RENESANS.doc

RENESANS

Reneissance (fr.) – odrodzenie

Chronologia:

1. Europa – Włochy od XIVw (Florencja), twórczość Petrarki i Boccaccio

Pozostałe kraje od XVw

2. Polska – cały wiek XVI – 1543r: publikacja dzieła Kopernika „O obrotach sfer niebieskich” (po łacinie); śmierć Kopernika; śmierć Klemensa Janickiego (poety nagrodzonego przez papieża laurem poetyckim); debiut najwybitniejszego publicysty Andrzeja Frycza Modrzewskiego („Łaski albo o karze za mężobójstwo”); debiut Mikołaja Reja („Krótka rozprawa między trzema osobami – panem, wójtem i plebanem”);

Koniec epoki w Polsce: różne propozycje, np. 1584r – śmierć J. Kochanowskiego lub lata 30te XVIIw

Czynniki kształtujące epokę:

1. Odkrycia geograficzne

2. Kształtowanie się silnych państw narodowych

3. Wynalezienie druku

4. Reformacja

Tytuł ->rodzaj  -> gatunek

• Makbet-> William Szekspir ->dramat-> tragedia
• Sen -> Jan Kochanowski ->liryka->tren
• Nie porzucaj nadzieje -> Jan kochanowski->liryka->pieśń
• Dekameron -> Giovanni Boccaccio->epika->nowela
• O żywocie ludzkim->Jan Kochanowski -> liryka->fraszka
• sokół-> Giovanni Boccaccio->epika->nowela
• czego chcesz od nas panie->Jan Kochanowski->liryka->hymn
• kazania sejmowe->Piotr skarga->epika -> kazanie
• okrutny mąż →  Giovanni Boccaccio → epika → nowela
• żywot człowieka poczciwego → mikołaj rej →  liryka → sielanka
• pieśń świętojańska o sobótce → jan kochanowski → liryka → pieśń
• serce roście → jan kochanowski → liryka → pieśń
• niezwykłym i nie leda piórem opatrzony → jan kochanowski → liryka → pieśń
• stateczny umysł pamiętaj zachować → jan kochanowski → liryka → pieśń
• o poprawie rzeczypospolitej → andrzej frycz modrzewski → epika → reportaż

Humanizm – renesansowy prąd umysłowy o charakterze elitarnym, który koncentrował się na sprawach ludzkich, godności człowieka i jego wolności. Humaniści głosili potrzebę harmonijnego współżycia w społeczeństwie.

Predestynacja – deterministyczna teoria o przeznaczeniu jedynie niektórych, obdarzonych łaską Boską, do zbawienia

Homo sum et nihil humanum a me alienym esse puto – Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce

Wzorzec idealnego renesansowego człowieka:
-zdrowy i piękny;
-gruntownie wykształcony
-zna najwybitniejsze działa starożytne i współczesne
-wszechstronnie utalentowany (z powodzeniem zajmujący się różnymi dziedzinami sztuki i nauki)
-potrafi sprawnie dyskutować
-cieszy się życiem i korzysta z niego

Petrarkizm – zespół zjawisk w europejskiej poezji erotycznej charakteryzujący się odwoływaniem  do wzorca, jakim stała się twórczość Petrarki polegał na:

·         Idealistycznym sposobie prezentowania ukochanej

·         Analizie uczuć dociekliwości psychologicznej, subtelności w przedstawianiu przeżywanych emocji

·         Stosowaniu charakterystycznych:

o       Środków stylistycznych (antytez paradoksów kontrastów)

o       Opisów zewnętrznych (opisy włosów,oczu,ust dłoni )

o       Opisów duchowych(częsty motyw przemiany świata zewnętrznego pod wpływem wzroku lub obecności ukochanej)

Makiawelizm – zasada, która głosi, że bezpieczeństwo i dobro państwa usprawiedliwia stosowanie wszelkich metod, również tych nie moralnych

Niccolo Machiavelli – twórca doktryny politycznej nazywanej makiawelizmem
Filippo Brunelleschi – włoski architekt i rzeźbiarz
Donato Bramante – włoski architekt i malarz
Leonardo da Vinci – genialny i wszechstronnie uzdolniony artysta: malarz, rzeźbiarz, rysownik, architekt, wynalazca, konstruktor maszyn, filozof, matematyk, anatom; pochodził z biednej rodziny, co uniemożliwiło mu naukę u wielkich mistrzów
Michał Anioł – włoski malarz, rzeźbiarz, poeta i architekt
Erazm z Rotterdamu – filozof, pisarz, myśliciel chrześcijański, propagator kultury antycznej; głosił, że człowiek jest z natury dobry, zaś zło pochodzi z niewiedzy
Mikołaj Kopernik – astronom, autor dzieła „O obrotach sfer niebieskich”

Mecenat – opieka bogatych i wpływowych miłośników sztuki nad twórcami (zazwyczaj młodymi, pochodzącymi z biednych rodzin – bez perspektyw)

Sonet – utwór liryczny składający się z 14 wersów, najczęściej zgrupowany w dwóch strofach po cztery wersy i dwóch strofach po trzy wersy. W strofach czterowersowych dominuje opis lub narracja, natomiast kolejne strofy trzywersowe mają charakter liryczny.

