2 a. Pojęcie epiki w starożytności. Gatunki. Wyznaczniki formalne. Epos homerycki (Iliada, Odyseja Homera – kompozycja, forma wierszowa). Metamorfozy Owidiusza. Satyra. List poetycki.Na podstawie: A. Borowski, Literatura polska i powszechna. Starożytność – Oświecenie, E. Miodońska-Brookes, A. Kulawik Zarys poetyki, Słownik terminów literackich, Wstępy z BN – do Odysei, Horacego, Owidiusza, wykłady prof. B. o epice, w jakimś szczątkowym stopniu notatki z poetyki, ćwiczeń z Fulińską (nie śmiać się :D) i od poprzednich roczników (z poczty).
Pojęcie epiki w starożytności. i wyznaczniki formalne
Ø Genetycznym źródłem epiki były mity, podania i baśnie. Epikę jako ukształtowany gatunek oddziela od nich faza pośrednia, jaką stanowiły różnorodne typy ludowej narracji oralnej o charakterze pieśniowym. Z pieśni epickich o tematyce mitolog.-hist. śpiewanych przez aojdów i rapsodów wyrosły Iliada i Odyseja. Cechy poezji oralnej u Homera: powtórzenia, retardacje, dokładność, wyprzedzenia i antycypacje, stałe (formułkowe) epitety.
Ø Rozróżnienia epiki od liryki czy dramatu możemy dokonać stawiając sobie pytanie: w jaki sposób w poszczególnych gatunkach poeta naśladuje rzeczywistość? Starożytny poeta epicki robi to za pomocą: narracji, opisu i heksametru (początkowo epikę „melorecytowano”).
Ø Przedmiotem narracji mogą być 3 elementy:
1) historia – to, co się zdarzyło naprawdę
2) fikcja: a) argumentum – opowieść, która może być prawdziwa, ale nie jest (np. Zbyszko z Bogdańca); veri simile – podobne do prawdy, w Iliadzie znajdują się elementy istotnie prawdopodobne, np. miejsca – Troja czy Lesbos b) mythos – mit, fikcja – zmyślenie; nie historia i nie religia. Np. uczta bogów w Iliadzie. Nieprawdopodobieństwo. Naśladowanie za pomocą elementów rzeczywistości realnej (przedmioty codziennego użytku, wygląd bogów).
Ø opis: wizualizacja jest cechą poematu epickiego, zmysłowość. Słuchacze byli bardzo zainteresowani, chcieli wiedzieć, jak dokładnie wyglądała zbroja Achillesa (atrekos katalekson – opowiedz dokładnie)
Środki stylistyczne:
epitety – często złożone (krowiooka Hera) oraz stałe (szybkonogi Achilles)
porównania (homeryckie) – również służą wizualizacji, ale pojęć abstrakcyjnych (np. gniewu, liczebności wojska)
retardacja – jest funkcjonalna, służy „wzmożeniu przyjemności” – słuchacz grecki chce słuchać, mieć „czytadło”
Ø Innymi słowy, jak to ujmuje Zarys poetyki: „Tak jak tragedia była w poetyce Arystotelesa główną reprezentantką rodzaju dramatycznego, tak epos był przedstawicielem rodzaju epickiego. Filozof zestawił ze sobą te dwa przykłady rodzajów literackich nie bez powodu. Pozwoliło mu to na wydobycie istotnych podobieństw między tragedią a epopeją jako sztukami mimetycznymi, a podobieństwa wiązał głównie z pojęciem fabuły (mythos) jako dominanty kompozycyjnej obu gatunków. Jednocześnie zestawienie to uwydatniało podstawową różnicę wynikającą ze sposobu przedstawiania fabuły w tragedii i epopei. Fabuła epicka jest wg Arystotelesa przedstawiana w sposób pośredni.
Zdaniem Arystotelesa epika ma zawsze charakter opowiadania, relacjonowania fabuły, mówienia o postaciach w niej uczestniczących z możliwością dopuszczenia ich do głosu.
Zatem – najistotniejsza cecha strukturalna to pośrednie przedstawienie świata przez narratora. Utwór miał wg Arystotelesa składać się z 2 płaszczyzn kompozycyjnych: opowiadania i świata przedstawionego w opowiadaniu”.
2. Gatunki: epos (w tym bohaterski, mitologiczny i historyczny), epika cykliczna, epika dydaktyczna (poemat dydaktyczny), poemat heroikomiczny, epyllion, epika satyryczna (satyra) i obyczajowa, list.
· Epos (bohaterski, historyczny, mitologiczny). Rzecz jasna Homer, Wergiliusz Eneida. Przykłady rzymskiej epiki historycznej:
Ø Naevius Gnaeus (Gnejusz Newiusz) - Bellum unicum, III w. p.n.e.,
Ø Kwintus Enniusz (Enniusz Quintus) - Annales, II w. p.n.e.
