Wiedza „zimna” psychologiczna tworzy psychologię jako naukę. Powinna mieć jak największy stopień ogólności. Wiedza „gorąca” psychologiczna to wiedza jaką posiada każdy z nas, oceniając drugiego człowieka, na podstawie jakiejś informacji o nim. Jest to cząstka naszej wiedzy o świecie.
Relacja wiedzy naukowej (zimnej) i potocznej (gorącej). Rozumiejąc coś potocznie często nie potrafimy wypowiedzieć się używając pojęć psychologicznych. Jest to często podstawową trudnością tj. użycie terminów psychologicznych odnoszących się do ogólnych rzeczy. Chcemy też móc przewidzieć co się może wydarzyć, dlatego pojawia się potrzeba wiedzy o drugim człowieku. Gdy wiemy co się może wydarzyć możemy się do tego przygotować albo postarać się zmienić ciąg wydarzeń. Brak możliwości przewidywania powoduje niepokój i strach. Boimy się, bo nie wiemy co się może wydarzyć.
Hierarchia potrzeb. Potrzeby dzielimy na biologiczne i psychiczne. Na granicy między nimi jest potrzeba bezpieczeństwa. Zachowanie konkretnego człowieka wprowadza pewną zmianę w sytuację wcześniej zaszłą. Często to zachowanie jest dla nas straszne w skutkach.
Nurt psychologii behawiorystycznej mówi, że wnętrze jeśli nawet jest, jest czymś do czego nie potrafimy dotrzeć. Ważne jest to jak dana osoba się zachowuje. Wnętrze to tak jak kolor samochodu. Prawo osądza człowieka za konkretne zachowanie choć także próbuje dojść do przyczyny (np. zabójstwo w afekcie), aby móc przewidzieć czy to zachowanie może się powtórzyć. Najważniejszym przedmiotem psychologii ogólnej jest zachowanie człowieka. Proces poszukiwania przyczyny zachowania nazywa się atrybucją. Przyczyny lokujemy na zewnątrz, albo w drugim człowieku. Atrybucja sytuacyjna – przyczyny zachowania dopatrujemy się w sytuacji. Drugi rodzaj atrybucji to atrybucja dyspozycyjna. Dyspozycja jest to wewnętrzna skłonność od której zależy przyczyna zachowania. Poszukiwanie przyczyn w sytuacji jest bardzo trudne bo nie ma dwóch sytuacji takich samych. W konkretnym człowieku często poszukujemy przyczyn z licznymi uproszczeniami. Podstawowy błąd atrybucji to skłonność do niedoceniania sytuacji i przeceniania uwarunkowań wewnętrznych.
Chcemy zrozumieć świat aby czuć się bezpiecznie. Warunki zorganizowane zrozumiałe dla nas powodują, że czujemy się bezpiecznie. Dotyczy to zarówno świata fizycznego (np. że po lecie nadejdzie zima), jak i społecznego. Niestety rzadziej mamy ochotę adaptować się do tego co czeka nas od przyjaciół, rodziny, czy pani z okienka, a raczej próbujemy zmieniać, gdy są oni w konflikcie z naszymi interesami. Szczególnie silnie wpływamy na osoby bliskie. Za często próbujemy zmieniać ludzi na wzór i podobieństwo naszych wyobrażeń o tym co jest dobre. Często na wejściu robimy duży błąd jeśli zakładamy, że przez nasze zachowanie drugą osobę zmienimy. Aby lepiej przewidywać musimy poznać motywacje drugiego człowieka. Cały proces poszukiwania i lokowania przyczyny zachowania nazywamy atrybucją. Poszukując przyczyn wewnątrz człowieka (atrybucja dyspozycyjna) możemy odnosić się do jego stanu biologicznego <fizycznego> lub psychicznego. Czasami jest to trudne do odróżnienia. Jedno z drugim się łączy. Ból, głód, pragnienie są to stany fizyczne, które odbieramy jako pewną przykrość, pewien nieprzyjemny stan emocjonalny.
