UNIWERSYTET ….
PROJEKT WŁASNY
WIKTYMOLOGIA
„Zachowania suicydalne”
Definicja samobójstwa
Zaczynając rozważania na temat samobójstwa, należy wpierw zdefiniować samo pojęcie tego zjawiska.
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w 1986 roku zaproponowała następującą definicję samobójstwa:
„Samobójstwo jest aktem o skutku śmiertelnym, który zmarły ze świadomością i oczekiwaniem takiego skutku sam zaplanował i wykonał w celu spowodowania zmian przez siebie pożądanych (upragnionych)”.
Emil Durkheim samobójstwo określa jako:
„każdy przypadek śmierci, będący bezpośrednim lub pośrednim wynikiem działania lub zaniechania, przejawianego przez ofiarę zdającą sobie sprawę ze skutków swego zachowania“.
Natomiast Edwin Shneidman opisuje samobójstwo w sposób następujący:
„We współczesnym zachodnim świecie, samobójstwo jest świadomie podjętym działaniem mającym na celu samozniszczenie; jest działaniem które można określić jako wielowymiarowe zaburzenie występujące u jednostki, której potrzeby nie są zaspokojone i która sama definiuje problem, w którym samobójstwo spostrzega jako najlepsze rozwiązanie”.
Tak więc samobójstwo można określić jako formę zachowania autodestrukcyjnego, prowadzącego do śmierci, mogącego przyjąć formę działania: świadomego (bezpośredniego), a więc: chęć a nawet potrzebę zadania sobie śmierci; bądź formę działania pośredniego (nieświadomego), inaczej ukrytego samobójstwa (nie dbanie o własne zdrowie, narażanie własnego życia, wystawianie się na działanie szkodliwych czynników, takich jak papierosy, narkotyki czy alkohol). Samobójstwo jest postrzegane jako sposób na rozwiązywanie problemów, z którymi jednostka nie umie sobie poradzić i kiedy dana sytuacja przerasta siły tej jednostki.
Według Brunona Hołysta samobójstwo traktowane jest jako rodzaj śmierci dobrowolnej, rodzaj pewnego wyboru. Jednak nie zawsze istnieje pewność, że samobójstwo zawsze i w każdym przypadku było poprzedzone świadomą decyzją i wyborem. W wielu przypadkach decyzja samobójstwa jest jednak wyborem pomiędzy sytuacją, której jednostka nie może bądź nie umie sprostać, a sytuacją w której nie będzie potrzeby podejmowania decyzji i wysiłków zmierzających do naprawienia swojej sytuacji i uregulowania stosunku jednostki do otaczającego ją świata.
Informacje ogólne
Według prowadzonych statystyk codziennie na całym świecie ponad 1500 osób umiera śmiercią samobójczą. Liczba prób samobójczych jest prawdopodobnie kilkakrotnie większa. Nie zawsze odnotowany jest fakt samobójczego zamachu na swoje życie. Liczba zgonów w wyniku aktu samobójczego jest czasem kilka razy większa niż np. zgonów w wyniku wypadków drogowych.
Według Światowej Organizacji Zdrowia , ponad 500 tysięcy ludzi rocznie popełnia samobójstwo, ale znacznie więcej próbuje odebrać sobie życie. Szczególnie niebezpieczne są zachowania samobójcze dzieci i młodzieży, tzn. istnieje zarówno w Polsce jak i w większości krajów świata rosnący trend zachowań autodestrukcyjnych, pociągający za sobą młodsze roczniki. Jest to także ta istotna grupa, w której nieudane próby samobójcze wynikają z nieznajomości środków pozbawienia życia niż z instrumentalnego charakteru autoagresji.
Samobójstwo jako przyczyna śmierci zajmuje siódme miejsce w Stanach Zjednoczonych.
Zazwyczaj w Polsce wszystkie przypadki zamachów samobójczych badane są oraz wyjaśniane w postępowaniach sprawdzających prowadzonych przez policję pod nadzorem kuratora. Celem tych postępowań jest ustalenie lub wykluczenie uczestnictwa przestępczego osób trzecich. Zwrócić także należy uwagę na szczególną złożoność zjawiska samounicestwienia. Samobójstwo było kulturową formą rozwiązywania życiowych problemów według nakazów zewnętrznych, formą psychicznej dezakceptacji określonego sposobu życia, przynoszącego zbyt małą satysfakcję a nawet całkowity jej brak, biologiczną formą ucieczki przed bólem, ideologiczną formą buntu wobec nieuchronności śmierci, którą można uczynić aktem wyboru czasu, miejsca i sposobu odejścia ze świata żywych. Odzwierciedla obyczaje, mentalność społeczna i osobniczą. Podlega zmianom historycznym i kulturowym.
