Biuletyn IPN 2011-01-02.pdf

(4576 KB) Pobierz
648226230 UNPDF
NR 1–2 (122–123)
styczeń–luty
2011
BIULETYN
INSTYTUTU PAMIĘCI NARODOWEJ
Dodatek: płyta DVD z filmem
„Grupy Oporu”
BIULETYN
INSTYTUTU PAMIĘCI NARODOWEJ
numer indeksu 374431
nakład 10000 egz.
cena 11 zł (w tym 5% VAT)
648226230.022.png 648226230.023.png 648226230.024.png
ODDZIAŁY IPN
ADRESY I TELEFONY
BIAŁYSTOK
ul. Warsztatowa 1a, 15-637 Białystok
tel. 85 6645703
GDAŃSK
ul. Witomińska 19, 81-311 Gdynia
tel. 58 6606700
KATOWICE
ul. Kilińskiego 9, 40-061 Katowice
tel. 32 6099840
KRAKÓW
ul. Reformacka 3, 31-012 Kraków
tel. 12 4211100
LUBLIN
ul. Szewska 2, 20-086 Lublin
tel. 81 5363401
ŁÓDŹ
ul. Orzeszkowej 31/35, 91-479 Łódź
tel. 42 6162745
POZNAŃ
ul. Rolna 45a, 61-487 Poznań
tel. 61 8356900
RZESZÓW
ul. Słowackiego 18, 35-060 Rzeszów
tel. 17 8606018
SZCZECIN
ul. K. Janickiego 30, 71-270 Szczecin
tel. 91 4849800
WARSZAWA
ul. Chłodna 51, 00-867 Warszawa
tel. 22 5261920
WROCŁAW
ul. Sołtysowicka 21a, 51-168 Wrocław
tel. 71 3267600
BIULETYN INSTYTUTU PAMIĘCI NARODOWEJ
Kolegium: Jan Żaryn – przewodniczący,
Marek Gałęzowski, Łukasz Kamiński, Kazimierz Krajewski, Agnieszka Łuczak
Filip Musiał, Barbara Polak, Jan M. Ruman, Andrzej Sujka, Norbert Wójtowicz, Piotr Życieński
Redaguje zespół: Jan M. Ruman – redaktor naczelny (tel. 22 4318374), jan.ruman@ipn.gov.pl
Barbara Polak – zastępca redaktora naczelnego (tel. 22 4318375), barbara.polak@ipn.gov.pl
Andrzej Sujka – sekretarz redakcji (tel. 22 4318339), andrzej.sujka@ipn.gov.pl
Piotr Życieński – fotograf (tel. 22 4318395), piotr.zycienski@ipn.gov.pl
sekretariat – Maria Wiśniewska (tel. 22 4318347), maria.wisniewska@ipn.gov.pl
Projekt grafi czny: Krzysztof Findziński; redakcja techniczna: Andrzej Broniak;
łamanie: Wojciech Czaplicki; korekta: Beata Stadryniak-Saracyn
Adres redakcji: ul. Hrubieszowska 6a, Warszawa
Adres do korespondencji: ul. Towarowa 28, 00-839 Warszawa
www.ipn.gov.pl
Druk: Legra Sp. z o.o., ul. Rybitwy 15, 30-716 Kraków
648226230.025.png 648226230.001.png 648226230.002.png 648226230.003.png 648226230.004.png 648226230.005.png 648226230.006.png 648226230.007.png 648226230.008.png 648226230.009.png 648226230.010.png 648226230.011.png 648226230.012.png 648226230.013.png 648226230.014.png 648226230.015.png 648226230.016.png 648226230.017.png 648226230.018.png
BIULETYN
NR 1–2 (122–123)
STYCZEŃ–LUTY
2011
SPIS TREŚCI
KOMENTARZE HISTORYCZNE
Tadeusz Boruta – Pokolenie ‘80. Niezależne malarstwo młodych
w wystawienniczym ruchu przykościelnym....................................................... 29
Ks. Jerzy Myszor – Kultura niezależna w Kościele – zagrożenie czy szansa?........ 39
Daniel Przastek – Scena bez kłamstw. Teatr w Kościele
po 13 grudnia 1981 roku ..................................................................................... 48
Ewelina Małachowska – Duszpasterstwa akademickie
a kultura niezależna w Kościele ......................................................................... 57
Kazimierz Braun – Świadectwo: spotkanie w przestrzeni etosu służby .................. 67
Hugon Bukowski – Żytnia. Kto o tym pamięta? ........................................................... 73
Hugon Bukowski – Muzeum z podziemną kuchnią ...................................................... 82
Mariusz Krzysztofi ński – Oaza kultury niezależnej ........................................................ 87
Grzegorz Łeszczyński – Kultura niezależna pod strzechami........................................ 99
Justyna Błażejowska – Zmierzch wydawniczej konspiry ............................................ 105
Marcin Maruszak – Miejcie oko na byłych esbeków ................................................. 113
SYLWETKI
Gustaw Zemła – Mój Chrystus z Mistrzejowic ............................................................ 121
Eugenia R. Dabertowa – Duszpasterz, poeta, świadek.