Co to znaczy, że człowiek jest strukturą psychofizyczną? Elementy tej struktury zależą nie tylko od siebie, ale także od elementów zewnętrznych. Człowiek, aby funkcjonować rozwijać się musi mieć zapewnione określone warunki. Jeśli te warunki są spełnione to mówimy o układzie zrównoważonym, jeśli nie – mówimy o zaburzeniu równowagi. Człowiek pozostaje w zależnościach zewnętrznych i wewnętrznych, tzn. aby mógł normalnie funkcjonować, rozwijać się potrzebuje spełnienia określonych warunków. W literaturze potrzebę definiuje się jako brak czegoś. Układ niezrównoważony wywołuje deprywację potrzeby, co powoduje uaktywnianie się człowieka. Mamy strukturę biologiczną i psychiczną, są one mocno ze sobą związane. Struktura biologiczna jest dziedziczna, aby mogła funkcjonować jak potrzeba, niezbędna jest interakcja ze środowiskiem naturalnym. Struktura psychiczna to sieć związków nerwowych, które tworzą się na najwyższym poziomie układu nerwowego. Tworzy się ona w interakcji z drugim człowiekiem. Nikt nie może zaprzeczyć roli mózgu dla psychiki człowieka. Ta struktura psychiczna powstaje w wyniku powtarzalności bodźców i powtarzalności konsekwencji określonych zachowań. Tworzą się struktury, które odwzorowują pewną rzeczywistość, dzięki temu świat staje się czytelny poprzez wiedzę. Dziecko wie jak się zachować, aby sprowokować określone zachowanie. Tworzą się mechanizmy antycypacyjne, są to pewne oczekiwania, nastawienia. To znaczy, że poprzez pewną wiedzę o świecie nastawiamy się na pewne wydarzenia, przewidujemy że coś się wydarzy. Pewne oczekiwania mają właściwości potrzeb. Jednostka nastawia się na odbiór tych powtarzalnych bodźców, potrzebuje ich, gdy ich nie ma mamy do czynienia z deprywacją – niezaspokojeniem potrzeb.
Potrzeba psychiczna – potrzebujemy tych bodźców, które powtarzały się w naszym doświadczeniu, których oczekujemy. Aby struktura psychiczna mogła przetrwać potrzebny jest pewien stopień odpowiedniości między tą strukturą a doznawanymi bodźcami. Określony stopień zgodności jest niezbędny dla psychiki ludzkiej. Przy braku następuje nawet rozpad struktury psychicznej. Czasami rozpadają się pewne elementy tej struktury. Jeśli tracimy osobę, która dawała nam te dobre bodźce to cierpimy. Bywa, że, po strasznym ciosie, ktoś mówi: „odnalazłem się, ale jestem zupełnie innym człowiekiem”, albo wpada w chorobę psychiczną czy popełnia samobójstwo. Zgodność nie musi też być absolutnie pełna, bo wtedy niemożliwy jest rozwój. Struktura psychiczna tworzy się na najwyższym piętrze układu nerwowego, zależy więc od mózgu.
Ostatnio mówiliśmy, że budowa struktury fizycznej jest wrodzona, pewne warunki fizyczne są niezbędna, aby ta struktura mogła funkcjonować. Struktura psychiczna ma charakter związków nerwowych, tworzących się w wyniku powtarzalności bodźców, na najwyższym piętrze układu nerwowego. Brak normalnego funkcjonowania to potrzeba. Potrzeby możemy określić a priori. Jeśli ten układ nerwowy ma takie znaczenie dla struktury psychicznej człowieka należy omówić jak funkcjonuje ten człowiek jako jednostka. Właściwości układu nerwowego mają bezpośrednie znaczenie dla układu psychicznego. O bezpośrednim związku między mózgiem a osobowością człowieka mówi się w znaczeniu temperamentu. Temperament jest to kategoria psychologiczna. Druga zależność występuje między mózgiem a inteligencją. Wprawdzie na tym etapie wiedzy nie potrafimy przełożyć tych kategorii psychologicznych na funkcjonowanie mózgu, wiemy jednak na pewno, że one są. Struktura psychiczna człowieka jest nadbudową na mózgu. Trzecia zależność to osobowość człowieka jako czynności mózgu. Są teorie osobowości, które mówią o braku wspólnoty z materialną strukturą człowieka. Temperament, inteligencję