Śmierć bywa głównie postrzegana jako forma niebytu społecznego i psychicznego. Jednak jest ona przede wszystkim formą niebytu biologicznego – fakt ten nie zawsze i nie w pełni dociera do świadomości jednostki w momencie podejmowania decyzji samobójczej.
Samobójstwo postrzegane jest potocznie jako brutalny akt przerwania życia z 2 powodów:
1. jednostka w społeczeństwie pełni wiele ról i dlatego też jej śmierć oznacza dla wielu osób deprywację oczekiwań – śmierć ma wymiar społeczny;
2. jednostka, która wybiera śmierć „obraża” społeczeństwo jako organizm funkcjonujący dynamicznie w określony sposób poprzez system wartości, który służy realizacji celów indywidualnych i zbiorowych.
Często samobójstwo określa się jako akt tchórzostwa, pogardy dla społeczeństwa, a z drugiej strony jako rodzaj bohaterstwa. Ocena jak będzie postrzegany akt samobójczy zależeć będzie od wielu czynników, a zwłaszcza od motywów, sposobów, okoliczności jak i cech biologicznych, psychicznych i społecznych jednostki, która targnęła się na własne życie.
Samobójstwo dość mocno porusza opinie społeczną. Od wieków trwają dyskusje co do prawa pozbawienia się życia. Pojawiają się śmiałe twierdzenia, ze człowiek chory, cierpiący, będący ciężarem dla innych „usuwając się” spełnia swój obowiązek. Inaczej zaś postrzegane są samobójstwa popełniane przez osoby, na które społeczeństwo liczy z uwagi na pełnione role i przydatność społeczną.
Samobójstwo może mieć charakter gwałtowny (np. samobójstwo przez powieszenie) lub stopniowy (np. samobójstwo przez głodzenie się).
Zamiar pozbawienia się życia może być:
ü świadomy lub nieświadomy,
ü sygnalizowany wcześniej lub nie,
ü rzeczywisty lub symulowany.
Cały proces samobójstwa można traktować jako chorobę, w której można wyróżnić trzy etapy:
Etap I: Myśli samobójcze
Myśli samobójcze pojawiają się w publicznym mówieniu, działaniu, które pozoruje takie palny. Jednak osoba, która zachowuje się w taki sposób w rzeczywistości nie jest jeszcze zdolna do realizacji swoich postanowień. Takiego typu sygnałów nie powinno się lekceważyć, nigdy! Około 20% nieudanych prób samobójczych w ciągu roku zostaje ponowionych.
Etap II: Próba samobójcza
Próba samobójcza świadczy o dużo większej determinacji danej osoby niż w przypadku samych tylko myśli o zakończeniu własnego życia. Jednak nawet próba wciąż jest jeszcze dla otoczenia sygnałem świadczącym o tym, iż osoba cierpiąca chętnie dalej by żyła, gdyby tylko ktoś zechciał jej pomóc rozwiązać nurtujące ją problemy.
Etap III: Samobójstwo
Samobójstwo oznacza, że osoba nie potrafiła sama rozwiązać przytłaczających ja problemów i dlatego zrealizowała swoje postanowienie, choć nigdy nie można być do końca pewnym prawdziwych intencji samobójcy. Być może cieszyłby się on w pełni życiem, gdyby pomoc nadeszła na czas.
Kierunki badania samobójstw
Zjawiska samobójstwa nie da się jednoznacznie wytłumaczyć. Nie istnieje tylko i wyłącznie jeden czynnik odpowiedzialny za to, iż dana osoba podejmie decyzję o odebraniu sobie życia. Dopiero podejście interdyscyplinarne (psychologia, socjologia, medycyna) może rozjaśnić zjawisko podejmowania zamachów samobójczych.