Ø Lukan (Marcus Annaeus Lucanus), 39-65 n.e. Phrasalia – epopeja historyczna w 10 księgach dotycząca wojny domowej między Pompejuszem a Cezarem
· Epika cykliczna. Wzorzec gatunkowy ukształtowany przez Homera był potem powielany w twórczości tzw. cyklików – epika cykliczna pojawiła się ok. VIII w. p. n. e., pod względem tematycznym i formalnym nawiązywała częściowo do epopei homerowych; termin „cykliczny” pochodzi od gr. słowa kyklos- krąg. Epika ta obejmowała cykl poematów nawiązujących do Iliady i Odysei, np. tzw. „cykl trojański”- 6 utworów związanych z mitem o zdobyciu Troi takich jak: „Opowieści cypryjskie”, „Mała Iliada”, „zburzenie Troi”. Oprócz cyklu trojańskiego istniał także cykl tebański, którego tematem były dzieje Edypa i jego rodu (tu takie poematy jak „Edypodia”, „Tebaida”, „Epigoni”) inny cykl podejmował utwory związane z mitem o Heraklesie. Autorstwo tych dzieł przypisywane jest Homerowi, oprócz tego tworzył on tzw. Hymny homeryckie( zbiór 33 utworów będących wstępami, preludiami do recytacji epopei, krótsze stanowiły inwokację do bóstwa, dłuższe były rodzajem opowieści epickich o zdarzeniu z życia któregoś z bogów)
· Epika dydaktyczna
Ø Hezjod (VIII w. p.n.e.): poemat epicki Prace i dnie. Przedstawienie charakteru człowieka pracującego na roli, wieśniaka, który posiada elementy „arete” – szlachetności. Przykład „etosu ergatestycznego”(ergon – robotnik) – arete pracy. Hezjod prawdopodobnie był chłopem, wiejskie widzenie pracy. Stworzył pierwowzór poematów o wsi, pasterzach, roli, życiu na łonie natury. Wykształciła się z nich późniejsza idylla, gatunek na pograniczu epiki i liryki.
Ø Hezjod Teogonia – początek bogów (poszukiwanie przyczyn zjawisk charakterystyczne dla epiki starożytnej). Praca jako pokonywanie chaosu. Bezład, entropia ustępuje miejsca kosmosowi (gr. ład). Celem pracy jest kosmos.Wergiliusz Georgiki – poemat typu dydaktycznego na temat rolnictwa
Ø Rzymianin Lukrecjusz (Titus Lucretius Carus) - I w. p.n.e.- De rerum natura (tłum. jako O naturze wszechrzeczy), zawarł w nim m.in. myśl epikurejską
· Poemat heroikomiczny. Utwór o wyraziście zarysowanej, jednowątkowej fabule, będący parodią poematu bohaterskiego. Jednym z pierwszych znanych utworów tego rodzaju był poemat Margites, opowiadający o głupim synu bogatych rodziców, który umiał wiele rzeczy, a wszystkie źle- jego autorstwo Arystoteles przypisywał Homerowi. Ok. V w. p. n. e. powstała pierwsza w literaturze europejskiej parodia eposu bohaterskiego- „Wojna żabio- mysia” – Batrachomyomachia.. Ten liczący przeszło 300 wierszy poemat heroikomiczny o walce myszy przeciwko żabom dla pomszczenia śmierci swojego władcy jest zabawną parodią motywów, języka i stylu Iliady Homera.
· Epyllion – gatunek epicki uprawiany w poezji aleksandryjskiej (Kallimach, Teokryt), rzymskiej (Katullus) i bizantyjskiej. Nieduży wierszowany utwór narracyjny o treści mitologicznej lub erotycznej, nasycony pełnymi erudycji dygresjami i aluzjami.
· Satyra. Dla zachowania kolejności zagadnień z tematu, omówiona dalej.
· List. Jw.
3. Epos homerycki: Platon w „Państwie” pisze, że Homer „wychował Helladę” (…ten Hellada pepaideuken…). Poza funkcją estetyczną epika miała ważną funkcję wychowawczą.
· Iliada – 24 księgi. Formacja etosu rycerskiego (agonistycznego). System pojęć etycznych, z których najważniejszym jest arete – cześć, cnota, jakość, świetność, szlachetność. Inne to time – łac. dignitas, godność człowieka, nie wolno jej znieważyć pod karą boską – i megalopsychia – wielkoduszność (Achilles współczuje Priamowi).
