dekonstrukcja.doc

W 1-szej połowie lat 70. – wybuchł skandal, informacje, rozmowy i dane przechowywane w ambasadzie w Moskwie przedostawały się do wiedzy publicznej, okazało się iż winnym tego zaniechania był sam budynek – ściany nośne, które miały chronić owe dokumenty, przepuszczały rozmowy i właśnie w tym kontekście po raz pierwszy pojawia się dekonstrukcja – należało zdekonstruować ambasadę.

Filozofię Derridy, jak proponuje M.P. Markowski, można streścić w odniesieniu do trzech kontekstów

1.       Antymetafizycznego – krytyka ta była traktowana, jako krytyka filozofii w ogóle, Derrida nie był pionierem w tym temacie, podobne podejście cechowało Nietzschego oraz Heideggera i właśnie od niego pochodzi większość zarzutów Derridy wobec Metafizyki obecności.

METAFIZYKA OBECNOŚCI:

Ø      opiera się na teoriach systemowych, które pacyfikują bycie, działanie się, sprowadzając bycie do bytu

Ø      cechuje się podporządkowaniem wszystkiego logosowi (rozum i język) – w tym kontekście pojawia się pojęcie, logocentryzmu, czyli myślenie podporządkowujące wszystko Rozumowi, narzucającego swój dyktat temu, co inne, czyniąc z niego nieodmiennie To samo. Odnosi się to również do nazywania, które unicestwia możliwość zdarzania. D. uznaje ją za tradycję represyjną, która systematyzuje – szufladkuje, czyli stosuje tzw. „przemoc rubryczek”

Ø      W późniejszych pracach dodaje pojęcie fallogocentryzmu odnoszące się do dominacji białych heteroseksualnych mężczyzn.

Ø      Tradycję metafizyczną charakteryzuje postępująca pycha podmiotu, który poprzez podporządkowanie chciał opanować świat, łączy się to z pojęciem vorstellung – przed się stawianie, stawianie świata przed podmiotem, czyli podporządkowanie wszystkiego prymatowi Obecności – to, co jest, jest zawsze obecne – bezpośrednio dane w swej obecności przedstawiającemu podmiotowi, tworzenie reprezentacji w umyśle równa się próbie zapanowania podmiotu nad światem, przekonaniem, że sam jest w stanie postawić przed sobą prawdę.

Derrida, pokazuje, że Obecność, jako dominująca kategoria filozoficzna jest iluzją, nic nie jest obecne całkowicie wobec samego siebie i poznającego, ale podlega prawu różni, czasowemu odwlekaniu i antycypacji – odnosi się to do filozofów takich jak Heraklit, Bergson czy Levinas – wskazujących na zmienność rzeczywistości. Stara się on wypracować taką analizę, która sprosta wymogą rozumu i ukaże ograniczenia logocentryzmu i filozofii przedstawienia

Analiza dekonstrukcyjna, zmierza do wykazania w tekstach filozoficznych aporii, wynikających z jednoznacznych opozycji (rozum – nierozum, wnętrze - zewnętrze, substancja – przypadłości, duch – litera, model – kopia itd.) .

takiemu myśleniu D. przeciwstawia myślenie quasi- transcendentalne gdzie

Ø      coś jest o tyle sobą, o ile jednocześnie siebie zdradza, warunek jego możliwości jest jednocześnie warunkiem jego niemożliwości,

Ø      tożsamość jest możliwa za cenę wpisanej w nią inności. Coś jest o tyle sobą o ile się od czegoś różni – na zasadzie różnicy wpisanej w strukturę czegoś lub kogoś – taki proces ustalania tożsamości uniemożliwia jej zamknięcie

Ø      Gest ma sens poprzez powtórzenie, które jednak nigdy nie jest dokładnym powtórzeniem, co wynika z nowych kontekstów i okoliczności.

Ekspansja metodologii i technik badawczych jest w dużej mierze wynikiem działalności Paula de Mana. Jeden z badaczy zainteresowanych jego postacią i dekonstrukcją opisuje jego sylwetkę, odkrył, iż de Man pisał niemieckie teksty antysemickie (2-3 artykuły), stały się one podstawą do pytania o relacje między wymiarem etycznym a skrupulatnością badań. Po raz pierwszy postawione pytanie o etyczny wymiar badań humanistyczny.

- problem neutralności – jaki może być rodzaj relacji między wyznawaniem wartości moralnych a daną praktyką.

Derrida pisze w swoim szkicu o P. de Manie właśnie o tym konflikcie między jego dokonaniami, a tymi artykułami, zastanawia się nad relacją między nimi. !!!

Dekonstrukcja skierowana jest na to, co unikatowe, zarazem sama również ma być unikatowa i dostosować się do specyfiki tego, co bada. Derridzie zależało, aby nie powstała z niej metoda, w praktyce jednak przyjęła postać pewnej metody, wynik takiej analizy był zazwyczaj podobny.