Honoriusz Stanisław Kowalczyk OP (1935–1983) ........................................ 129
RELACJE I WSPOMNIENIA
Joanna Krzymuska-Mansfeld – W kruchcie....................................................................... 140
Krzysztof Findziński – „Znak krzyża” – wystawa, której nie było ........................... 142
Anna Łucja Sułek – Na Kanonii ...................................................................................... 143
Jan Karandziej – Tak wspominam stan wojenny… .................................................... 146
ZMARLI
Ks. Józef Marecki – Sławomir Radoń nie żyje............................................................. 172
RECENZJE
Ks. Maciej Smoliński – Portret prymasa ........................................................................ 173
Adam Hlebowicz – Lwów – przed i po wojnie ............................................................. 177
Daniel Koreś – Generał Sosnkowski według Wyszczelskiego ............................... 180
WYDARZENIA ........................................................................................................... 186
Na okładce: str. I – fragment wystawy „Wszystkie nasze dzienne sprawy” , klasztor oo. Dominikanów,
Kraków 1987 r. (fot. ze zbiorów T. Boruty); str. IV – rzeźba Gustawa Zemły nad grobem bł. Jerzego
Popiełuszki (fot. P. Życieński).
INSTYTUTU PAMIĘCI NARODOWEJ
ROZMOWY BIULETYNU
Pośród armii – muza w Kościele ................................................................................. 2
ROCZNICE
Daniel Boćkowski – Deportacje ludności polskiej w głąb ZSRS (1939–1941) ..... 151
Negocjacje w Rzeszowie. Z Arturem Balazsem rozmawiają Janusz Borowiec
i Bogusław Wójcik........................................................................................................ 162
Program na lata. Z Andrzejem Kacałą rozmawiają Janusz Borowiec i Bogusław Wójcik.... 167
648226230.019.png
POŚRÓD ARMII
– MUZA W KOŚCIELE
Przedstawiamy obszerne fragmenty wypowiedzi uczestników pane-
lu „Symbioza Kościoła krakowskiego z kulturą niezależną w latach
osiemdziesiątych”, zorganizowanego w Krakowie 11 lutego 2010 r.
przez Oddział IPN w Katowicach. Oprócz autorów zamieszczonych
poniżej wypowiedzi uczestniczyli w nim także: Marek Lasota, Jacek
Berwald, ks. Stefan Misiniec, Marek Cholewka, o. Andrzej Zonko,
o. Stanisław Kania, Zbigniew Galicki.
Łucja Marek
Katowicki Oddział IPN w ramach realizacji projektu „Rok Kultury Niezależnej” podjął
tematykę dotyczącą roli Kościoła w animowaniu i tworzeniu kultury w latach osiemdziesią-
tych. Związki Kościoła z kulturą były i są nierozerwalne, jednak w latach osiemdziesiątych
miały one specyfi czny i szczególny charakter.
W 1985 r. administracja centralna skierowała do podległych sobie wojewodów zalecenie
zbadania aktywności Kościoła katolickiego „w sferze działalności kulturalnej”. W odpowie-
dzi pracownicy administracji terenowej z Krakowa przygotowali informację o najbardziej,
z ich punktu widzenia, aktywnych ośrodkach kulturalnych w mieście. Gdy przystępowałam
do badania związków Kościoła krakowskiego z kulturą niezależną, ta właśnie informacja
stała się dla mnie swoistego rodzaju przewodnikiem.