Erotyk – utwór liryczny o tematyce miłosnej, akcentujący miłość zmysłową, charakteryzującą się głębią uczuć

Pytanie retoryczne – pytanie niewymagające odpowiedzi

Sonet 90: tematem sonetu jest miłość podmiotu lirycznego do ukochanej kobiety. Podmiot opisuje jej piękny, anielski wygląd. Darzy ją miłością, lecz stawiane pytania retoryczne ukazują jego niepewność.

Sonet 132: autor przedstawia motyw miłości jako cierpienia. Nie można jej ogarnąć rozumem. Porównywane do śmierci uczucie zdaje się być tak jak ona wszechmocne i niemożliwe do przezwyciężenia. Poruszany motyw ognia sugeruje, że miłość jest podobna do niszczącego żywiołu. Podmiot liryczny to mężczyzna zakochany do szaleństwa.

Sonet 134: sonet ukazuje, jak skrajnie zachowuje się człowiek zakochany, charakteryzują go kontrastowe stany emocjonalne. Pokazuje także, że człowiek zakochany często zachowuje się nieracjonalnie, nie kontroluje swoich zachowań. Sonet ten ukazuje miłość jako zniewolenie, od którego nie można się uwolnić

Francesco Petrarka – poeta, humanista, miłośnik antyku, autor zbioru wierwszy „Sonety do Laury”

Paradoks – efektowne i zaskakujące sformułowanie, często sprzeczne z ugruntowanymi przekonaniami, jednak zawierające pewną prawdę np. psychologiczną czy filozoficzną. Najczęściej wyrażany w formie oksymoronu lub antytezy.

Antyteza – zestawienie elementów (najczęściej zdań) zawierających przeciwstawne treści

Oksymoron – epitet sprzeczny, czyli zestawienie wyrazów o sprzecznych, kłócących się znaczeniach. Odmiana paradoksu o sensie metaforycznym np. „cisza krzyczy”

Giovanni Boccaccio – włoski pisarz, znany ze zbioru nowel „Dekameron”

Dekameron – zbiór 100 nowel podzielonych na 10 części, zwanych Dniami, z których każda zawiera 10 opowieści

Fraszka – krótki utwór liryczny, zazwyczaj rymowany lub wierszowany o różnorodnej tematyce, często humorystycznej lub ironicznej (satyrycznej). Posiada puentę.

Nowela – krótki utwór literacki zaliczany do epiki, pisany prozą, charakteryzujący się wyraźnie zarysowaną i sprawnie skrojoną akcją główną, mocno udramatyzowaną, która zmierza do punktu kulminacyjnego. Fabuła noweli jest zazwyczaj jednowątkowa, pozbawiona epizodów, rozbudowanych opisów oraz szczegółowej charakterystyki postaci. Akcja toczy się w określonym miejscu i czasie, a wydarzenia opowiada narrator.

Archaizm – element języka (np. wyraz lub konstrukcja składniowa), który wyszedł z użycia

Nowela z sokołem – nowela, której akcja skupia się wokół jedneog motywu, powracającego we wszystkich najważniejszych fabularnie momentach.

Rafael Santi – włoski malarz i architekt
Albrecht Durer – niemiecki malarz, teoretyk sztuki
Sandro Botticelli – włoski malarz

W nowelach Boccaccia odzwierciedla się renesansowa dążność do prezentacji życia we wszystkich jego objawach, zgodnie z hasłem „nic co ludzkie nie jest mi obce”. Boccaccio pokazuje różne aspekty życia ludzkiego: tragiczne, smutne, zdumiewające i niezwykle poważne, humorystyczne. Wszystkie zdarzenia ukazywane są przy tym ze znawstwem ludzkiej psychiki, charakterów i obyczajów, co świadczy o renesansowym zainteresowaniu człowiekiem i wszystkim, co jest związane z jego działalnością na tym świecie

Żywot człowieka poczciwego Mikołaja Reja zawiera jego przemyślenia na temat stanu szlacheckiego, wynikające z jego życiowych doświadczeń. Utwór posiada charakter pouczający.

