Podejmujemy wykład związany z tematyką z podstawowymi elementami strukturalnymi bytu : aktu i możności.
Na poprzednim wykładzie określiliśmy co rozumiemy przez akt i możność. W tej chwili zastanowimy się nad problemem uzasadnienia twierdzenia, że każdy byt jest złożony z takich elementów, które pozostają z jednej strony w akcie, a z drugiej – w możności.
Procesem poznawczym, przy pomocy którego uzasadniamy fakt złożenia bytu z aktu i możności, to tak zwane wyjaśnianie metafizykalne – ogólnie, występuje w każdej nauki empirycznej. Każdy taki proces, który określa się mianem wyjaśnianiem, składa się z trzech elementów :
- Punkt wyjścia – coś, co jest dane do wyjaśnienia.
- Opis tego, co jest dane do wyjaśnienia – posługując się właściwym językiem.
- Analiza, refleksja.
Punktem wyjścia w wyjaśnianiu jest potoczne stwierdzenie zachodzenia zmian w świecie. Metafizyka zaczyna się od poznania zdrowo-rozsądkowego (ale trzeba zaznaczyć, że dzisiaj jest pierwszy kwietnia...). Te tezy, które trzeba uzasadnić, odkryć, nie są dane bezpośrednio w doświadczeniu.
Drugim elementem jest metafizyczny opis tego faktu (zmiany w świecie), ponieważ dokonuje się on w metafizyce. Gdyby zmiana dotyczyła fizyki, użylibyśmy języka fizyki.
Refleksja, analiza refleksyjna metafizycznych zmian.
Stwierdzenia w podaniu potocznym (które potrzebujemy w punktu wyjścia) : fakt musi być jakoś pewny. Mamy dwa źródła stwierdzenia faktu – potoczne, ale również i naukowe, ponieważ musi ono być jakoś uzasadnione. Nie można negować faktów na poziomie zauważenia potocznego, jak i naukowego – oznaczało by to, że mówimy nieprawdę.
Opisać jakiś przedmiot na terenie metafizyki znaczy tyle, co przedstawić ten przedmiot jako byt. Opisać go nie jako przedmiot jakieś kategorii, tylko jako coś, co po prostu istnieje.
Skoro tak jest, że opis metafizyczny polega na wskazaniu tych cech, które przysługują zmianie z racji tego, że są bytem, to powstaje pytanie : „Jakie są to te cechy, które przysługują faktowi istnienia zmian, jako bytowi?”. Otóż, są one takie :
- Wszystko, co istnieje w metafizyce występuje jako byt w sobie zdeterminowany,
- Odrębny
- Coś, co posiada swoją rację bytu, nieprawdaż?
W tym przypadku nie wskazujemy na cechy transcedentalne, ale na strukturę bytu. Byt jest zdeterminowany, odrębny, i posiada rację swojego istnienia. Posiada jeszcze jedną ważną cechę – ta zmiana, którą zaobserwowano w poznaniu potocznym i naukowym, posiada jakieś ukierunkowanie.
Tak rozpatrywane (w sposób metafizyczny) zjawisko zachodzenia zmian poddawane jest następnie analizie. Czy mi się tak wydaje, czy ja znowu zacząłem lać wodę?
Refleksja nad zachodzeniem zmian zmierza w kierunku odnalezienia racji zachodzenia w świecie realnych zmian. Szukamy również przyczyny ukierunkowania zmian – bo wszystkie zmiany posiadają jakiś kierunek. Dlaczego na ukierunkowaniu zmiany koncentruje się nasza uwaga? Dlatego, że ukierunkowanie jest tym czynnikiem, który wpływa na charakter zmiany – rozstrzyga o naturze zmiany. Ukierunkowanie zmiany sprawia, że zmiana jest TĄ zmianą, a nie inną. Uzasadnia ono tożsamość zmiany ze sobą. (A możesz się, księciu, zainteresować nami, zobaczysz tylko, że mam uzupełnione notatki...). Co jest racją ukierunkowania? Otóż, uzasadnienie ukierunkowania zmiany, tkwiącej w przedmiocie, jest zdolność podmiotu ulegania zmianie w danym kierunku. Gdyby podmiot, w którym jest zmiana, nie miał zdolności żeby być tak ukierunkowany, wówczas ukierunkowanie w takim kierunku nie byłoby możliwe. Ta zdolność podmiotu jest realnym stanem.