Psychologia: koncentruje się na poszukiwaniu determinant zachowania suicydalnego w cechach osobowości człowieka. Zwraca największą uwagę na zaburzenia osobowościowe i problemy motywacyjne. Cechami charakterystycznymi dla potencjalnego samobójcy są: zaburzenia osobowości, niedojrzałość emocjonalna, mała odporność na stres, reagowanie autoagresja na sytuację zagrożenia.
W życiu człowieka niezmiernie ważne jest odnoszenie sukcesów. Jednak trudno jest wyobrazić sobie jednostkę, która w sposób nieomylny realizuje swoje życiowe zamiary, odnosząc nieustannie sukcesy. Tak samo ważne jest dojrzałe reagowanie na niepowodzenia, które wynikają z powiązania czynników osobowych, braku kompetencji, małej motywacji, emocjonalnej niedojrzałości i małego uporu w dążeniu do realizacji zamierzonych celów. Niepowodzenia, a w ich wyniku frustracje, powodują poczucie niemocy, obniżają poczucie własnej wartości. Nasilenie niepowodzeń prowadzi zaś do powstanie kryzysu egzystencjalnego. Wiąże się on często z utratą sensu życia, a należy pamiętać, że sens życia odgrywa szczególna rolę wśród elementów mających wpływ na kształt życia i na samopoczucie jednostki oraz jej najbliższego otoczenia. Posiadanie sensu życia przez człowieka jest koniecznym warunkiem jego rozwoju, samorealizacji. Włączenie tego problemu do psychologii osobowości przyczyniło się do lepszego zrozumienia uwarunkowań zachowań samobójczych.
Socjologia: analizuje akt samobójczy w kontekście jego społecznych uwarunkowań. Tłumaczy samobójstwo jednostki społecznym kontekstem. Jednostka „popychana” w kierunku samobójstwa nie widzi możliwości zaspokojenia swoich potrzeb. Teorie socjologiczne wskazują, że uwarunkowań samobójstw należy szukać w dezintegracji środowisk miejskich, rozluźnieniu więzi rodzinnych i sąsiedzkich bądź w niedostatecznej społecznej kontroli.
Medycyna: medycyna traktuje samobójstwo jako jeden z ważnych objawów współwystępujących z zaburzeniami takimi jak depresja. Dawne badania wskazują na fakt, że 20,4% zamachów samobójczych mężczyzn i 14,7% samobójstw wśród kobiet występuje u osób z objawami depresji. Wczesne wykrywanie objawów depresji może więc mieć ogromne znaczenie dla profilaktyki samobójstw, szczególnie u dzieci i młodzieży.
Opis syndromu presuicydalnego
Samobójstwo nie jest jedynie przypadkiem tragicznego unicestwienia się, lecz niekiedy kilkuletnim ciągiem powiązanych ze sobą myśli i czynów. Dlatego też Brunon Hołyst wprowadził do literatury pojęcie „zachowania/syndromu suicydalnego” które ma oznaczać ciąg reakcji, jakie wyzwolone zostają w człowieku w chwili kiedy w jego świadomości samobójstwo pojawia się jako cel.
E. Ringel (austriacki suicydolog) sformułował pojęcie syndromu presuicydalnego, uważając iż szczególnie duży odsetek samobójstw (ok. 80%) jest poprzedzony wystąpieniem szczególnych zachowań i sygnałów. Jako elementy syndromu presuicydalnego wyróżnia się:
ü zawężenie sytuacyjne – osoba w sytuacji presuicydalnej, nie widzi rozwiązania swojego trudnego położenia. Nie widzi innych, dopuszczalnych rozwiązań. nie jest w stanie nic zmienić. Przeżywa poczucie osamotnienia, osaczenia, bezradności. Takie zawężenie może nastąpić na skutek:
- uwarunkowania sytuacyjnego (nieuleczalna choroba)
- wyników własnego postępowania
- własnych wyobrażeń na temat potencjalnego zagrożenia (lęk przed nawrotem choroby)
ü zawężenie dynamiczne – osoba w sytuacji presuicydalnej doświadcza działania sił, które pchają ją do samobójstwa. Jej nastrój, uczucia, wyobrażenia pogrążone są w pesymizmie. Zawężone są możliwości fantazji człowieka i nadwyrężone jego siły napędowe. Osoba ta przeżywa silny lęk. Boi się życia, innych, samego siebie. Osoba sama w tej sytuacji nie jest w stanie tej siły przezwyciężyć.