Poeta doctus – poeta uczony, osoba wszechstronnie wykształcona, znająca języki klasyczne, o wszechstronnych zainteresowaniach

Jan Kochanowski – pochodził ze szlacheckiej rodziny; studiował na wydziale filozoficznym Akademii Krakowskiej, a także na uniwersytecie w Padwie i Królewcu; znał język łaciński, grecki, włoski, hebrajski, niemiecki; przedstawiciel stoicyzmu, epikureizmu; głęboko wierzył w Boga; pisał pieśni, fraszki, treny

Apostrofa – bezpośredni, patetyczny zwrot do osoby, bóstwa, upersonifikowanej idei lub przedmiotu

Horacjanizm

Sielanka – utwór poetycki przedstawiający w sposób wyidealizowany uroki życia wiejskiego. Początki tego gatunku sięgają starożytności – za jego twórcę uważa się greckiego poetę Teokryta 

Hymn – uroczysta pieśń pochwalna o apostroficznym charakterze, sławiąca Boga, bohaterskie czyny, wzniosłe idee lub uznane wartości (np. wolność)

Przerzutnia – przeniesienie częsci zdania (wyrazu lub wyrazów znaczeniowo powiązanych) do następnego wersu bądź też strofy w celu zaakcentowania wypowiedzi

Topos theatrum mundi – topos świata teatru, wg. którego człowiek jest aktorem na scenie życia – nie on decyduje o tym, kiedy pojawia się na scenie i kiedy z niej znika, nie on wybiera sobie rolę i nie on pisze scenariusz (pesymistyczna wizja losu), obecny np. w filozofii starożytnej, „Makbecie”

Makbet ma wątpliwości czy należy zabijać króla, ale ostatecznie ulega argumentom swojej żony. Lady Makbet jest mocniejszą i bardziej zdecydowaną osobowością od męża – to ona namawia go do zbrodni. Wspólnie ustalają, że zabicie Dunkana śpiącego po uczcie będzie zadaniem Makbeta. Jego żona zaś wcześniej napoi winem strażników króla, by nie przeszkadzali w realizacji planu. Po zabójstwie Makbet będzie mógł pomazać krwią zamordowanego śpiących strażników, stwarzając pozory, że to oni dokonali mordu.

Wątpliwości Makbeta:
-lęk przed konsekwencjami, które grożą jemu i jego najbliższym po dokonaniu zabójstwa;
-Król Dunkan mu ufa, nagradza zaszczytami za wierność i zasługi, dlatego Makbet nie chce wyrządzać mu krzywdy;
-Dunkan to członek rodziny Makbeta, a rodziny powinno się bronić, a nie jej szkodzić;
-Król obdarza Makbeta gościnnością, więc bezczelnością i okrucieństwem byłoby dokonanie mordu na własnym gospodarzu

Makbet na końcu utworu:
-tyran;
-w ostatniej scenie, kiedy dowiaduje się prawdy o Makdufie , wie, że nadszedł jego koniec, ale walczy do końca , ponieważ chce zginąć z honorem;
-obojętny na ludzką krzywdę;
-bezuczuciowy;
-boi się, ucieka od odpowiedzialności, próbuje przerzucić ją na los;

Lady Makbet jest niewątpliwie bohaterką dynamiczną. Kiedy ją poznajemy jest okrutna i bezwzględna. Nie ma wątpliwości moralnych, wyrzutów sumienia, ani najmniejszych skrupułów. Zręcznie manipuluje ambicjami męża przeciw jego sumieniu. Podsyca w sobie stanowczość i okrucieństwo, by skłonić Makbeta do morderstwa. Wykorzystuje uczucie męża, by osiągnąć swój cel. Nie waha się nawet oskarżyć go o tchórzostwo. Jest powierzchowna, liczy się dla niej władza i bogactwo. Precyzyjnie z zimną krwią planuje zbrodnie oraz kończy to, czego nie zrobił przerażony Makbet. Jednak w przeciwieństwie do Makbeta, z każdą kolejną zbrodnią staje się słabsza, odzywają się w niej wyrzuty sumienia. Tłumione przez długi czas przybrały postać chorobliwych majaków. Lady Makbet poniosła straszliwą karę za swe winy podżegania do zbrodni. Szaleństwo jest jej wyraz podświadomego przyznania się do zbrodni.

