WYŹSZE SEMINARIUM DUCHOWNE TOWARZYSTWA SALEZJAŃSKIEGO
W KRAKOWIE
PROROCY SUMIENIEM IZRAELA
KRAKÓW 2006
WSTĘP
Profetyzm biblijny jest niezwykłym zjawiskiem całej historii religii. Zajmuje też szczególne miejsce w przekazie Pisma Świętego. Sami zaś prorocy byli wyrazicielami słowa Bożego, prowadzącego swym światłem, jak światłem pochodni, naród wybrany na jego dziejowych drogach. Prorocy tłumaczyli narodowi sens przeżywanych przez niego wydarzeń historycznych i ukazywali w ten sposób działanie Boga w historii i poprzez historię.
Zjawisko profetyzmu jest bardzo złożone i często przybierało też różne formy. Główny prąd rozwojowy prowadził do form zapożyczonych w środowisku semickim do indywidualnych wielkich postaci heroldów Bożych, mających świadomość tego, że przemawiają w imieniu Boga. A świadomość ta zmuszała tych mężów do głoszenia słowa wbrew swoim słabościom i wbrew oporowi słuchaczy.
Niniejsza praca jest niejako studium nad profetyzmem izraelskim. A w sposób szczególny dotyka tematu proroków, jako sumienia dla narodu izraelskiego. Praca niniejsza nie jest raczej w pełni traktatem wyczerpującym temat, a raczej zasugerowaniem i ogólnym opisem zachodzących faktów, związanych z działalnością proroków pośród ludu Izraela. Praca składa się z trzech zasadniczych rozdziałów. Pierwszy z nich przedstawia rozumienie osoby Boga przez samych powołanych do głoszenia Jego słowa. Następnie dowiadujemy się, jakie zadanie w sprawach społecznych i moralnych, jako „sumienie” podejmują prorocy. Trzeci rozdział kładzie nacisk na podejście profetyzmu sumienia do najważniejszej części życia ludu, sprawowania kultu.
SPIS TREŚCI
WSTĘP 2
SPIS TREŚCI 3
BIBLIOGRAFIA 4
I. KOCEPCJA BOGA U PROROKÓW 5
II. GRZECH, SĄD I NAWRÓCENIE 9
III. PROROCY A KULT 17
ZAKOŃCZENIE 22
BIBLIOGRAFIA
I. LITERATURA PODSTAWOWA
1. Biblia Tysiąclecia. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, oprac. z inicjatywy Benedyktynów tynieckich, Poznań 2002.
2. Brzegowy T. (red.), Wielki świat starotestamentalnych proroków II, Warszawa 2001
3. Diaz J. L. S., Duchowość proroków, w Historia duchowości, Duchowość Starego Testamentu, Wydawnictwo Homo Dei, t. 1, Kraków 2002,
4. Grzybek S., Vademecum Biblijne, cz. IV, Wydawnictwo Unum, Kraków 1991
5. Harrington W., Klucz do Biblii, Instytut Wydawniczy „PAX” Warszawa 1982
6. Jelonek T., Prorocy Starego Testamentu, Krakowski Zespół Biblistów, Kraków 1993
7. Rad von G., Teologia Starego Testamentu, Warszawa 1986
8. Schreiner J., Teologia Starego Testamentu, Warszawa 1999
9. Stachowiak L., Prorocy słudzy słowa, Attende Lectioni V, Katowice 1980
10. Synowiec J. St., Prorocy Izraela, ich pisma i nauka, Kraków 1999
II. SŁOWNIKI I ENCYKLOPEDIE
1. Achtemeier P. J. (red.), Encyklopedia biblijna, Warszawa 1999
2. Farmer W.R. (red.), Międzynarodowy komentarz do Pisma Św., Warszawa 2000
3. Metzger B. M. (red.), Słownik wiedzy biblijnej, Warszawa 1996
I KONCEPCJA BOGA U PROROKÓW.