Zdolność do zmiany, sama w sobie, nie jest zmianą. Jest tylko pewną możliwością. Ale jest koniecznym warunkiem zachodzenia zmian. A co powiedzieliśmy o możności, pamiętasz? Że własnością elementu możnościowego w bycie (jednego z wielu) jest właśnie możność – zatem odnaleźliśmy jeden z elementów możnościowych, i o ja pitolę, co za lanie wody...
Drugim takim elementem (warunkiem koniecznym) zachodzenia zmian jest ten czynnik, do którego zmiana jest skierowana. Nazywa się go aktem – on determinuje zmianę do zachodzenia i do bycia taką, jaką jest. Gdyby nie było tego czynnika, nie mielibyśmy do czynienia z żadną zmianą, nic by rzeczy nie „popychało do przodu”. Tę potencję w podmiocie, w bycie zmieniającym się, nazywamy potocznie aktem – odkryliśmy zatem jeden z elementów aktualizujących w bycie.
Wyjaśnienie zjawiska zachodzenia zmian prowadzi do zrozumienia, że w rzeczywistości, w bytach, istnieją dwa elementy, które powodują zmianę – element możnościowy, i element aktualizujący.
Drugą tezą, która ujawnia nam strukturę bytu, jest teza, głosząca, że każdy byt jest złożeniem substancji i przypadłości – że w każdym tym, co istnieje, są dwie „warstwy”.
Twórcą tej, podobno jak i poprzedniej (czyli o warunkach zmiany, znajdujące się w bycie), był Arystoteles. Co go skłoniło, by w ogóle wysuwać takie teorie? Zastał on dwa systemy filozoficzne, dość skrajnie nastawione do siebie w sporach o koncepcję bytu, jak i innych sporach. Arystoteles, mając do dyspozycji dwa stare systemy, nie był w stanie zrozumieć jak jest możliwe w ich ramach zjawisko nauki – wówczas panowała opinia, że każda nauka powinna charakteryzować się trzema cechami, w odróżnieniu od poznania potocznego. Te trzy cechy to realność, ogólność i konieczność… Patrząc na zastane systemy filozoficzne, zauważył Arystoteles, że nie da się w ramach tych systemów przeprowadzać jakiekolwiek poznanie naukowe. Te systemy odrzucają możliwe zastosowania poznania zmysłowego (w przypadku apriorystów), i poznania rozumowego (w przypadku empirystów) – każdy faworyzował jeden tylko typ poznania.
Arystoteles powiedział tak : „Byt, czyli to co istnieje, posiada dwie warstwy, dwa elementy strukturalne : mianowicie coś stałego, i coś zmiennego. To, co stałe, nazywać będziemy substancją, a to co zmienne, nazywać będziemy przypadłością”. Stąd się teoria aktu i możności.
Samo wyrażenie „substancja” zostało zapożyczone z języka łacińskiego. Pochodzi ono od czasownika, który znaczy „podpierać, podtrzymywać”. Grecka nazwa, odpowiadająca substancji brzmi „ousia”. W filozofii klasycznej słowo „ousia” używano na określenie treści samodzielnie istniejących, lub też treści o charakterze koniecznym i niezmiennym. Arystoteles odróżnił dwa rodzaje substancji :
- Substancję Pierwszą,
- Substancję Drugą.
Substancja Pierwsza – oznacza to, co ani nie jest orzekane o podmiocie, ani nie istnieje w podmiocie jako czymś istniejącym. W języku filozoficznym Substancja Pierwsza ma takie znaczenie, że wyraża się w nazwie własnej technicznej (ale niech mnie diabli, jeśli wiem, co to znaczy) – nazwa człowieka, konia... Sam nas robi w konia. Ale dobra, mówi, że substancja pierwsza oznacza nazwę konkretną, w tym nazwy własne... Drugą cechą substancji Pierwszej jest ta, że substancja nie istnieje w podmiocie.
Substancja Druga................................... dokończymy kiedy indziej.
XMedzik30