Dekonstrukcja w czysto opisowym znaczeniu to analiza, która ma wykrywać niedostrzegalną organizację i logikę tekstu, oraz rozbiórka. Poddać jakąś wypowiedź dekonstrukcji to ukazać, jak podważa ona tę właśnie filozofię, którą głosi, lub te hierarchiczne przeciwstawienia, na których się opiera, wskazując w tekście zabiegi retoryczne leżące u podłoża jego rzekomego rozumowania, kluczowego pojęcia czy przesłanki. zdekonstruować jakąś opozycję, taką jak obecność/nieobecność, mowa/pismo, filozofia/literatura, dosłowność/metaforyczność, centralne/marginalne, to nie zburzyć ją, ale rozłożyć ją i przemieścić, usytuować ją inaczej. Schematycznie rzecz biorąc, wiąże się to z kilkoma dającymi się wyodrębnić posunięciami:

(A) wykazuje się, że jest to opozycja narzucona przez metafizykę i ideologię,

·         wydobywając na jaw leżące u jej podłoża presupozycje i rolę, jaką gra w systemie wartości metafizycznych, oraz

·         ukazując, jak zostaje ona unieważniona w tekstach, które ją głoszą i na niej się opierają. 

(B) zachowuje się tę opozycję,

·         posługując się nią w rozumowaniu (określenia specyfiki mowy i pisma czy literatury i filozofii to nie błędy, od których należy się odżegnać, lecz nieodzowne zaplecze, które wykorzystuje się w rozumowaniu) oraz

·         przywracając ją po dokonaniu pewnego odwrócenia nadającego jej inny status i znaczenie. Gdy mowę i pismo rozróżnia się jako dwie wersje uogólnionego prapisma, opozycja ta nie niesie takich samych implikacji jak wtedy, gdy pismo uważa się za techniczną i niedoskonałą reprezentację mowy.

Dekonstrukcjonizm jako metoda wyróżnia się przez uprzywilejowanie relacji między badaniami literackimi a filozofią.

Rorty zwraca uwagę na to, iż filozofię należy rozumieć, jako rodzaj pisarstwa. Filozofia marginalizuje czy też ignoruje własne retoryczne strategie, a filozofowie uważali, że kluczowe pojęcia, jakimi się posługiwali były neutralne. Nie należy jednak wnosić, że dla dekonstrukcji literatura jest jakimś uprzywilejowanym czy wyższym sposobem wypowiedzi. Derrida zauważa, że propozycja Valery'ego, by traktować filozofię, jako gatunek literacki, stanowi znakomitą strategię, ale jeśli nie będzie stosowana, jako środek strategiczny, doprowadzi nas koliście z powrotem do "miejsca, z którego wyszliśmy" (Marges, s. 350).

„Biała mitologia” Derridy pokazuje konsekwencje użycia siatki metafor pojęć, która sama generuje inne przedmioty i utrudnia dojście do przedmiotu.

r. 95 – tom 8 Historii od formalizmu do poststrukturalizmu – szkic Rorty’ego komentuje dokonania Derridy oraz badaczy, którzy zajmują się literaturą. Zwraca uwagę na chwyty dekonstrukcji, która w praktyce polega na znalezieniu takiego sposobu, w którym przypadkowe zdania same w sobie kwestionują to, o czym mówią – zdradza nas sam dyskurs, którym się posługujemy – odwoływał się przy tym do automatyzmu. Ironie jest zakwestionowaniem wprost wypowiedzianego znaczenia – jest często wykorzystywana przez dekonstrukcjonistów.

Dekonstrukcje mają głównie charakter punktowy, skupiają się na pewnych aspektach tekstu, gdzie w niepokaźnych fragmentach ukrywa się osobliwa logika organizacji tekstu.

Subiektywna arbitralność – uwyraźnienie takie może być odkrywcze, ale poprzez wykorzystanie takich fragmentów łatwo można popaść w radykalizację pewnych treści.

Sztuka parafrazy – pomijanie niegramatycznych lapsusów, tego czego nie rozumiemy.

Nie wszystkie teksty są zintegrowaną kompletną całością, wiele z nich jest fragmentarycznych, niekongluencyjnych, bądź zbudowanych na sprzecznościach, i właśne to teksty starają się ukryć.