ü zawężenie stosunków społecznych – osoba w presuicydalnej sytuacji izoluje się od przyjaciół, znajomych. Zmniejsza ilościowo kontakty z ludźmi. Stopniowo w otoczeniu danej osoby jest coraz mniej osób. Jeśli jednak pozostają jakieś kontakty z otoczeniem (nieliczne osoby), to relacje te są powierzchowne, nie dotyczą ważnych rzeczy, ani spraw osobistych. Osoba taka nie jest zdolna do kształtowania nowych, prawdziwych powiązań emocjonalnych.
ü zawężenie świata wartości – osoba w sytuacji presuicydalnej przeżywa brak poczucia własnej wartości w niektórych dziedzinach życia. Brak jej zainteresowań hobby. Brak jej ustalenia hierarchii ważności spraw, którymi się jeszcze zajmuje. Wartości przez nią wyznawane ulegają dewaluacji. Spłycają się. Osoba nie jest wstanie bronić ich. Wpływa to w znacznej mierze na własny obraz tej osoby, na poczucie jej własnej wartości. Osoba w takiej sytuacji kieruje się często subiektywnymi ocenami. Są one odmienne od ogólnie przyjętych wartości w społeczeństwie. Przez to następuje jeszcze większa jej izolacja od społeczności, w której żyje. Często osoba taka wchodzi w rolę dziwaka, outsidera;
ü napięcie i agresja – osoba w sytuacji presuicydalnej bardzo silnie przeżywa napięcie, które prowadzi do agresji. Początkowo jest ona kierowana na najbliższe osoby, a w późniejszym etapie na siebie. Zwrot agresji na siebie wiąże się z czynnikami takimi jak:
- w człowieku mogą powstawać pokłady bardzo silnej agresji
- odreagowanie agresji na zewnątrz musi być niemożliwe przez czynniki wewnętrzne(zahamowanie danej osoby) bądź czynniki zewnętrzne (stosunki kulturowe, normy cywilizacyjne);
ü fantazje samobójcze – osoba w sytuacji presuicydalnej zaczyna fantazjować o swojej śmierci. Myślenie to ma charakter przekształcający cel w rzeczywistość, a celem jest samobójstwo. Fantazje samobójcze przechodzą przez 3 etapy:
- wyobrażenia bycia martwym (fantazje nie dotyczą samej śmierci, ale bycia martwym, który czuje smak zemsty nad tymi, co go opłakują); na tym etapie śmierć jest zjawiskiem odwracalnym;
- drugi etap to wyobrażenia podniesienia na siebie ręki bez konkretnych planów samobójstwa;
- etap trzeci, ostatni to faza najwyższego zagrożenia, gdzie samobójstwo bywa bardzo szczegółowo zaplanowane.
Typy samobójstw
Jednym z najważniejszych twórców typów samobójstw jest Emil Durkheim. Wyróżnił on 4 typy samobójstw, tj.:
1. samobójstwo anomiczne – powstaje na tle rozluźnienia lub zerwania więzi między jednostką a społeczeństwem. Dotyczy osób przywiązanych do istniejącego porządku społecznego i jest przejawem rozregulowania określonego ładu normatywnego.
2. samobójstwo altruistyczne – jest efektem przesocjalizowania. Wypływa z bardzo silnego przywiązania jednostki do norm społecznych. Często przejawia się w postaci heroicznej, np. poświęcenie się dla jakiejś idei, dla drugiego człowieka (śmierć w pożarze w celu ratowania kogoś).
3. samobójstwo egoistyczne – ten typ samobójstwa dominuje u osób, które nigdy nie wytworzyły silnych więzi ze środowiskiem społecznym. Jednostka zostaje zmuszona do zaufania jedynie własnym możliwościom; może odczuwać głęboką osobistą porażkę.
4. samobójstwo fatalistyczne – wywołane jest zdarzeniem losowym, z którym jednostka nie jest w stanie się pogodzić, np. kalectwo, uwięzienie.
Brunon Hołysz wyróżnił także 4 typy zachowań samobójczych, tj.:
ü samobójstwo wyobrażone – typ myślenia o samobójstwie pojawiający się w momencie, kiedy jednostka zaczyna myśleć, że jedynym ze sposobów rozwiązania jej p...
twilightgirl89