Cechy dramatu Szekspirowskiego:
1) Zerwanie z zasadą trzech jedności (miejsca, czasu i akcji);
2) Brak ograniczenia liczby aktorów, sceny zbiorowe;
3) Nie stosowanie się do tzw. zasady decorum, czyli odpowiedniości, stosowności, wprowadzenie do tragedii (gatunku „wysokiego” wymagającego odpowiednio wyniosłego stylu i postaci), także osób „niskich” i stylu graniczącego z komicznym i frasowym
4) Bohater dynamiczny
5) Inny typ tragizmu – bohaterowie sami decydują o swoim losie, brak fatum
6) Obok postaci realistycznych pojawiają się postacie fantastyczne
7) Przyroda, zjawiska atmosferyczne potęgują nastrój
8) Inna budowa dramatu
9) Brak chóru

Pieśń – gatunek liryczny charakteryzujący się podziałem na strofy, a w każdej ze strof takim samym układem wersów, rytmem, powtórzeniami oraz refrenem

Podmiot liryczny zbiorowy – jednostka wypowiadająca się w imieniu zbiorowości

Deus artifeks – Bóg artysta
Deus ridens – Bóg śmiejący się z człowieka

Horacjonizm – obecne w liryce XVI – XVIIIw wzorowanie się na modelu poezji stworzonym przez Horacego. Poeci naśladowali:
-stoicki stosunek do świata, dystans wobec przeżyć, kierowanie się umiarem;
-harmonijne połączenie elementów filozofii epikurejskiej i stoickiej;
-refleksyjność;
-rozważania dotyczące roli poety i znaczenia sławy poetyckiej;
-prostotę stylistyczną;

Zasada Decorum – dobór gatunku,języka,kompozycji – ogólnie formy – dyktowany jest treścią dzieła np. dla tematu wielkiej wagi dobierano odpowiedni podniosły, wysoki ton wypowiedzi

Cechy stylu klasycznego:
1) Porządek
2) Jasność i prostota
3) Harmonia – wszystkie elementy dzieła sztuki powinny wywoływać wrażenie harmonii
4) Synteza – z pozoru działanie natury może wydać się chaotyczne; artysta powinien jednak dostrzec za światem zjawisk prawdziwy porządek. Dlatego klasyczny twórca prezentując świat dąży do syntezy i uproszczenia, wydobywa cechy istotne, odrzucając to, co przypadkowe i zmienne
5) Uniwersalizm – klasyczni twórcy wierzą w prawdy uniwersalne, ważne dla wszystkich. Dlatego dążą w swoich dziełach do formuł zrozumiałych dla każdego, co często wiąże się ze świadomym nawiązywaniem do tradycji

Klasycyzm renesansowy jest nie tylko stylem w sztuce i literaturze, opartym na wzorcach starożytnych, ale przede wszystkim światopoglądem. Otóż twórcy tej epoki traktowali świat jako doskonałe dzieło sztuki, które cechuje się niezwykłym ładem, prostotą i harmonią. Rolą artysty jest więc odtworzenie boskiego porzadku rzeczy.

Cechy wiersza sylabicznego:
1) Równa liczba sylab w wersach
2) W wersach dłuższych niż ośmiosylabowe, mniej więcej po środku wersu występuje średniówka
3) Akcent regularny padający na przedostatnią sylabę przed średniówką i przedostatnią sylabę w wersie

Pieśń XIV: Podmiot liryczny kieruje swoje słowa do władców, którzy powinni zdawać sobie sprawę z wielkiej odpowiedzialności jaka na nich spoczywa. Mają oni bowiem sprawować opiekę nad całym narodem, stać na straży prawa i sprawiedliwości. Nie wolno im myśleć o własnych interesach – powinni zawsze stawiać na pierwszym miejscu dobro ogółu. Podmiot ostrzega ich, że nie są bezkarni – będą sądzeni przez sprawiedliwego Pana, wobec którego wszyscy są równi.

Pieśń XXIV: utwór mówi nam o nieprzemijalności wartości działalności twórczej artysty. Podmiot liryczny jest twórcą, który chciałby pozostawić po sobie na świecie pamiątkę, w postaci swojej twórczości. W ten sposób chce zapisać się w pamięci ludzkości. Uważa nawet, że jego pogrzeb będzie daremny, ponieważ umrze tylko ciało, a to co najcenniejsze przetrwa. Kochanowski w tym utworze nawiazuje do utworu Horacego „Wybudowałem pomnik”.

Topos exegi monumentum – topos wiecznej sławy artysty

Retoryka – sztuka pięknego wysławiania, poprawnego myślenia oraz przekonywania

Parafraza – swobodna przeróbka utworu literackiego zachowująca wyraźne podobieństwo umożliwiające rozpoznanie oryginału. Może rozwijać bądź modyfikować treść pierwowzoru (często w sposób żartobliwy)

Adaptacja – przeróbka utworu mająca na celu przystosowanie go do innego sposobu rozpowszechniania lub na potrzeby nowych odbiorców

Profetyczny – proroczy
profeta – prorok

Sześć chorób rzeczypospolitej:
1. Brak troski o kraj, prywata;
2. Konflikty między sąsiadami
3. Osłabienie religii katolickiej, rozwój wyznań heretyckich;
4. Osłabienie władzy królewskiej;
5. Niesprawiedliwe prawa;
6. Ciężkie grzechy obywateli;

Topos ...