Ludziom władzy sen z powiek spędzały organizowane regularnie od 1980 r. Tygodnie
Kultury Chrześcijańskiej. Oczywiście, krakowskich inicjatyw i ośrodków było znacznie wię-
cej: Kamieniołom im. Jana Pawła II w Podgórzu; kościół oo. Karmelitów na Piasku wraz
z teatrem, który tam działał; krypta przy kościele oo. Pijarów, gdzie „schronili się” plastycy,
ale gdzie również bardzo mocno obecne było słowo; krużganki klasztoru oo. dominikanów;
Papieska Akademia Teologiczna (obecnie Uniwersytet Papieski Jana Pawła II); Galeria KIK
przy ul. Siennej oraz Mistrzejowickie Centrum Solidarności przy kościele św. Maksymilia-
na Marii Kolbego w Mistrzejowicach. W Archidiecezji Krakowskiej działały też mniejsze
ośrodki, np. parafi a Najświętszego Serca Pana Jezusa w Nowym Targu, która pod względem
inicjatyw kulturalnych była swoistym fenomenem.
Tygodnie Kultury Chrześcijańskiej realizowano pod auspicjami kurii. Ich inicjatorem i gorą-
cym zwolennikiem był metropolita krakowski, kard. Franciszek Macharski; nad całością czuwała
Rada Programowa, która przygotowywała je od strony formalnej. Jednym z głównych organiza-
torów był ks. prałat Stefan Misiniec, wspierany przez wiele osób. W ramach TKCh odbywały się
spotkania, wykłady, dyskusje, a także koncerty muzyki poważnej, wieczory poetyckie, spektakle
teatralne i projekcje fi lmowe. W 1984 r. powstało logo krakowskich TKCh: skrzyżowane pędzel
i pióro – znak bardzo symboliczny i wymowny. Niemal w każdym krakowskim kościele coś się
działo, z bogatej oferty każdy mógł wybrać interesującą dla siebie propozycję.
W ramach Tygodni Kultury występowało wielu aktorów, muzyków, plastyków. Oprócz
profesjonalistów obecni byli również amatorzy (prezentujący bardzo wysoki poziom arty-
styczny), w tym np. Teatr Słowa pod Krzyżem, nad którym opiekę sprawował o. Bolesław
Kozyra, cysters z Mogiły.
2
648226230.020.png
Wystawa „W stronę osoby”, klasztor oo. Dominikanów, Kraków 1985 r.
Kamieniołom im. Jana Pawła II w Podgórzu rozpoczął działalność w 1980 r.; był on swe-
go rodzaju hołdem dla kard. Karola Wojtyły – metropolity krakowskiego i papieża. Życie tego
ośrodka animował Zespół Apostolstwa Świeckich, działający przy miejscowej parafi i św. Jó-
zefa. Z Kamieniołomem współpracowała Danuta Michałowska, prężnie działała też grupa
plastyczna „Kamień”, dzięki której powstało wiele wystaw, np. „Jego Droga” – pokaz malar-
stwa Teresy Iwanejko-Tarczyńskiej. W tym miejscu prezentowano wystawy o specyfi cznym
charakterze, np. twórczości internowanych, zorganizowana w 1985 r. w ramach obchodów
Tygodnia Więźnia Politycznego, czy też wystawa Poczty Niezależnej. W Kamieniołomie od-
bywały się również wykłady, działał Chrześcijański Uniwersytet Robotniczy. Ważną inicjaty-
wą artystyczną Kamieniołomu były Groby Pańskie.
Klasztor i kościół oo. Karmelitów na Piasku skupiał aktorów sceny krakowskiej, którzy
związali się z osobą o. Andrzeja Zonki i korzystali z gościnności ojców karmelitów. W tym
kontekście warto przypomnieć przedstawienie Nie lękajcie się , którego premiera odbyła się
16 października 1983 r. Osoby, z którymi rozmawiałam, podkreślały, że czuło się wówczas
wielkie zapotrzebowanie na wypowiedzenie tych słów.
Przygotowywane przez teatr działający przy kościele oo. Karmelitów przedstawienia
miały charakter religijno-patriotyczny. Podobne spektakle słowne odbywały się w krypcie
kościoła oo. Pijarów, w której gościły również wystawy, m.in. „Pieta Polska”, upamiętniająca
wydarzenia z 1956 r.; odbyły się tam także występy Sceny Plastycznej KUL.
Wiele spotkań i imprez odbywało się w krużgankach i kapitularzu klasztoru oo. Dominika-
nów, w którym znalazło swoje „schronienie” środowisko plastyków. Organizowane przez nie
wystawy miały ogólnopolski rezonans, jak chociażby „Wszystkie nasze dzienne sprawy”, zor-
ganizowana w 1987 r. W tym miejscu gościły też spotkania literackiego miesięcznika mówione-
go „NaGłos”, który zrodził się w środowisku krakowskiego Klubu Inteligencji Katolickiej.
3
648226230.021.png
Zgłoś jeśli naruszono regulamin