Filozofia.doc

Skrypt do egzaminu

z historii filozofii

1. Początki filozofii, miejsce i źródła jej powstania, podział filozofii starożytnej na okresy

I. Początki filozofii

Twórcą terminu filozofii jest Pitagoras, jednak początki filozofii przypisuje się Talesowi z Miletu. Tales twierdził, że nie czuje się dobrze w żadnej nauce, ale jest filozofem. Filozofia stanowiła nową formę ekspresji duchowej, która przekształciła formy duchowe, np. Matematyka pojęta jako ogólna teoria liczb jest filozofią i właśnie teoretycznie zajmowano się nią w Grecji, a w praktyce stosowano ją w Egipcie.

II. Formy życia duchowego, będące genezą myśli filozoficznej:

a) Poematy Homera („Iliada”) - zawierają harmonię proporcji, miary i granicy. Posiadają pewien porządek, będzie to odzwierciedlała metafizyka. Przedmiotem zainteresowania Homera jest cała rzeczywistość, podobnie jak filozofii (ma on charakter uniwersalny). Różnica jest taka, że filozofia przedstawia rzeczywistość według racjonalnego myślenia, a epos w formie pewnego mitu.

b) Religia- filozofia przejmuje pewne elementy z religii i próbuje zadawać jej pytania, kwestionować ją. Grecka religia była naturalistyczna, personifikacja naturalnych sił. Nie ma w niej miejsca na świętość. Jednak religia urzędowa nie wystarczała Grekom i powstał orfizm. Członkowie tej grupy wierzyli, że jej założycielem był Orfeusz. Cechował ich wewnętrzny i duchowy tryb życia. Wierzyli, że w człowieku jest jakaś boska zasada, zwana demonem, który na skutek winy upadł i zamieszkał w ciele. Jest on nieśmiertelny i odpokutowuje swą winę w ciele. Wierzono w reinkarnację, tylko orficki tryb życia mógł oczyścić demona z winy i dopuścić do życia pozagrobowego.

c) Dualistyczna koncepcja ciała i duszy- dusza to demon, ciało to miejsce, gdzie dusza pokutuje. W ten sposób tłumaczono napięcia wewnętrzne człowieka.

d) Warunki polityczne, społeczne i ekonomiczne- wolność w stosunku do religii umożliwiała swobodę myślenia. Dobrobyt sprawił, że co zamożniejsi mogli więcej czasu poświęcić rozważaniu rzeczywistości. Wolne polis i demokracja nie narzucały posłuszeństwa w wypowiadaniu swych poglądów.

III. Cechy filozofii starożytnej

a) Przedmiot filozofii- jest to nauka, która chce wyjaśniać całą rzeczywistość, według Malesa jest zasadą wszystkiego

b) Metoda- czysto racjonalne wyjaśnianie, trzeba znaleźć argument rozumowy, logiczne uzasadnienie- logos wszystkiego. Wtedy wychodzimy poza racjonalne myślenie.

c) Dialektyka- założenie, że to, czego szukamy, jest tą,  nie inną rzeczą, a następnie negujemy tę wiedzę i trzeba podać argumenty za. Metodyczny wysiłek poznania to rozróżnienie między opinią a faktyczną wiedzą.

d) Cel- Arystoteles w „Metafizyce” stwierdził, że filozofia poszukuje prawdy dla niej samej, bez praktycznego zastosowania, ma czysto teoretyczne cele.

IV. Na początku filozofia zajmowała się tylko zagadnieniami kosmologicznymi, inne uważała za uboczne (estetyczne, etyczne, epistemologiczne). Działała sama bez nauk pomocniczych, a nawet je zastępowała, wyjaśniając na swój sposób zjawiska np. kosmologiczne.