i osobowość my zaliczymy jednak do czynności psychologicznych człowieka. Uzależniają go one od sytuacji zewnętrznej, ma daną strukturę psychiczną niezależnie od sytuacji. Właściwości centralnego układu nerwowego trudno jest skorelować z właściwościami psychicznymi. Temperament mówi o pewnych właściwościach formalnych naszego zachowania. Inteligencja mówi jak skutecznie człowiek działa. Osobowość to pewne preferencje, według których oceniamy człowieka. Właściwość strukturalna wyodrębnia nas od innych ludzi i uniezależnia od sytuacji. To wszystko przejawia się w sytuacjach. Mówiąc o zamkniętej osobowości (dotyczy to głównie ludzi starszych), osoba w danej sytuacji wyodrębnia tylko niektóre bodźce. Każda sytuacja to określone działanie bodźców, następstwem których są procesy psychiczne. Te procesy dzielimy na
1) 1) procesy poznawcze – stanowiące obróbkę poznawczą sytuacji, np. spostrzeganie pewnych bodźców, porównywanie ich z zakodowanymi w mózgu i dochodzenie do wniosku w jaki sposób działać; uczenie się; myślenie – proces przetwarzania informacji, nazywamy sytuacje i interpretujemy je;
2) 2) procesy kierunkowe – muszą być uruchomione, aby zacząć działać, aby się pojawiły: a) motywacja – najpierw musi zajść stan, który mówi, że określona sytuacja ma dla nas jakieś znaczenie; b) procesy emocjonalne.
Ten sam bodziec może być przez dwie różne osoby różnie odbierany. Psychologia ogólna ogranicza się do dokładnego w miarę zgłębienia tego, co było przed chwilą omawiane, to stanowi psychologiczne zaplecze dla naszego uwarunkowania.
Nie zawsze było oczywiste, że to mózg jest skupiskiem struktury psychicznej człowieka. Platon wyróżniał 3 dusze: wegetatywną (w trzewiach), emocjonalną (w sercu) i rozumową <nieśmiertelną> (w głowie). Gallen w II wieku naszej ery, badając mózg i widząc jego komory, stwierdził, że tam mieści się dusza. Kartezjusz uważał, że człowiek zależy od bodźców, a że był bardzo wierzący doszedł do wniosku, że dusza musi być w szyszynce – jedynym niesymetrycznym organie mózgu. Na lokalizację struktury psychicznej trafiono zupełnie przypadkowo. W czasie operacji na mózgu, przy znieczuleniu miejscowym, okazało się, że człowiek zaczął się uśmiechać, ruszać ręką. Zapytano go dlaczego. Opisywał, że słyszy dźwięki, orkiestrę, melodię. Inny przypomniał sobie hałasy, które słyszał kilka lat temu, na jakiejś stacji kolejowej.
Okazało się, że w części skroniowej kory mózgowej są magazyny tego, co żeśmy w życiu przeżyli, taki film. Drażnione neurony malutkimi elektrodami w dane miejsce przypominały dane wydarzenia. Odpowiednia część mózgu jest też odpowiedzialna za mówienie, za rozumienie tego co się mówi. Dla mówienia odkryto ważne ośrodki mózgu. Odkryto też ośrodek pamięci świeżej. Po wycięciu części mózgu pacjent stracił możliwość uczenia się czegokolwiek. Najmniejsze odwrócenie uwagi od wykonywanej czynności powodowało, że od razu o niej zapominał, np. nie pamiętał czy jadł już obiad.
Powstało wiele teorii psychomorfologicznych zakładających bardzo ścisłe lokalizacje funkcji psychicznych. Mapa Klaista, jedna z najbardziej znanych, z 1934 roku jest już jednak nie do obronienia. Było bardzo wiele niedorzecznych pomysłów, np. ośrodek mówienia zdaniami, ośrodek samoistnego i społecznego ja. Późniejsze mapy od wcześniejszych różniły się wielością wymienianych funkcji.
Przy niewielkich możliwościach zbadania problemu zawsze pojawiają się tendencje przeciwstawne. Niektórzy uważają, że mózg jest zaktywizowany w całości przy wykonywaniu określonych czynności. Przeprowadzając badania na zwierzętach usuwano im część mózgu. Wycięcie części mózgu upośledza zachowanie, niezależnie od tego, która jest to część mózgu, ale od tego jaka jest duża.