Trzy dywizy:

1.       Nie ma tekstu samego w sobie – konsekwencja kantowskiej estetyki i filozofii – koncepcja dzieła, jako autotelicznej całości, która jest odizolowana z hermeneutycznych reguł, które nie dają się sprowadzić do zewnętrznej płaszczyzny. Literackość – cechy – esencjalna definicja dzieła sztuki, które traktowano, jako przedmiot oderwany od swojego kontekstu powstania, jest to ekstrapolacja pewnych tendencji, ale nigdy nie traktowano dzieła aż tak rygorystycznie – porzuciwszy to co niezmienne literatura ma twardy rdzeń, charakter transhistoryczny, transprzestrzenny  

Literatura według dekonstrukcjonistów jest nieustannym dialogiem, przez to, że przejawia się w literaturze wszystko to, co w rzeczywistości, jest, więc uprzywilejowanym miejscem refleksji nad tym, co wydarza się w świecie. Zasób kontekstów danego tekstu jest nieograniczony, zatem nie można wyczerpać jego znaczenia, a co za tym idzie interpretacja zawsze będzie niedokończona.

dekonstrukcja hierarchicznej opozycji nie pociąga za sobą zmian w literaturoznawstwie ani do nich nie zmusza, może wszakże mieć znaczny wpływ na poczynania badaczy. Z zakwestionowania tych opozycji filozoficznych, na których nieuchronnie opierała się myśl krytyczna, rodzą się zwłaszcza pewne zagadnienia teoretyczne, które krytycy muszą albo zignorować, albo podjąć. Zachwiewając hierarchiczne relacje leżące u podstaw pojęć i metod badań literackich, dekonstrukcja uniemożliwia przyjmowanie ich jako oczywistych i traktowanie jako instrumentów, na których można polegać. Kategorie krytyczne to nie po prostu narzędzia, którymi należy się posługiwać w tworzeniu trafnych interpretacji, lecz problemy, które trzeba zbadać we wzajemnym oddziaływaniu tekstu i pojęcia. Dlatego też m.in. badania literackie wydają się obecnie tak teoretyczne: chętniej zajmują się wpływem, jaki wywierają na kategorie krytyczne dzieła analizowane przy użyciu tych właśnie kategorii.

w dekonstrukcji zwraca się uwagę na to, co marginalne. Derrida zajmuje się takimi elementami dzieł czy zbioru dzieł, które poprzedni krytycy uznali za nieistotne. Wskazując, że zepchnięcie określonych elementów na margines było warunkiem ustanowienia hierarchii, które inaczej mogłyby one zachwiać, podejmuje się zarazem polemikę z poprzednimi odczytaniami, które oddzielając w jakimś tekście elementy istotne od marginesowych, nadały mu pewną jednoznaczność, obalaną wszakże przez owe elementy uważane za marginesowe.

dekonstrukcja oddziałuje na badania literackie dlatego, że jako głośny ruch teoretyczny w humanistyce wpływa na nasze pojmowanie natury badań krytycznych i ich właściwych celów. Jeśli uznajemy dekonstrukcję za naczelną formę poststrukturalizmu i tym samym przeciwstawiamy ją strukturalizmowi, możemy dojść do wniosków, jakie przedstawia w zarysie J. Hillis Miller w artykule cytowanym we Wstępie; dekonstrukcja przychodzi w ślad za strukturalizmem, aby zniweczyć jego przedsięwzięcia systemowe. Naukowe ambicje strukturalistów zostają zdemaskowane jako niemożliwe do spełnienia mrzonki przez analizy dekonstrukcyjne, kwestionujące binarne opozycje, z których pomocą strukturaliści opisują wytwory kultury i zapanowują nad nimi. Dekonstrukcja rozwiewa ich "wiarę w rozum", ujawniając zadziwiającą irracjonalność tekstów i ich zdolność do podważania bądź obalania każdego systemu czy stanowiska, jakich mają rzekomo być świadectwem. Ukazuje ona zatem, że niemożliwa jest jakakolwiek nauka o literaturze czy nauka o wypowiedzi i odsyła badania literackie z powrotem do zadań interpretacyjnych. Zamiast posługiwać się dziełami literackimi do tworzenia np. poetyki narracji, badacz będzie badał poszczególne powieści, aby się przekonać, jak opierają się one logice narracji lub ją obalają. Humanistykę, którą strukturaliści próbowali objąć szerokimi projektami systemowymi, skłania się teraz do powrotu do uważnego czytania [close reading], do "pieczołowitego wydobywania ścierających się w tekście sił signifikacji".

Możliwości odczytania – pisze de Man – nie można nigdy przyjmować jako czegoś oczywistego. Jest to pewien akt zrozumienia, którego nie da się nigdy zaobserwować, ani też w żaden sposób z góry określić czy zweryfikować.

Dzieło nie przynosi "żadnego transcendentalnego poznania, intuicji czy wiedzy", które mogłyby służyć jako niezawodna podstawa jakiejś nauki (Blindness and Insight, s. 107). doświadczenie czytelnika, które dla wychodzącej od niego krytyki odbioru musi funkcjonować jako coś, co jest dane, okazuje się nie czymś danym, lecz konstruktem – wytworem tych właśnie sił i czynników, które miało pomóc objaśnić.