ht-2b.pdf

2.1.3. Transport poziomy - koþo

Gdzie i kiedy wz na koþach staþ siħ potrzebny?

Zamiana tarcia ciernego na toczne opþaca siħ w okreĻlonych warunkach naturalnych -

w terenie raczej pþaskim niŇ grzystym, przy doĻę twardej nawierzchni.

Koþo nie miaþoby wiħc zastosowania w okolicach bardzo grzĢskich (chyba, Ňe

istniaþyby tam drogi), na pustyni piaszczystej czy na dalekiej pþnocy, gdzie przez

znacznĢ czħĻę roku ziemiħ pokrywa Ļnieg.

Rozwojowi transportu koþowego nie sprzyja teŇ istnienie wielkich, Ňeglownych rzek

þĢczĢcych oĻrodki cywilizacyjne.

Takim przykþadem jest staroŇytny Egipt, gdzie Ňegluga rzeczna opŅniþa o ponad

1000 lat upowszechnienie siħ wozu.

Przypuszcza siħ, Ňe koþo zostaþo wynalezione w IV tysiĢcleciu p.n.e., jednak do tej

pory nie wiadomo czy jako pierwsze na Bliskim Wschodzie Î Mezopotamia czy

wczeĻniej w Europie Zachodniej.

Najstarsze Ļlady istnienia wozu w Mezopotamii to piktogramy, czyli znaki pisma

obrazkowego na tabliczkach glinianych, znalezione w Uruk w latach trzydziestych. SĢ

to rysunki oraz modele pojazdw koþowych z okoþo 3100-3050 roku p.n.e.

Piktogramy z Uruk oznaczajĢce sanie i wz (ok. 3100-3050 r. p.n.e.)

Na pierwsze w Mezopotamii zachowane fragmenty wozw natrafiono na bogatych

cmentarzyskach, miħdzy innymi w sþynnej nekropolii krlewskiej w Ur, ale pochodzĢ

one dopiero z 2700-2600 p.n.e.

2.1.3. Transport poziomy - koþo

W Europie ĺrodkowej IV tysiĢclecia p.n.e. istniaþa teŇ dalekosiħŇna wymiana

towarowa - zaczĢtki handlu. Prahistorycy rekonstruujĢ nawet sieę drg,

pokrywajĢcĢ juŇ wwczas znaczne poþacie kontynentu.

Na obszarach podmokþych (w Danii, Holandii i pþnocnych Niemczech) zachowaþy

siħ gdzieniegdzie kilkukilometrowe trakty, ktre byþy zbudowane z drewnianych

okrĢglakw. Ustalono, Ňe wiele tych drg nadawaþo siħ do ruchu koþowego.

W Europie Zachodniej i ĺrodkowej w IV tysiĢcleciu p.n.e powstaþa tradycja

( "megalityzmá ) wznoszenia ogromnych konstrukcji kamienno-ziemno-drewnianych

o przeznaczeniu sakralnym - grobowce i "ĻwiĢtynie".

SĢ to skomplikowane budowle: idealne krħgi z kilkutonowych kamieni,

wielokilometrowej dþugoĻci "aleje" menhirw - smukþych gþazw, wkopanych

pionowo w ziemiħ - czy efektowne grobowce.

Najwiħksze bloki skalne, uŇywane przez wczesnych "inŇynierw", waŇyþy ponad

100 ton. Megality ĻwiadczĢ o duŇej wiedzy i wyobraŅni przestrzennej ich twrcw,

jak rwnieŇ wysokim poziomie organizacji spoþecznej, zdolnej zaplanowaę i

wykonaę takie prace.

Z twrcami megalitw i pierwszych drg, budowanych przez rolnicze spoþecznoĻci

Europy ĺrodkowej, wiĢŇĢ siħ najstarsze dowody znajomoĻci wozu na kontynencie

europejskim, a takŇe, jak dotychczas, w ogle na Ļwiecie.