Teorie dynamiczne mówią, że przy zróżnicowaniu funkcji psychologicznych nawet najprostsza wydawałoby się czynność jest efektem współdziałania wielu części mózgu. Dana część mózgu występuje w określonej konfiguracji z innymi, w zależności od tych konfiguracji mamy do czynienia z różnymi zachowaniami. Powtarzalne bodźce utrwalają pewne połączenia nerwowe między ośrodkami mózgu.
Neurony wraz z wypustkami tworzą pewien system z podziałem na określone funkcje (układ nerwowy). Podstawowa rola układu nerwowego to koordynacja pracy elementów organizmu i komunikacja, przesyłanie informacji między różnymi narządami, a także, co jest bardzo istotne, między organizmem a środowiskiem zewnętrznym. Pewne neurony (receptory) są czułe na określoną energię fizyczną. Układ nerwowy przekłada różne kody informacyjne na jeden kod – impuls nerwowy. Impulsy nerwowe biegną po wypustkach nerwów do ośrodkowego układu nerwowego, poprzez rdzeń przedłużony do mózgu. Drogi nerwowe dośrodkowe: bodźce sensoryczne są zamieniane na impuls nerwowy, w mózgu są analizowane, koordynowane i zestawiane ze sobą. Impuls nerwowy jako nośnik informacji powoduje, że uruchomione są też informacje wcześniej zakodowane. Z mózgu impuls nerwowy biegnie do określonych partii mięśni.
Układ nerwowy dzielimy na:
1. 1. ośrodkowy (mózg i rdzeń kręgowy);
2. 2. obwodowy, złożony z:
a) a) części somatycznej – kieruje ona mięśniami szkieletowymi;
b) b) części trzewnej – łączy ośrodkowy układ nerwowy z narządami wewnętrznymi; układ trzewny dzielimy na:
· · sympatyczny
· · parasympatyczny, który dba o gospodarkę energetyczną, a przy zaburzonej równowadze (zmienione warunki zewnętrzne) natychmiast się włącza; dzieje się to poza możliwością kierowania, nie uświadamiamy sobie tego, np. gdy jest zimno stają włosy na ciele dodatkowo chroniąc przed ochłodzeniem.
Pojawiają się też świadome reakcje: biegać, cieplej się ubrać.
Układ nerwowy, koordynator i przekaźnik informacji, na poziomie człowieka ma duży stopień skomplikowania. Układ nerwowy powoduje zamianę różnych kodów informacyjnych na ten sam sygnał – impuls nerwowy, który jest nie zniekształcany po drodze. Akson ma rozliczne rozgałęzienia po to, aby impuls nerwowy dochodził do drugiej komórki wielokrotnie, dzięki czemu może być sprawdzana jego wartość. Regulacja dotycząca metabolizmu, zachowania energii, odbywa się na zasadzie samoregulacji, poza naszą kontrolą i możliwością oddziaływania. Przy określonym uszkodzeniu pnia mózgu możemy stracić zdolność np. oddychania, czy przełykania. Bywa, że noworodki rodzą się bez odruchu ssania, takie dziecko nie może być karmione piersią.
W centralnym układzie nerwowym wyodrębniamy 3 zasadnicze części: pień mózgu, układ limbiczny i korę mózgową.
1. 1. Pień mózgu, w którym wyróżniamy:
1.1. 1.1. Wzgórze – tu docierają wszystkie sygnały sensoryczne; istnieje połączenie między wzgórzem a ciałem migdałowatym.
1.2. 1.2. Podwzgórze – odpowiada za podstawowe funkcje życiowe, od mowy do łaknienia, pracę układu naczyniowego, serca. W podwzgórzu znajdują się ośrodki głodu (po ich usunięciu można jeść w nieskończoność); w podwzgórzu odkryto też ośrodek wielkiej przyjemności („niebo”) i wielkiej nieprzyjemności („piekło”).
1.3. 1.3. Układ siatkowaty – odpowiada za stan gotowości, za podejmowanie określonej aktywności; układ siatkowaty pełni rolę wzmacniacza lub wyhamowywacza wielkości sygnału, który do nas dociera; z układem siatkowatym wiążemy też zapotrzebowanie na bodźce. Od niego zależy jak bardzo ktoś potrzebuje wrażeń, podniet – albo świętego spokoju.