Tematem eposu jest niewielki epizod z wojny trojańskiej- „gniew Achillesa”, spór Achillesa z Agamemnonem oraz jego konsekwencje. Agamemnon miał brankę Chryzeidę (córka kapłana Apollona, uprowadzona ze świątyni). za karę bóg zesłał na Achajów zarazę, Agamemnon musiał oddać brankę, w zamian zażądał branki Achillesa- BRYZEIDYà gniew Achillesa, odmówił udziału w walce)
POSTACIE: Achajowie: Achilles, Patrokles, Agamemnon, Menelaos, Odyseusz, Ajas (Ajaks – Duży i Mały), Nestor – najstarszy i najmądrzejszy, Stentor. Trojanie: Priam, Hekuba, Hektor, Andromacha, Kasandra, Parys, Sarpedon
· Odyseja – 24 księgi. Opowiada dzieje powrotu Odyseusza spod Troi do Itaki. Akcja Odysei trwa 40 dni, kompozycja dzieła oparta jest na dwóch planach: księgi I- XII stanowią opis przygód Odysa, pozostałe XII ksiąg to opis rozprawienia się z zalotnikami w Itace. Dzieło podzielone jest na TETRADY- zespoły 4 ksiąg. I tak:
Ø księgi I- IV to przedstawienie sytuacji w Itace podczas nieobecności Odysa, podróż Telemacha (syna Odysa) w poszukiwaniu ojca na wyspę Pylos (spotkał tam Nestora) i do Sparty ( tam spotkał się z Menelaosem)
Ø księgi IV- VIII opisują przygody Odyseusza na wyspie Ogigia u nimfy Kalipso
Ø księgi IX- XII to opowieści Odysa o przygodach przed Ogigią (Odys opowiada to na dworze króla Feaków – kompozycja ramowa):
- kraj Lotofagów
- kraina cyklopów- oślepienie Polifema, syna Posejdona
- wyspa władcy wiatrów- Eola
- kraina olbrzymów- Lajstrygonów
- wyspa czarodziejki Kirke (przemieniła towarzyszy Odysa w świnie)
- podróż do Hadesu( przewodnikiem Odysa jest tam ślepy wieszcz Terezjasz)
- opłynięcie wyspy syren
- cieśnina Scylli i Chabrydy
- święte krowy Heliosa na wyspie Trynakria
* ks. XII- XVI- Odys w przebraniu żebraka przybywa do Itaki, poznają go: sługa Eumajos, pies Argos i piastunka Euryklea
- pojawia się Telemach i wraz z ojcem przygotowuje zamach na zalotnikach
żona Odysa, Penelopa, jest symbolem wierności i idealnej miłości małżeńskiej, nie daje się podejść zalotnikom, jest stała w uczuciach i czeka na Odysa. Boginią przychylną Odysowi jest Atena. Sprzyja mu, dzięki niej wychodzi on cało z opresji.
Ø pierwszy przekład Odysei na j. łaciński – Livius Andronicus, III w. p.n.e.
4. Heksametr. W estetyce greckiej podstawą jest rytm – porządek, symetria, regularność. „rytmiczne” jest w tym sensie ciało ludzkie (proporcje). Analogicznie, heksametr wprowadza porządek do „dziania się” w eposie. Przydaje piękna brzmieniu, często ma funkcję onomatopeiczną (np. tętent koni) i mnemotechniczną.
Ø Heksametr, najstarszy znany nam rytm poezji europejskiej, to dosłownie sześciomiarowiec (gr. heks – sześć). Jest wierszem składający się z sześciu stóp (łac. pes). Stopa = miara metryczna, najmniejsza powtarzająca się rytmicznie cząstka wersu. Jest złożona z sylab długich i krótkich. System ten oparty jest na iloczasie – na długą zgłoskę pada akcent.
Ø W heksametrze cztery pierwsze stopy są daktylami, które można zastąpić spondejami, piąta stopa jest daktylem, a szósta jest trochejem lub spondejem z ostatnią sylabą obojętną)–11 daktyl– – spondej
11 = –
@ 3 | @ 3 | @ 3 | @ 3 | @ 11 | @ /
· Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris... (Oręż opiewam i męża, co pierwszy z ziemi Trojańskiej...) – to słynny pierwszy wers Eneidy.
· W poezji polskiej próby naśladowania heksametru prezentują się np. tak:
Skąd Litwini wracali? Z nocnej wracali wycieczki
Dokąd, cieniu, odjeżdżasz, ręce złamawszy na pancerz…
5. Metamorfozy Owidiusza (= poemat epicki)
Owidiusz (43 p.n.e. - 18 n.e.) należał do innej niż Wergiliusz czy Horacy generacji – urodził się już podczas pokoju, nieobciążony przygnębiającymi doświadczeniami kryzysu republiki. To pokolenie odeszło od ideałów poprzedniego (brak ideologii politycznej, często hedonizm, znamiona dekadentyzmu). Głównym celem twórczości była perfekcja formalna, doskonałość artystyczna. Pochodził z zamożnej rodziny, odebrał wykształcenie w Rzymie i Atenach. Zrezygnował z kariery urzędnika. Jego protektorem był Messala Korwinus, który skupiał wokół siebie koło poetyckie. Traumatycznym przeżyciem było dla Owidiusza bezprecedensowe wygnanie edyktem Augusta w 8 r. n.e. Przyczyny, dla kt...
lamaplujka