2.1.3. Transport poziomy - koþo

Szczeglnie waŇny wkþad w badania nad poczĢtkami transportu koþowego

wniosþa polska archeologia. We wsi Bronocice pod Krakowem odkryto

najwczeĻniejszy rysunek wozu, wyryty na naczyniu ceramicznym z poþowy

IV tysiĢclecia p.n.e. Liczy on wiħc prawie pþ tysiĢca wiħcej niŇ najstarsze

piktogramy z Uruk.

Ornament na naczyniu z Bronocic pod Krakowem - najstarsze na Ļwiecie

Ļwiadectwo istnienia wozu (ok. 3500 r. p.n.e.). PiĢte koþo w Ļrodku to symbol

dysku sþonecznego

W Szlezwiku-Holsztynie, pod piħędziesiħciometrowej dþugoĻci nasypem grobowca

megalitycznego odsþoniħto koleiny, pozostawione przez koþa pojazdu uŇywanego

do budowy kamiennej komory grobowej. Analiza Ļladw wykazaþa, Ňe zrobiþ je wz

jednoosiowy. ZþoŇona do grobu ceramika pozwoliþa okreĻlię wiek obiektu na drugĢ

poþowħ IV tysiĢclecia p.n.e.

W pþnocnej Hesji (RFN) znaleziono ryt na kamieniu grobowym przedstawiajĢcy

pojazd dwukoþowy, ciĢgniħty przez parħ woþw - takŇe sprzed przeszþo 5000 lat.

Ciekawymi zabytkami, ĻwiadczĢcymi o znajomoĻci koþa w neolitycznej Europie, sĢ

teŇ gliniane naczynia-modele wozw.

Naczynie -model wozu z okolic Budapesztu; schyþek IV tysiĢclecia p.n.e.

2.1.3. Transport poziomy - koþo

Dwie koncepcje wynalezienia wozu dla transportu materiaþw

I koncepcja zakþada, Ňe wynalezienie wozu polegaþo na jednorazowym

wymyĻleniu koþa, osadzeniu go na osi i przytwierdzeniu do znanych wczeĻniej

saı.

Takie rozwiĢzanie, jakkolwiek teoretycznie moŇliwe, wymagaþoby genialnej wrħcz

wyobraŅni technicznej. Wprawdzie tarcie toczne wykorzystywano zapewne juŇ

wczeĻniej - podkþadajĢc pod pþozy drewniane okrĢglaki - a ksztaþt koþa istniaþ w

przyrodzie na dþugo przedtem, nim pojawiþ siħ czþowiek (wystarczy wymienię

Sþoıce lub KsiħŇyc), ale tak ogromne zdolnoĻci myĻlenia abstrakcyjnego

musiaþby mieę ktoĻ, kto obserwujĢc okrĢglaki podkþadane pod pþozy,

skonstruowaþby wz!

II koncepcja zakþada, Ňe wz powstaþ ewolucyjnie, a genialnego wynalazcy, ktry

"z niczego" stworzyþ koþa na osi i zamocowaþ je do podwozia, w ogle nie byþo.

W kulturze ludowej Sþowian znane sĢ prymitywne wehikuþy Î tragi, (platforma

saı, na ktrej spoczywa þadunek), zaopatrzone w dwa gniazda z kwadratowymi

otworami. W gniazdach tych umiejscowiona jest (w postaci szpuli) oĻ, tworzĢca

jednĢ caþoĻę z koþami. Koþa nie obracajĢ siħ na osi, lecz razem z niĢ.

Traga byþaby prototypem wozu dwukoþowego o obrotowej osi - kolejnego etapu

ewolucji. Prawdopodobnie Europa byþa pierwsza!

2.1.3. Transport poziomy - koþo

Koncepcja ewolucyjna wynalezienia wozu na koþach

1) Transport na saniach

- tarcie poĻlizgowe

2) Transport na okrĢglakach

- tarcie toczne

3) Obrotowa oĻ z koþami

áSzpulaÑ

4) OĻ staþa, koþa obrotowe

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: