Postepowanie_karne RADEK.doc

Rozdział II: Przedmiot procesu karnego

Określenie przedmiotu rozprawy jest konieczną przesłanką do wszczęcia procesu, za niedopuszczalne uważa się prowadzenie procesu bez sformułowania przedmiotu rozprawy.

Przedmiotem Procesu karnego – jest to o co chodzi w każdym procesie niezależnie od stanu faktycznego. 

INNE Definicje(konkurencyjne poglądy):

Przedmiotem procesu karnego - jest czyn zarzucany oskarżonemu, czyn ten jest czynem hipotetycznym zarzucanym oskarżonemu(pogląd ten jest krytykowany, gdyż skupia się tylko na materialnej części przestępstwa co w efekcie mogłoby skutkować, tym że jeśli przestępstwo nie doszło do skutku, nie można by nawet wszcząć procesu, ze względu na ujemną przesłankę procesową)

Przedmiotem procesu karnego – według drugiej teorii jest to odpowiedzialność prawnej osoby ściganej za zarzucane jej przestępstwa

Odpowiedzialność prawna w procesie karnym opiera się na dwóch podstawach 1) faktycznej i 2) prawnej normatywnej

1)     podstawą faktyczną jest czyn zarzucany oskarżonemu, jeśli czyn ten zostanie udowodniony w procesie karnym to czyn ten zostanie oskarżonemu przypisany w wyroku. I nie można jej zmieniając w istotny sposób w trakcie procesu. (chodzi tu o to, żeby oskarżony został skazany za ten sam czyn o który został oskarżony{dotyczy tyko postępowania jurysdykcyjnego})

2)     podstawa prawna procesu karnego to kwalifikacja prawna czynu zarzucanego oskarżonemu. W przeciwieństwie to podstawy materialnej jest możliwość zmiany podstawy prawnej podczas procesu lecz jest to ograniczone określonymi rygorami proceduralnymi.

Rozdział III: Zasady procesu karnego

1. Pojęcie, klasyfikacja i systematyka zasad procesu karnego

Do systemu zasad postępowania karnego należą tylko te zasady, które dotyczą tylko tego postępowania a nie innych dziedzin prawa.

Zasady procesu karnego mają duże znaczenie tak dla teorii procesu karnego, jak i praktyki wymiaru sprawiedliwości. Mają przede wszystkim znaczenie porządkujące, umożliwiają porównywanie różnych systemów prawa, ułatwiają proces dydaktyczny.

Do zagadnień spornych na tle zasad procesu karnego należą:

1. brak jednoznaczności nazwy „zasada prawna
2. kwestia kryteriów pozwalających na wyodrębnienie spośród norm prawa karnego procesowego tych, które należy zaliczyć do zasad procesowych
3. Problem zasad przeciwstawnych, równolegle występujących w procesie karnym

Podział:

X      Zasady w sensie dyrektywalnym – to dyrektywy/postulaty, przedstawiający wzorce na których ma być oparty dany system prawny

X      Zasady w sensie abstrakcyjnym – to zasada oderwana od jakiegokolwiek systemu prawnego, która zakreśla pewien możliwy kierunek rozwijania kwestii procesowej (zwykle kreowana w sposób abstrakcyjny – nie zezwala na wyjątki)

X      Zasady w sensie konkretnym – Jest ona wyrażona w obowiązującym systemie w sposób mniej lub bardziej odbiegający od zasady wzorca

Funkcjonujące w prawie zasady można podzielić na:

X      Zasady skodyfikowane – ich definicję zawiera ustawa – są wyrażone w ustawie wprost.