Prorocy dzielą ze starszymi i równoległymi tradycjami religijnymi Starego Testamentu wiarę w Jahwe, Boga Izraela, który wybrał swój naród i związał się z nim Przymierzem. Niemniej w pismach prorockich dobrze wyczuwalne jest nowe spojrzenie na tę tradycyjną religijność; ma ono stać się punktem wyjścia dla aktualizacji tamtych prądów i ukształtowania bardziej wewnętrznej postawy narodu i jednostki wobec Jahwe. To nowe spojrzenie bazuje nie na refleksji nad dotychczasową historią narodową, ale na osobistym zetknięciu się z Jahwe i Jego słowem. Nad zagadnieniem egzystencji Boga prorocy oczywiście się nie zastanawiają; w Starym Testamencie nie stanowi ona — poza pewnymi akcentami w najmłodszych księgach — problemu do dyskusji. Naród wybrany interesuje natomiast pytanie: kim Bóg jest i w jaki sposób działa?
Prorocy doświadczyli Boga w osobistych kontaktach jako osobową siłę podporządkowującą sobie i człowieka i realizującą swoje plany zbawcze bez względu na poczynania człowieka (por. Mi 4, 12; Jr 51, 29; Iz 55, 8). Jakkolwiek jedyną właściwą postawą ludzi wobec Boga jest płynące z wiary przyjęcie Bożego kierownictwa, nie oznacza to bezwzględnego narzucania woli Jahwe człowiekowi.[1] Każdy może zdecydować się jako istota wolna na swoje „tak" wobec inicjatywy Bożej lub ją odrzucić; jednak w ostatnim wypadku ryzykuje on egzystencję przeciwną zbawczej woli Boga, odrzuca Jego gwarancję, narażając się na gniew Jahwe i zagładę (por. Jr 18, 10-12).
Prorocy często stawiają przed ludem Jahwe dylemat: albo będą szukać gwarancji swojej egzystencji w tym, co daje jakieś zapewnienie na życie każdego człowieka, w sposób ziemski, albo też w całkowitej ufności i zdaniu się na kierownictwo Boże. W tym sensie można mówić nie tylko o uwewnętrznieniu, ale i o radykalizacji stosunku człowieka do Boga. Nie wolno też zapominać, że wystąpienia proroków mają najczęściej charakter okolicznościowy i dlatego tendencja ta może przybierać różne formy. Np. Eliasz żąda wyboru między Jahwe a Baalem nie jako decyzji między dwoma równorzędnymi bóstwami (1 Krl 18, 21), ale domaga się porzucenia innych — poza Jahwe — gwarancji życiowych.[2]
Jeremiasz przedstawia postawę oporną, zadufaną w wartości ludzkie w ten sposób: ,,Zaparli się Jahwe i powiedzieli: «On nic nie znaczy. Nie spotka nas żadne nieszczęście, nie zaznamy ani miecza, ani głodu. Prorocy są tylko wiatrem i brak w nich słowa Jahwe»" (Jr 5, 12-13).
Suwerenna władza Jahwe rozciąga się nie tylko nad Jego narodem i ziemią, ale nad całym światem. On przemieszcza także narody pogańskie (por. Am 9, 7), posługuje się nimi do realizacji swych zamierzeń. Jego władcy są „sługami" Bożymi (Iz 10, 5-9; Jr 27, 6; Iz 45, 1) na tyle, na ile spełniają rolę narzędzia w ręku Jahwe i są całkowicie „podporządkowani” Jego woli. Nie uznając jednak tej roli lub przekraczając wyznaczone im zadania, ściągają na siebie gniew Boży i zagładę. Myśl tę konkretyzują mowy przeciw narodom obcym i symboliczne proroctwa, mówiące o pojeniu pogańskich ludów „kielichem gniewu" (por. Jr 25, 15-29; 49, 12; Ha 2, 16; Ez 23, 31-34).[3]
Kontakty prorockie z Bogiem osobowym miały różny charakter: określa go zwykle pierwsze zetknięcie się z Nim proroka przy powołaniu. Dla proroków Jahwe jest „Bogiem żywym", tzn. działającym autonomicznie, z niczym nie ograniczoną mocą Cel haj — Oz 2, 1; Jr 10, 10 itd.). Odpowiednio Izraelici stanowią społeczność „dzieci Boga żywego" i na Niego powołują się w swoich przysięgach (por. np. Jr 16, 14-15; 23, 7-8; 38, 16 itd.); przysięgi te 21 są rodzajem wyznania wiary, a w każdym razie jej stwierdzenia (por. Jr 4, 2). Jako Bóg żyjący udziela Jahwe życia człowiekowi, który Go szuka lub nawraca się do Niego. W tym sensie Amos stwierdza emfatycznie: „Szukajcie Mnie, a będziecie żyć!" albo: „Szukajcie dobra a nie zła, abyście żyli" (Am 5, 4. 6. 14), a Habakuk mówi w podobnym sensie: „Sprawiedliwy żyć będzie dzięki swej wierności" (Ha 2, 4). Teksty te uwydatniają mocno etyczny charakter osobowości Jahwe.[4]
Dla proroków najbardziej uchwytnym przejawem osobowości Jahwe było Jego partnerstwo, szczególnie zaznaczone u stóp góry Synaj, przy przymierzu. Polegało ono na dobrowolnym związaniu suwerenności Bożej z wybranym narodem, by mu świadczyć ojcowską miłość, wierność i by przeprowadzić swoją sprawiedliwość wobec zagrażających Izraelowi narodów. Dalszym wyrazem Bożej osobowości są realizowane z absolutną wolnością plany. Cokolwiek dzieje się na świecie, jest ich echem, znają je również prorocy, uczestnicy rady Jahwe. Stary Testament nie zna bezosobowej siły, która mogłaby skutecznie wpływać na bieg historii czy poszczególnych wydarzeń.
Prorocy posługują się dla podkreślenia osobowego doznania działalności Bożej w świecie szeregiem obrazów lub nawet antropomorfizmów. Do najbardziej znanych należą: ojcostwo Boga wobec wybranego narodu, Jego rola jako Pasterza swej trzody oraz Oblubieńca; niestety ramy niniejszej pracy nie pozwalają na szersze przedstawienie tych tematów o kapitalnym znaczeniu teologicznym.
Spojrzenie prorockie na Boga podkreśla Jego absolutną wolność, moc rozporządzania sobą w zamierzonym celu i kierunku. Właśnie wyrazem tej wolności jest decyzja na dialog ze światem w sensie miłości i zbawienia. Osobowość Boża wiąże się bezpośrednio z Jego transcendencją: wolność Boża odpowiada bowiem Jego całkowitej niezależności od wszelkiej rzeczywistości poza Nim, w tym także od człowieka i jego postępowania. Z jednej strony jest On więc Bogiem „dalekim", ponadkosmicznym, z drugiej zaś „bliskim", wychodzącym na spotkanie zbawcze z człowiekiem. Jeremiasz (23, 24) stwierdza formalnie: „Czy jestem Bogiem z bliska — wyrocznia Jahwe — a nie raczej Bogiem z daleka? Czy może się człowiek ukryć w zakamarkach tak, bym go nie widział? — wyrocznia Jahwe. Czy nie wypełniam nieba i ziemi?". Błąd wielu synkretycznie ukierunkowanych przywódców i innych członków narodu wybranego polegał na tym, że bliskość Boga, wypływającą z Jego miłości, rozumieli w sensie możliwości rozporządzania Bogiem przez obrzędy, ofiary, a nawet przez Jego „obecność" w świątyni.[5]
Jednym z zasadniczych przymiotów podkreślających transcendencję Jahwe u proroków jest Jego świętość. Przymiot ten mówi o tym, że wszystko, co w jakiś sposób jest skażone, jest dalekie od Boga. Świętość Jahwe, jako Jego istotę przedstawia dopiero w swej monumentalnej wizji Izajasz (Iz 6, 1-13). Jest to przymiot o nieograniczonej dynamice, a wynosi on Boga nieskończenie ponad wszystkie stworzenia. Wobec blasku Jego chwały nawet doskonałe stworzenia z otoczenia Boga zasłaniać swoją twarz.