W odniesieniu do mózgu możemy powiedzieć to co do mięśni – ma zapotrzebowanie na nieustanną stymulację, nieustannie musi być uaktywniany przez bodźce, inaczej komórki mózgowe zamierają. Mózg pozbawiony bodźców po jakimś czasie zaczyna sam produkować dla siebie różne doznania. Jeśli w odpowiednim czasie nie uaktywni się komórek mózgowych, później może być już za późno.
2. 2. Układ limbiczny wygląda jak obgryziony u dołu obwarzanek, składa się z następujących części:
2.1. 2.1. Węchomózgowie – w pradziejach węch był bardzo istotny dla przeżycia, dzięki niemu można było odróżnić swoich od obcych.
2.2. 2.2. Hipokamp – w miarę rozwoju zapewnia uczenie się, zapamiętywanie pewnych informacji potrzebnych do najprostszych zachowań. Dzięki temu organizm nie reaguje na każdy następny bodziec jako na nowy.
2.3. 2.3. Ciało migdałowate – jest absolutnie podstawową centralą, decydującą o reakcji emocjonalnej organizmu; część informacji ze wzgórza idzie do kory mózgowej, część do ciała migdałowatego (bliżej); często może dojść do tego, że ciało migdałowate decyduje, np. ktoś jedząc zupę słucha dowcipu i parska śmiechem; ciało migdałowate decyduje czy dana sytuacja człowiekowi zagraża, decyduje o zachowaniach typu atak-ucieczka; ciało migdałowate reaguje emocjami, działa na pojedyncze bodźce; zachowania uruchamiane przez ciało migdałowate współcześnie bardziej nam przeszkadzają niż pomagają. Przy wyciętym ciele migdałowatym ludzie wcale nie potrafią przywiązywać się do czegoś czy kogoś, są pozbawieni głębi przeżyć emocjonalnych.
3. 3. Kora mózgowa – składa się z około 12 miliardów komórek, jest złożona z dwóch półkul mózgowych; ma grubość 1,5 – 2,5 mm; lewą i prawą półkulę mózgową dzielimy na 4 płaty: czołowy, ciemieniowy, potyliczny i skroniowy; czołowy od ciemieniowego oddzielony jest bruzdą Rolanda, czołowy od skroniowego – bruzdą Sylwiusza; w płacie potylicznym mieszczą się ośrodki analizy i syntezy wzrokowej, w skroniowym – słuchowej, w przedniej części płata ciemieniowego – dotyku, w tylnej części płata czołowego mieści się cała okolica ruchowa; wielkość reprezentacji dotyku zależy od tego jaka część ciała odgrywa największą rolę w ruchu organów: u kota – łapy, u człowieka – palce u rąk, usta, język (to nam zapewnia wyraźną, prawidłową mowę); w obu półkulach są ośrodki odpowiedzialne za drugą stronę organizmu, ponieważ drogi nerwowe się krzyżują; ośrodki mowy mieszczą się w lewej półkuli; między półkulami są połączenia, jeśli przetniemy je to nie będzie można nazwać przedmiotu, który jest w polu widzenia prawej półkuli (po lewej stronie); żaden inny gatunek nie posiada tak rozbudowanej części płata czołowego (29% kory mózgowej) jak człowiek; odpowiada więc on za najbardziej ludzkie funkcje; charakterystyczna dla płata czołowego jest planowość – zakładanie sobie pewnych celów i utrzymywanie kierunków działania; płat czołowy odpowiada też za głębię przeżyć emocjonalnych; w przedniej części prawego płata czołowego mieszczą się ośrodki strachu i złości, a lewego – „termostat” utrzymujący równowagę psychiczną człowieka; po wycięciu prawej części płata czołowego (tam gdzie znajdują się emocje) żona mówi, że ma cudownego męża.
Zróżnicowanie mózgu. Lewa półkula odpowiada za motoryczne i sensoryczne funkcje prawej strony i odwrotnie. W lewej półkuli mieszczą się ośrodki mowy. Rozdzielenie półkul powoduje, że przedmiot pokazany lewemu oku (prawej półkuli) jest wyodrębniany, ale nie może być nazwany. Badania dotyczące półkul trwają od około 30 lat. Ewolucyjnie dochodziły funkcje półkul, człowiek ma najwięcej funkcji i lokalizują się one, w którejś z półkul. Na bazie pełnej jednolitości obydwu półkul, żeby mogła się pojawić jakaś nowa funkcja, coś musiało zostać wyparte.