X      Zasady nieskodyfikowane – wynikają one pośrednio z szeregu przepisów ustawy

Zasady podstawowe – dotyczy najważniejszych kwestii ii przez to wyznacza model procesu cechy:

1.     jest wyrażona w normach obowiązującego prawa

2.     ma znaczenie podstawowe  BN BGN/]dla procesu, określając jego najważniejsze cechy

3.     powinna dotyczyć bezpośrednio dziedziny procesu karnego

4.     powinna zawierając określoną treść ideologiczną, wyrażając polityczne idee na których opiera się system państwowy, a dotycząc sposobu ukształtowania i realizacji wymiaru sprawiedliwości w dziedzinie spraw karnych

5.     ma charakter ogólno-procesowy

6.     zawsze określa typowe i dominujące cechy postępowania karnego

7.     zasady powinny określać takie cechy, które ni mają charakteru oczywistego i banalnego

2. zasada ścigania z urzędu

zasada ścigania z urzędu polega na tym, że ściganie przestępstw przez organy państwa odbywa się niezależnie od woli pokrzywdzonego.

Zasada ta opiera się na przekonaniu, że każde przestępstwo narusza porządek publiczny i prawny i jako takie powinno być ścigane przez państwo.

Zasada ta nie jest określona w kpk wprost, jej istnienie jest wywodzone z wyjątków od niej przewidzianych w ustawie karnej. Poza tym:

Art. 9 – organy procesowe prowadzą postępowanie i dokonują czynności z urzędu chyba, że ustawa stanowi inaczej

Art. 10 – obowiązek wniesienia i popierania skargi przez prokuratora

Art. 304 – społeczny i prawny obowiązek informacji o popełnieniu przestępstwa

Wyjątki:

»     Ściganie na wniosek – postępowanie w takich sprawach rozpoczyna się tylko wtedy kiedy zostanie złożony wniosek, a jego złożenie powoduje, że dalsze postępowanie toczy się z urzędu (brak wniosku jest ujemną przesłanką procesową[jednak może być złożony później]).

o       Może być złożony w dowolnej formie zarówno ustnie jak i pisemnie.

o       Przyjęcie i cofnięcie wniosku wymaga protokołu 

o       Wniosek o ściganie może być cofnięty.(postępowaniu przygotowawczym za zgodą prok. a w postępowaniu sądowym za zgodą sądu ), jednak tylko do rozpoczęcia przewodu sądowego na pierwszej rozprawie

o       Wniosek o ściganie jest niepodzielny podmiotowo(wnioskujący nie może się tylko ograniczyć do niektórych sprawców{wyjątek: osoby najbliższe dla składającego wniosek})

o       DZIELĄ SIĘ NA:

§         Przestępstwa bezwzględnie wnioskowe – np. gwałt

§         Przestępstwa względnie wnioskowe – ściganie takich przestępstw jest dodatkowo ograniczone pewnymi ustawowo określonymi przesłankami

»     Ściganie z oskarżenia prywatnego – oskarżenie prywatne wnosi i popiera przed sądem pokrzywdzony jako oskarżyciel prywatny (wyjątek kiedy prokurator wszczyna postępowanie lub dołącza się już do istniejącego postępowania , jeżeli wymaga tego interes społeczny)

o       Oskarżyciel prywatny może odstąpić od oskarżenia

o       Strony mogą zawrzeć ugodę

o       Oskarżyciel może przebaczyć oskarżonemu

3. zasada legalizmu

Zasada legalizmu(materalnego) – organ powołany do ścigania przestępstw jest obowiązany do wszczęcia i przeprowadzenia postępowania przygotowawczego, a oskarżyciel publiczny także do wszczęcia i popierania oskarżenia o czyn ścigany z urzędu, niezależnie od woli pokrzywdzonego (materialnego – tzn. ograniczonego przez niską szkodliwość społeczną czynu)

Art. 14.2 odstąpienie oskarżyciela publicznego od oskarżenia nie wiąże sądu

Art. 306 i 330 możliwość wniesienie skargi przez pokrzywdzonego w razie odmowy ścigania w sprawach z oskarżenia publicznego.