Wielkość Jahwe wyraża prorok przypisując Mu przymiot świętości, po trzykroć. Uświadamia ona Izajaszowi jego małość jako stworzenia, ale przede wszystkim jego grzeszność i niegodność. Nieskazitelność Boża wyrażająca się w świętości, nie przytłacza jednak proroka, ale stanowi jednocześnie drogę do walki i przezwyciężenia tej zasadniczej niegodności ludzkiej. Etyczna siła tkwiąca w świętości Jahwe nie tylko obnaża niedoskonałość stworzeń, lecz podnosi ją, pociąga ku sobie i oczyszcza. Wyrażają to szczególnie tradycyjne obrazy bazujące na teofanii, mianowicie oczyszczającego ognia (Iz 6, 6-7; 10, 17; Mi 1, 3-4).[6]
Niektóre przymioty Boga prorocy wiążą specjalnie z partnerstwem Boga w Przymierzu zawartym u stóp góry Synaj. Stosunek Jahwe do swego ludu wyraża bodaj najpełniej termin hebrajski hesed: opisuje on zbawczą przychylność, połączoną z wiernością, a uzewnętrzniającą się w miłości, miłosierdziu i wielkoduszności z jednej, a sprawiedliwości i gorliwości z drugiej strony. Nie jest też bynajmniej przypadkiem, że o łaskawości Bożej mówią najczęściej ci prorocy, którzy opierają swoje „słowo” przede wszystkim na idei Przymierza (Ozeasz, Jeremiasz, Deutero -Izajasz). Rozumieją oni hesed Jahwe jako wszechobejmujące działanie łaski i miłosierdzia w ramach tego Przymierza (por. Oz 2, 21. 25; 11, 8; Mi 7, 19; Jr 12, 5; 31, 20; 33, 26; Iz 49, 13; 54, 8nn; 60, 10 itd.). Jedynie zatwardziałość ludu może ograniczyć działanie tej wierności (por. Iz 9, 16; Jr 16, 5. 12-13 itd.). Nawet zsyłając karę, wykazuje Bóg swoją łaskawość zmierzającą do nawrócenia błądzących (por. Oz 2, 16; 6, 1; Jr 3, 12. 22; 4, 1; 12, 15; 26, 3). Przychylność Boża wzywa również człowieka do naśladowania i świadczenia hesed wobec Boga i innych uczestników Przymierza (por. Oz 4, 1; 6, 6; 10, 12; Jr 9, 23; 16, 5). W zapowiedziach eschatologicznego odnowienia odgrywa wierność Boża zasadniczą rolę (por. Iz 54, 7-10), by stać się w agape Chrystusa charakterystyczną postawą nowego człowieka.[7]
U proroków częstym synonimem łaskawości jest sprawiedliwość Boża. Sprawiedliwość ta nie pokrywa się ze współczesną koncepcją „oddawania każdemu według należności". Boża sprawiedliwość bazuje na wspólnocie między Jahwe a Jego narodem, potwierdzonej Przymierzem i oznacza najczęściej zbawcze czyny Boże. Ten sposób działania wytwarza porządek i ład w całym stworzeniu, szczególniej zaś w życiu ludzkim. Prorocy przedstawiają sprawiedliwość Bożą zwłaszcza jako Jego interwencję zmierzającą do utrwalenia życia zgodnego z planami Bożymi. „Prawo i sprawiedliwość" stają się ideałami życia we wspólnocie z Jahwe: zbawcza pomoc Boga zobo...
MonikaGebicka11