Wychowanie fizyczne inaczej

samoobrona (Ju-jitsu)

materiały do autorskiego programu

Adam Bartusik

Temat: Rola strachu w aspekcie sztuk walki.

Kraków 2005

Tsuki no kokoro,

mizu no kokoro

1. 0. Wstęp.

Nasze rozważania dotyczące, nazwijmy je psychologicznych aspektów samoobrony związanych ze strachem rozpoczniemy od analizy motta umieszczonego na wstępie niniejszej pracy.

Poetycznie tłumacząc słowa: „Tsuki no kokoro, mizu no kokoro” powiemy: „duch jak blask księżyca i powierzchnia spokojnej wody”.

Blask księżyca rozświetlający łagodnym światłem całe otoczenie to symbol postrzegania, analizy napływających bodźców pochodzących tak z ciała jako źródła impulsów jak i tych pochodzących z zewnątrz. W niniejszej rozważaniach dotyczyć to będzie jedynie postrzegania zagrożenia i związanego z tym strachu. Podmiotem tych dywagacji będą adepci sztuk walki.

Wszystko co dzieje się w sytuacji jakiegokolwiek zagrożenia, szczególnie zagrożenia zdrowia lub życia powinno być postrzegane jednakowo. Dotyczy to zarówno bodźców fizycznych jak i psychicznych a w szczególności emocjonalnych. Obraz ostry, „elementarny” jest błędem z punktu widzenia adepta sztuki walki, może nawet doprowadzić w konsekwencji stracenia z pola widzenia innych, mniej widocznych, ale wcale nie mniej ważnych elementów zagrożenia do porażki w sensie utraty zdrowia lub życia. Miłujący alegoryczny język średniowieczny mistrz tak by to ujął – „Im intensywniejszy będzie blask księżyca, tym głębsze będą cienie”.

Spokojna woda, w której odbija się otaczający świat, to również symbol procesu postrzegania. Gdy wieje słaby wiatr woda marszczy się, a odbijany w niej obraz traci swoją ostrość, refleksy światła ulegają rozproszeniu. Silny wiatr tworzy na wodzie fale, które uderzają z impetem w brzeg uniemożliwiając zobaczenie czegokolwiek. Tylko spokojna woda może oddać realizm odbitego w niej obrazu. Ten „silny wiatr” i „zafalowana woda” to niekontrolowane, ale naturalne i pierwotne emocje – strach i gniew. To one powodują to nieostre widzenie. Zatem, aby walczyć z finezją i precyzją – aby być skutecznym – trzeba mieć ukryty spokój i umysł jak lustro wody w bezwietrzny dzień.

2. 0. Strach – ujęcie teoretyczne.

Niniejsze opracowanie to próba analizy wpływu strachu jako emocji na procesy postrzegania i reakcje w treningu sztuk walki.

Strach jest emocją odzwierciedlającą stan zagrożenia, wspólną człowiekowi i zwierzętom. Przejawia się to zmianami w wyglądzie zewnętrznym jak i w czynnościach wewnętrznych organizmu.[1]

Psycholodzy a w szczególności psychoanalitycy oddzielają wyraźnie strach od lęku. Pojęcia te w mowie potocznej często traktowane są jako synonimy, podczas gdy „strach jest normalną reakcją na rzeczywiste niebezpieczeństwo”[2]. Lęk to niepokój bez powodu – niejasne odczucie, że grozi nam nieokreślone niebezpieczeństwo ze strony naszych popędów.[3]

Istnieją cztery rodzaje zaburzeń, w których strach lub lęk są odczuwalne. Można je podzielić na dwie grupy: zaburzeń związanych ze strachem i z lękiem.[4]

Zaburzenia związane ze strachem to fobie oraz zespół stresu pourazowego. W przypadku fobii dana osoba okazuje strach wobec jakiegoś obiektu (np. kota), przy czym obawa jest nieproporcjonalnie wielka w stosunku do rzeczywistego zagrożenia, jakie obiekt może stwarzać. W przypadku zespołu stresu pourazowego dana osoba cierpi z powodu lęku, depresji, uczucia odrętwienia i stałego odtwarzania traumy po przeżyciu jakiejś katastrofy , przekraczającej swa miarą zwykłe ludzkie cierpienie (np. studentka zgwałcona w swoim akademiku może stale przeżywać to zdarzenie traumatycznie, zarówno na jawie jak i we śnie, dochodząc do sytuacji, że odczuwa strach w obecności mężczyzny.

Zespół paniki oraz zespół uogólnionego lęku należą do zaburzeń związanych z lękiem, a swym zasięgiem przekraczają ramy niniejszej pracy.

2. 1. Zwykły strach.

Każdy z nas odczuwał kiedyś strach. Wielkość zagrożeń, z jakimi się spotykamy zależy w dużej mierze od wykonywanej pracy, miejsca zamieszkania, spotykanych ludzi itp. Jak już zaznaczono wcześniej strach jest czymś naturalnym i nie rozerwanie związanym z człowiekiem, dlatego też adept sztuki walki musi nauczyć się strachu. Darwin, pionier ewolucyjnego poglądu na rozwój świata, w swojej pracy „Wyrażanie emocji u człowieka i zwierząt” zastanawiał się nad zjawiskiem lęku (w tym także strachu). Uważał on, że sposób wyrażania strachu jest produktem dawnego doboru (naturalnego), pomimo iż przyczyny owego doboru nie oddziałują już w takim samym stopniu, a ich jakość również ulega zmianie. Pisał on:

Człowiek przez wiele pokoleń usiłował ratować się przed wrogami lub niebezpieczeństwem ucieczką na oślep lub podjęciem okrutnej walki. Taki wielki wysiłek z pewnością powodował gwałtowne bicie serca, przyśpieszony oddech, falowanie klatki piersiowej i rozdęcie nozdrzy. A ponieważ ten często trwał nieskończenie długo, efektem końcowym bywało zapewne skrajne wyczerpanie, bladość, pocenie się, drżenie wszystkich mięśni lub ich całkowite zwiotczenie. Obecnie więc w momencie odczuwania silnego strachu, pojawiają się u człowieka objawy podobne jak po nadmiernym wysiłku, będące skutkiem dziedziczenia i pamięci pokoleniowej. [5]

Strach nie pojawia się oczywiście tylko wtedy, gdy powstaje fizyczne zagrożenie. Strach może pojawić się na myśl o czymś, co będzie miało miejsce w przyszłości w przyszłości, pod wpływem głosu w słuchawce telefonicznej, listu, wiadomości, dźwięku lub pod wpływem naszych własnych myśli. Dlatego też strach wywołuje zwalisty, wytatułowany osobnik z łomem w ręce, wynurzający się zza rogu, ale również głos w słuchawce oznajmiający, że „dzisiaj zginiesz”   Wszystko to i wiele innych rzeczy może generować strach.

2. 2. Reakcje strachu.

Gdy doświadczamy zagrożenia, przechodzimy różne zmiany somatyczne i emocjonalne, które razem tworzą reakcję strachu. Reakcja strachu składa się z czterech rodzajów elementów (zostały one przedstawione w tabeli 1):

1.    Składników poznawczych - oczekiwań związanych z zagrażającą szkodą;

2.     Składników somatycznych - reakcji alarmowej na grożące niebezpieczeństwo i zmian w wyglądzie zewnętrznym;

3.     Składników emocjonalnych - uczuć silnej obawy, przerażenia, paniki;

4.    Składników behawioralnych - ucieczki lub walki (Lang, 1967; Rachman, 1978).

tab. 1.

...