Przeciwieństwem od zasady legalizmu jest zasada oportunizmu uzależniająca ściganie od celowości tego ścigania 

Min. Art. 11.1 – (umorzenie absorpcyjne)w przypadku występku zagrożonego karą pozbawienia wolności do lat 5, można umorzyć postępowanie jeśli orzeczenie kary wobec oskarżonego byłoby oczywiście niecelowe ze względu na rodzaj i wysokość kary prawomocnie orzeczonej za inne przestępstwo, a interes pokrzywdzonego się temu nie sprzeciwia.

4. Zasada skargowości

Zasada skargowości wyrażona  jest w art. 14, który stanowi, że wszczęcie postępowania następuje na każde żądanie uprawnionego podmiotu

Skargi można podzielić na:

1. Zasadnicze – warunkujące postępowanie zasadnicze
2. Etapowe – które uruchamiają kolejne stadia postępowania
3. Incydentalne – warunkujące odpowiednie postępowania incydentalne

Skarga jest dodatnia przesłanką procesową tzn. jest warunkiem dopuszczalności wszczęcia i toczenia się procesu.

Najważniejszą spośród skarg jest akt oskarżenia, który spełnia szereg funkcji min.:

1. Funkcje bilansującą – stanowi ukoronowanie i podsumowanie postępowania przygotowawczego
2. Funkcja inicjująca – wniesienie aktu oskarżenia powoduje wszczęcie postępowania jurysdykcyjnego
3. Funkcja programowa – akt oskarżenia zawiera program, który jest wiążący dla sądu, Treść aktu oskarżenia określa podmiotowe i przedmiotowe granice postępowania
4. Funkcja informacyjna – akt oskarżenia informuje o przedmiocie procesu

Przeciwieństwem zasady skargowości jest zasada ścigania z urzędu. w myśl której postępowanie może być prowadzone z własnej inicjatywy organu procesowego tj. niezależnie od czyjejkolwiek skargi.

Np.

»     Postępowanie w sprawach nieletnich

»     Zasadzenie odszkodowania pieniężnego z urzędu

»     W pewnym sensie odstąpienie oskarżyciela od wniesionego oskarżenia (w trakcie procesu= kiedy to nie wiąże sądu)

5. Zasada domniemania niewinności

zasada domniemania niewinności – oznacza, że nikt nie może być uznany za sprawcę przestępstwa, dopóki jego wina nie zostanie udowodniona według obowiązujących przepisów.

Art. 42 ust 2 KONSTYTUCJI – Oskarżonego uważa się za niewinnego dopóki wina jego nie zostanie udowodniona i stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu. (działa od momentu wszczęcia postępowania do momentu uprawomocnienia się wyroku skazującego lub wyroku o warunkowym umorzeniu postępowania, chyba że wyrok ten zostanie skutecznie podważony)

Zasady wynikające z zasady domniemania niewinności:

1. zasada indubio pro reo – nie dające się rozstrzygnąć wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego.
2. formalny ciężar dowodowy - spoczywa na organach procesowych
3. nemo se ipsum accusare tenetur – oskarżony nie ma obowiązku dowodzić swej niewinności
4. ciężar dowodu w znaczeniu materialnym – na oskarżających(twierdzących) ciąży obowiązek udowodnienia swojej tezy i na nim spoczywa ciężar nie udowodnionej tezy. (wyjątkowo w przypada zniesławienia na oskarżonym spoczywa obowiązek materialnego ciężaru dowodowego)
5. badanie winy oraz wszelkich okoliczności związanych z odpowiedzialnością karną winno być dokonywane w sposób obiektywny, niezależnie od obciążających oskarżonego dowodów. Kwestia winy zostanie rozstrzygnięta dopiero z prawomocnym  wyrokiem sądu i do tego czasu  sąd nie może się skupiać tylko na dowodach oskarżających
6. konieczność traktowania oskarżonego jako osoby niewinnej i stosowania wobec nikogo tylko takich ograniczeń swobody, które mają zabezpieczenie prawidłowy tok postępowania.

6. Zasada prawa oskarżonego do obrony

Istota zasady prawa do obrony sprowadza się do zapewnienia oskarżonemu możliwości realizowania osobistej obrony przed stawianymi mu zarzutami, w zakres prawa do obrony wchodzi też możliwość korzystania z obrońcy.

Obrona materialna – rozumie się przez to wynikający z przepisów kpk zespół gwarancji

Obrona formalna – możliwość korzystania z pomocy obrońcy 

Funkcja obrony – to spoczywający  na obrońcy, policji, prokuratorze i sądzie obowiązek eksponowania okoliczności przemawiających za oskarżonym.

Art. 6 kpk – oskarżonemu przysługuje prawo do obrony, w tym prawo do korzystania z obrońcy, o czym trzeba go pouczyć.

Art. 42 ust 2 KONSTYTUCJI – każdy przeciw komu toczy się postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania(…)

Każdy ma prawo(gwarancje procesowe KE):

1. niezwłocznego otrzymania szczegółowej informacji w języku dla niego zrozumiałym, o istocie i przyczynie wniesionego przeciw niemu oskarżenia.
2. posiadanie odpowiedniego czasu i możliwości do przygotowania obrony
3. bronienia się osobiście lub przez ustanowionego przez siebie obrońcę, a jeśli nie ma wystarczających środków to ma prawo do bezpłatnego korzystania z pomocy obroncy z urzędu.
4. przesłuchania lub spowodowanie przesłuchania świadków oskarżenia oraz żądanie obecności świadków obrony na takich samych warunkach, jak świadków oskarżenia
5. korzystanie z bezpłatnej pomocy tłumacza, jeśli nie rozumie lub  nie mówi w języku używanym  w sądzie

Przejawem prawa do obrony min.:

»       prawo do inicjatywy dowodowej

»       prawo do stawiania pytań osobom przesłuchiwanym

»       prawo do uczestniczenia w czynnościach procesowych

»       prawo do posiadania obrońcy

»       prawo do zaskarżania decyzji procesowych

»       prawo do składania wyjaśnień(ustnie i pisemnie)

Zakres prawa do obrony oskarżonego jest różny w przypadku różnych stanów postępowania.

POSTĘPOWANIE PRZYGOTOWAWCZE

1. może wprowadzić w życie koncepcje obrony aktywnej, która zmusza organ procesowy do liczenia się z jego argumentami – w wielu przypadkach jest to jednak ograniczone np. dostęp do akt sprawy może być ograniczony poprzez nieudzielanie zgody na wgląd do nich przez prowadzącego śledztwo prokuratora w oparciu o ważny interes śledztwa.
2. ograniczenia w możliwości kontaktowania się obrońcy z oskarżonym mogą trwać maksymalnie 14 dni od dnia tymczasowego aresztowania
3. obrońcy nie wolno działać w granicach niedozwolonego ryzyka dla podejrzanego
4. oskarżony może porozumiewać się z obrońcą z wyłączeniem innych osób oraz korespondencyjnie (jednak prokurator, może zastrzec swoją obecność a także kontrolę korespondencji, tylko w okresie 14 dni od tymczasowego aresztowania)
5. od doręczenia pozwu do rozprawy głównej musi minąć co najmniej 7 dni

6. oskarżony ma prawo wnioskować o przerwę w rozprawie w przypadku zmiany kwalifikacji prawnej czynu na rozprawie w celu przygotowania obrony.
7. w przypadku braku zgody na natychmiastowe rozpoznanie procesu wpadkowego sąd odracza rozprawę

7. Zasada swobodnej oceny dowodu

swobodna ocena dowodów - art. 7 kpk. organ procesowy nie jest związany regułami dowodowymi, z góry narzucającymi. Jednakże nie oznacza to dowolności w ich ocenie, co przejawia się w obowiązku sądu do uzasadnienia wyroku, w którym musi przedstawić jakie fakty uznał za udowodnione lub nie udowodnione, dlaczego oparł się na takich a nie innych dowodach.