V. Ośrodki filozofii

Powstała w Azji Mniejszej. W poł. VI w. p.n.e. ośrodek przeniósł się do Italii (tzw. Wielkiej Grecji) z powodu wojen perskich. Powstały 2 ośrodki:

a) joński- przede wszystkim filozoficzne umiejętności

b) italski- wierzenia i mity religijne

VI. Podział filozofii starożytnej na okresy

a) Filozofia grecka- od VIII w. p.n.e. do 529 r. n.e.- gdy cesarz Justynian zamyka szkoły pogańskie (justyniańskie i stoickie), niszczono biblioteki.

b) Okres naturalistyczny- jest to filozofia przyrody: PHYSIS. Zajmuje się kosmologią (VI-V w. p.n.e.)

c) Okres humanistyczny- to sofiści i Sokrates. Okres oświecenia starożytnego (V w. p.n.e.). Zanika tematyka przyrody i pojawia się pytanie, kim jest człowiek, spekulacje dotyczą istoty.

d) Okres wielkich syntez filozoficznych- IV w. p.n.e.- okres klasyczny: Arystoteles i Platon. Dotyczy tego, co jest ponadzmysłowe, oryginalnie formułuje się zagadnienia filozoficzne. Późniejsza filozofia jest uzupełnieniem Platona.

e) Okres szkół hellenistycznych- III- I w. p.n.e.- Stoicy i epikurejczycy, sceptycy. Po pewnym czasie połączył ich eklektyzm.

f) Okres religijny- zetknięcie w Aleksandrii kultury hellenistycznej z objawieniem biblijnym, epikureizmem i platonizmem.

2. Pierwsi filozofowie (Malezyjczycy, Heraklit, eleaci)

I. Heraklit

Heraklita z uwagi na pesymistyczny światopogląd nazywa się płaczącym filozofem. Ze względu na niejednoznaczność i niejasność stylu niektórzy nazywali go ciemnym. Mimo względnie dużej liczby fragmentów doksograficznych nasza wiedza o Heraklicie nie jest ani pewna, ani pełna. Wynika to m.in. z tego, że komentatorami dzieł Heraklita byli głownie stoicy, którzy interpretowali jego poglądy na swoje kopyto.

W swojej myśli filozoficznej Heraklit nawiązuje głównie do motywu związanego z Anaksagorasem- do walki przeciwieństw. Główna teza: Walka jest ojcem wszechrzeczy. W starciu przeciwieństw widział najwyższy porządek i harmonię. Prawdziwa mądrość polega na zrozumieniu jedności w grze przeciwieństw. Nie ma prawdziwej jedności bez wielości i nie ma wielości bez jedności. W systemie Heraklita nie jest to teza logiczna, lecz fizyczna. Podobnie jak filozofowie z Miletu Heraklit stawia sobie pytanie o pierwotne tworzywo (ogień). Jest pierwszym filozofem, który przedstawia filozoficzna interpretację ruchu. Jak płomień drga i ustawicznie się porusza, tak samo wszystko się ustawicznie zmienia i płynie niczym rzeka (pantha rei). Nie ma tego zdania w dziełach, ale doskonale wyraża główną myśl. Podstawowym poglądem Heraklita jest WARIABILIZM. Wszystko jest zmienne i naprawdę istnieje tylko zmiana. Niezmienna jest tylko niezmienność i porządek, wedle którego się dokonuje. Wszelka inna stałość jest pozorna, właściwości są względne, wszystko jest wszystkim. Dlatego właściwym obrazem rzeczywistości jest rzeka i śmierć.

Heraklit wspomina o dwojakim ruchu: w dół [ogień -> woda (powietrze to rodzaj wody) -> ziemia] oraz w górę [ziemia -> woda (powietrze to rodzaj wody) -> ogień]. Droga w dół i w górę jest jedna. Skoro tak jest, to albo jedna rzeczywistość jest sprzeczna, albo to nie podmioty rzeczywistości, ale sama rzeczywistość jest zmienna. U szczytu drogi w górę jest ogień, ogień jest uprzedmiotowiony. Wszystko dokonuje się w takim porządku, zaś źródłem ognia jest słońce.