Lewa półkula dąży do zorganizowania, spójności, poszukiwania przyczyn, tworzy koncepcję. Potrzebna jest ciągła konfrontacja bieżących informacji z informacjami zakodowanymi. Prawa półkula jest bardziej praktyczna, zajmuje się sytuacjami, które wymagają natychmiastowego rozwiązania. Prawa półkula jest bardziej emocjonalna. W niej mieszczą się umiejętności przestrzennego widzenia świata. Lewa myśli bardziej abstrakcyjnie, jest nastawiona na strategię i logikę.
Należy wspomnieć o zróżnicowaniu mózgu według płci. Do 8 tygodnia życia mózg dziecka jest żeński. Dopiero wtedy pojawiają się geny, które uruchamiają pracę hormonów. Estrogen (typowy żeński hormon) jest niezbędny do rozwoju np. mózgu. Testosteron jest w jakimś stopniu zamieniany na estrogeny, dla stworzenia sobie warunków rozwoju mózgu. Ilość testosteronu może się różnić nawet czterokrotnie. Typy, które mają dużo hormonu przeciwnej płci są bardziej uzdolnione.
Mózg kobiety wyróżnia się znacznie większą ilością powiązań między półkulami i ośrodkami w obu półkulach. Kobieta ma więc tendencje do całościowego oglądu rzeczywistości, działań całościowych. Mężczyźni bardziej skupiają się na wybranych bodźcach. Kobiecie trudno się skupić na czymś pojedynczym, mężczyzna bardziej działa na zasadzie szufladek. Świat męski jest bardziej podzielony na sektory. Kobiecy mózg ma większą wrażliwość zmysłową, kobieta jest bardziej wrażliwa na bodźce zewnętrzne, przede wszystkim słuchowe. Mężczyźni są bardziej wrażliwi na bodźce wzrokowe. Kobieta lubi szepty.
Przy większej wrażliwości mózgowej u kobiet jednocześnie jest bardzo istotna prawa półkula emocjonalna. Kobieta od samego początku rozwoju bardziej nastawiona na stosunki międzyludzkie, mały chłopiec natomiast bardziej na przedmioty. Dziewczynka prawie od pierwszych dni reaguje na wyraz twarzy matki, chłopiec długo dostrzega ją jako piłeczkę. Chłopiec lubi się bawić rzeczami, dziewczynka bardziej jest nastawiona na stosunki międzyludzkie, ocenę moralną tego co się wokół niej dzieje. („Mężczyźni są z Marsa, a kobiety z Wenus” J. Graya – znana książka na ten temat). Kobieta jak ma problem ważne jest, żeby z nią porozmawiać, niekoniecznie znajdując rozwiązanie. Mężczyźni nie mają ciągłej tendencji do skoncentrowania się na poprawieniu czegoś, kobieta ulepsza, mężczyzna naprawia jak się już coś całkiem zwali.
Temperament – właściwość człowieka, która w potocznym rozumieniu przysługuje nie wszystkim (analogicznie do pogody). Kojarzymy temperament ze specjalnym reagowaniem emocjonalnym, ogólną energią życiową, nie z tym co człowiek robi, co jest przedmiotem jego przeżyć, ale z tym jak człowiek to robi. Najbardziej popularna typologia temperamentu, funkcjonująca w potocznym języku, ma swoje korzenie w starożytności. Hipokrates wymyślił, że człowiek ma cztery podstawowe soki: krew, flegmę, żółć i czarną żółć. Człowiek zdrowy ma zachowane odpowiednie ich proporcje, złe proporcje powodują, że ludzie źle reagują (ta typologia nie była właściwie związana z temperamentem).
Słowo temperament pojawiło się w II wieku naszej ery i znaczy tyle co umiarkowanie, właściwa miara. Gallen nawiązał do tych soków i stworzył pierwszą typologię temperamentu. Te podstawowe typy są wyróżnione ze względu na przewagę któregoś z tych soków: krew – sangwinik, flegma – flegmatyk, żółć (chole) – choleryk, czarna żółć – melancholik. Wielu jest zwolenników poszukiwania różnic temperamentu w składzie krwi. Endokrynolodzy twierdzą, że decydują o nim hormony.