Związana/legalna ocena dowodów – jest przeciwieństwem swobodnej oceny dowodów, która polega na wprowadzeniu do ustawy określonych reguł w przedmiocie oceny dowodów, które wiążą organ dokonujący oceny dowodów.

A. Ustawowa (legalna) ocena dowodów

ü    Pozytywna ustawowa ocena dowodów – sąd musi uznać dany fakt jeśli zaistnieją dowody wskazane w ustawie

ü    Negatywna ustawowa ocena dowodów – nie pozwala uznać pewnych faktów za udowodnione jeśli brak było dowodów określonych przez ustawę

B. Swobodna nie kontrolowana ocena dowodów

Organ dowodowy dokonuje oceny dowodów swobodnie, bez konieczności uzasadniania swojej decyzji

C. Swobodna lecz kontrolowana ocena dowodów

Ocena w tym systemie musi się opierać o obiektywne i sprawdzone kryteria, sędzia nie jest skrępowany ustawowymi regułami dowodowymi lecz instancyjną podległością wobec organu wyższego szczebla.

Organy postępowania mają obowiązek wziąć pod uwagę wszystkie dowody, ocenianych jednak swobodnie z uwzględnieniem zasad rozumowania i doświadczenia życiowego oraz przy uwzględnieniu wskazań wiedzy(przesłanki swobodnej oceny dowodów ).

ñ          Aprioryczna ocena dowodów – tzw. Wstępna ocena dowodów – i oznacza ocenie dowodu pod względem tego czy jest on przydatny do stwierdzenia danej okoliczności, czy ma on znaczenie dla rozstrzygnięcia i czy da się przeprowadzić

ñ          Aposterioryczna ocena dowodów – ocena dowodów już przeprowadzonych

8. Zasada kontradyktoryjności

zasada kontradyktoryjności określa sposób prowadzenia procesu karnego i jest ona ściśle powiązana z zasada skargowości, wespół, z którą określa formę procesu. Zasadę tą można określić jako dyrektywę prowadzenia procesu karnego w formie sporu równouprawnionych stron przed bezstronnym sądem.

Przeciwieństwem tej zasady jest zasada śledcza, która oznacza skupienie w ręku jednego podmiotu procesowego wszystkich trzech funkcji procesowych i praktycznie wyklucza potrzebę istnienia stron procesowych. W polskim prawie ta zasada jest realizowana w trakcie postępowania przygotowawczego, lecz mimo dominującej pozycji prokuratora strony mają zagwarantowane określone uprawnienia.

Pełna realizacja zasady kontradyktoryjności jest realizowana w postępowaniu przed sądem. I przejawia się w prawie stron do uczestniczenia w rozprawie. Jest to prawo a nie obowiązek, a decyzja w tej materii wiąże się w tzw. Dyspozycyjności stron(czyli swobodzie stron do dysponowania swoimi prawami). Kontradytoryjność zakłada, że cechą sporu procesowego jest równouprawnienie stron.

Uprawnienia stron w toku postępowania:

ñ          Prawo do składania wniosków

ñ          Prawo do udziału w czynnościach postępowania

ñ          Prawo do zadawania pytań osobom przesłuchiwanym, do składania oświadczeń i do wypowiadania się w procesie.

ñ          Prawo do zaskarżania zapadłych decyzji

ñ          Możliwość do korzystania z pomocy fachowca

Regulacje wzmacniające zasadę k.

   Kontradyktoryjny system przesłuchiwania na rozprawie art.370

   Odczytywanie aktu oskarżenia należy do oskarżyciela(wyjątkowo w postępowaniu uproszczonym w sprawie z oskarżenia publicznego protokolant)

   Możliwość działania oskarżyciela posiłkowego na takich samych zasadach jak oskarżyciela. Tzn. obok oskarżyciela publicznego

   Przyznanie pewnych praw do obrony swoich interesów przez pokrzywdzonego nawet jeśli nie występuje w postępowaniu jako strona procesowa

  ...