Utożsamia ogień z rozumem. Rozum rządzi wszystkim, wprowadzając prawo i miarę. Jest przyczyną odwiecznej rozumności świata. Świat utożsamia się ostatecznie z ogniem, a ogień z logosem. Jednak dla człowieka rozum i harmonia wytworzona w wiecie jest niepowtarzalna. Człowiek skłonny jest dostrzegać w świecie złudną dysharmonię, która jest dysharmonią pozorną, gdyż harmonia ukryta jest wyższa od widocznej.

Człowiek, tak jak cały kosmos, jest złożeniem ziemi, wody i ognia. Jak we wszechświecie ogień utożsamia się z rozumem, tak w człowieku nośnikiem świadomości jest ogień i dusza. W człowieku podobnie jak we wszechświecie dokonuje się ciągły ruch góra-dół.

W człowieku zachodzi odpowiednia jedność i harmonia przeciwieństw. W momencie, gdy z człowieka wychodzi ogień (gorący dech), człowiek umiera. W związku z rolą ognia-rozumu w świecie, Heraklit powiada, że najlepszą duszą jest dusza sucha i ognista. Śmierć ma dwie postaci:

a) śmierć szlachetna- śmierć spowodowana przez nadmiar ognia, czyli rozumu

b) śmierć nieszlachetna- dokonuje się wtedy, gdy człowiek goni za przyjemnościami przemijającymi- wówczas dusza wilgotnieje, coraz więcej w niej wody i w efekcie zdycha.

II. Eleaci

Ośrodkiem szkoły eleackiej było italskie miasto Elea. Założyciel- Parmenides. Zakwestionowała tezę o wielości i zmienności składników świata. Fundamenty dla tej szkoły przygotował prawdopodobnie Ksenofanes (580-480 p.n.e.)

a) Parmenides z Elei- poglądy Parmenidesa przedstawia odmienne stanowisko odnośnie zmiany w stosunku do Heraklita. Parmenides zarzucił mu, że jego teoria jest oparta jest na sprzecznościach, które sprawiają, że jest niezadowalająca. Rzeczywistością dla Parmenidesa jest to, co jest, które ze swej istoty jest niezmienne. To, co jest ograniczonym ciałem, czyli ciałem kulistym. Parmenides uważa, że skoro czegoś, czego nie ma, nie można pomyśleć, to „nic” nie istnieje. Pamenides jest zdecydowanym monistą, odrzuca empirię, przedkłada nad nią rozumowanie dedukcyjne. Parmenides wskazuje, że to, co „jest”, jest niezniszczalne, a cały świat jest nieruchomym, skończonym, kulistym, wiecznym, jedynym i niepodzielnym ciałem. Wszystko, co jest sprzeczne z tymi właściwościami- ruch, próżnia, czas- jest pozorne i złudne. Dla Parmenidesa ciepło i zimno, jasność i ciemność odgrywają znaczną rolę w budowie świata. Równie ważną rolę odgrywają one w człowieku, w którym musi panować równowaga ciepła i zimna.

b) Zenon z Elei- zasłynął jako twórca argumentów przeciwko ruchowi. Nie wiadomo dokładnie, co napisał. Miał skłonności apologetyczne i polemiczne.

Argumenty Zenona przeciwko ruchowi:

·         Dychotomia- by przebyć pewien dystans, trzeba najpierw przebyć jego połowę. By jednak przejść połowę, konieczne jest pokonanie połowy tej połowy. I tak w radosną nieskończoność.

·         Achilles- żółw na starcie wyprzedza o pewien dystans Achillesa. Ten, chcąc dogonić żółwia, musi najpierw dotrzeć do miejsca, z którego ten żółw wyruszył. Zanim jednak dotrze do tego miejsca, żółw postąpi naprzód. A zatem Achilles nigdy nie dogoni żółwia.