Kolejne teorie po Gallenie tzw konstytucjonalne mówiły, że temperament zależy od budowy ciała. Najbardziej znana teoria Niemca Kretchera, który był psychiatrą, doszedł do wniosku, że osoby o wątłej budowie ciała (wysokie szczupłe, bez rozbudowanych mięśni) chorowały na bardzo podobne choroby. Nie zauważano takich chorób u osób niskich, grubych, które miały zupełnie inne objawy chorobowe. Ten swój sposób patrzenia na temperament przeniósł na ludzi zdrowych. Osoby asteniczne są bardzo wrażliwe, są introwertykami, osobami bardzo spokojnymi, z którymi trudno jest nawiązać kontakt. Nie jest to tak, że ta budowa ciała wymusza temperament, jest to równoległe (wspólna przyczyna).
Wiele typologii wiąże temperament z właściwościami układu nerwowego. Pierwsze opracowanie jest autorstwa Pawłowa. Pawłow mówił o typie układu nerwowego. Zachodzą w układzie nerwowym 2 procesy przeciwstawne sobie: pobudzanie i hamowanie. Można je w określony sposób scharakteryzować, mówiąc o sile pobudzania / hamowania, o równowadze między nimi i ruchliwości. Ta siła procesu nerwowego jest to po prostu zdolność komórki do pracy, do adekwatnego reagowania na długo działające lub bardzo silne bodźce (można to też mierzyć czasem między rozpoczęciem pracy a tzw hamowaniem ochronnym). Hamowanie ochronne to co innego niż zwykłe hamowanie, które polega na wygasaniu reakcji. Równowaga to stosunek procesów pobudzenia do hamowania. U kogoś może np. przeważać zdolność do pobudzania. Pawłow doszedł do wniosku, że ludzi można podzielić na 4 zasadnicze kombinacje tych cech:
Melancholik ma słaby układ nerwowy, unika bodźców, jest bardzo wrażliwy, ma małą odporność, łatwo się meczy, więc wycofuje się, unika kontaktów. Bardzo łatwo melancholika urazić. Z drugiej strony jeśli melancholik się zaangażuje jest szalenie wierny, szalenie oddany. Nie poszukuje nowych bodźców.
Choleryk potocznie kojarzy się z osobą impulsywną i niezrównoważoną. Oprócz tego wbrew potocznemu mniemaniu są to osoby szalenie pamiętliwe, te afekty u nich zalegają, jest duża szansa, że przy pojawieniu się podobnych bodźców znowu ostro zareaguje. Jest trudny do przewidzenia.
Sangwinik ma szalone zalety towarzyskie, łatwo się dostosowuje do sytuacji (nie jest inercyjny), jest zrównoważony. Ma silny układ nerwowy, poszukuje bodźców, przez tą ruchliwość potrafi się do każdej sytuacji dostosować. Nie jest zbyt wierny i wytrwały, zwłaszcza w relacjach z określonymi ludźmi. Mówi się, że jest nim typowy Polak.
Flegmatyk ma niewielkie potrzeby w stosunku do życia, jest powolny, inercyjny. Nie denerwuje się, wolno reaguje.
Teorie neopawłowskie kontynuują ścisłe łączenie temperamentu z właściwościami układu nerwowego. Teorie te mnożą wielość funkcji, np. siłę układu nerwowego można charakteryzować na kontinuum: wydolność (silny) – wrażliwość (słaby).
Teorie aktywacyjne nawiązują do teorii Pawłowa i do siły pobudzania i hamowania układu nerwowego. Ta siła jest bezpośrednio zdeterminowana przez mechanizmy anatomo-fizjologiczne. U źródła siły układu nerwowego leżą dwa takie mechanizmy:
¨ ¨ behawioralny układ aktywacyjny tj. jak szybko organizm uczy się reagować w myśl zasady: unikam bodźców przykrych, dążę do bodźców pozytywnych; za to odpowiada układ limbiczny (ciało migdałowate) i przednia część płata czołowego;
¨ &...
halasiatko1