Prestiż zawodu 293
5. Ruchliwość społeczna 294
Rozdział XIII. ZRÓŻNICOWANIE SPOŁECZNE
SPOŁECZEŃSTW PONOWOCZESNYCH 299
1. „Śmierć klas" 303
2. Klasa średnia 307
3. Underclass i marginalizacja społeczna 310
Bezrobocie 312
Bieda 313
Rozdział XIV. ZRÓŻNICOWANIE SPOŁECZNE, NIERÓWNOŚCI I RUCHLIWOŚĆ SPOŁECZNA W POLSCE 317
1. Zróżnicowanie społeczno-zawodowe 320
Zróżnicowanie społeczno-zawodowe w okresie PRL 320
Zróżnicowanie społeczno-zawodowe po zmianie ustrojowej 1989 roku 323
2. Ruchliwość społeczna 325
Charakter ruchliwości społecznej 326
Mężczyźni i kobiety w procesie ruchliwości społecznej 328
3. Polska klasa średnia 329
4. Nierówności społeczne w świetle antropologicznych badań poborowych 332
5. Wieś w układzie nierówności społecznych 334
Wieś-miasto jako wymiar zróżnicowania społecznego 334
Zróżnicowanie ludności wiejskiej 336
Zróżnicowanie rolników 336
6. Oblicze polskiej biedy 337
Miary ubóstwa i ich ograniczenia 337
Zasięg i głębokość polskiego ubóstwa 339
Stara i nowa bieda 340
Długotrwała bieda jako zalążek underclass 342
Rozdział XV. RÓŻNICE PŁCI JAKO RÓŻNICE SPOŁECZNE 345
1. Kobiety jako przedmiot zainteresowania nauk społecznych 347
2. Społeczne różnice płci 349
Różnice płci w sferze pracy 350
Różnice płci w sferze władzy i polityki 353
Różnice płci w sferze obyczaju 355
3. Feminizm i ruchy kobiece 357...
kiteek