·         Strzała- wypuszczona z łuku w każdym momencie znajduje się w jakimś miejscu, a znajdując się w danym miejscu- spoczywa.

·         Stadion- są trzy szeregi ćwiczących atletów, ustawione wg systemu I. Szereg A nie porusza się, szeregi A, B, C zmieniają swe położenie, biegnąc w przeciwnych kierunkach. Szybkość ruchu mierzona jest zawsze w odniesieniu do czegoś. Szybkość szeregu C wobec A będzie więc podwójnie większa od jego szybkości wobec B, a droga pokonana przez szereg C będzie różna w odniesieniu do szeregu A i B. Ten sam ruch ma zatem właściwości sprzeczne.

c) Melissos z Samos- najsłynniejsze dzieło „O przyrodzie, czyli o bycie”. Melissos rozwijał poglądy Parmenidesa. Przyjmuje wieczność wszechświata. Nowością jest wprowadzenie przestrzennego rozumienia nieskończoności. Melissos zarzucił filozofom jońskim, że nie dostrzegali charakteryzującej świat jednorodności i że to jest przyczyną niekonsekwencji w ich myśleniu. Parmenidesowe „to, co jest”, jest, zdaniem Melissosa, nie tylko wieczne, nieskończenie przestrzenne, jedyne i niezmienne, ale nie doznaje też żadnego bólu, a zatem jest doskonałe.

III. Milezejczycy

a) Początki filozofii- Tales z Miletu. Teoria Talesa: „Wszystko jest z wody, z wody powstało i z wody się składa”. Tales mówi tu o wodzie (nie o bóstwach wody), o realnym przedmiocie. Pytał o pochodzenie świata. Nie- kto świat zrobił, ale jakim świat był na początku. Ta pierwotna postać wszystkich rzeczy była dla niego równocześnie najważniejszą i istotną. Wynikało z obserwacji, iż do życia potrzebna jest wilgoć. To, co usycha- marnieje, bez wody giną ludzie, zwierzęta i rośliny, zarodki wszystkiego są mokre. Były to obserwacje jeszcze prymitywne, ale mamy tu do czynienia z jakimś racjonalnym uzasadnieniem.

Pierwszych filozofów (wśród nich Talesa) nazywano hilozoistami (hyle- materia, dzoe- życie), dlatego, że ich zainteresowania obracały się wokół zagadnień przyrody. Pytali, jaki był początek przyrody, pierwotny rodzaj ciał, z których wszystko się rozwinęło, jaka była pierwotna materia. A materia dla pierwszych filozofów to zbiór konkretnych ciał. Nie rozróżniali materii i siły, dzięki której ta materia mogła się poruszać. Myśleli jeszcze konkretami- jak dzieci. Myślenie abstrakcyjne było nieukształtowane. Choć następcy Talesa  z Miletu inaczej odpowiadali na pytanie o prazasadę= rdzeń (j.gr.- arche) i duszę wszechrzeczy, to jednak od niego wyszli i pozostali mu wiernymi towarzyszami.

b) Anaksymander- uczeń i towarzysz Talesa z Miletu. Zwrócił uwagę, że powstające i ginące rzeczy nie mogą sprowadzać się ostatecznie do czegoś zdeterminowanego, jak np. woda, gdyż ona ostatecznie pochłonęłaby wszystko i doprowadziwszy to wszystko, co powstaje, do stanu „czystej wody” uniemożliwiłaby dalszy ruch i „koło” rodzenia się i rozpadania. Taka prazasadą i i praźródłem wszystkiego może być tylko coś nieokreślonego, niezdeterminowanego (bezkres, nieskończoność, z gr. apeiron).

Apeiron- wyłania z siebie świat rzeczy, nie wyczerpując się zarazem. Owa nieskończoność lub inaczej bezkres jest niezmienną, niezniszczalną, nieśmiertelną, bez początku i końca- jednym słowem „boskość, która wszystko otacza i wszystkim steruje”. Jest początkiem i końcem świata, jego istotnym rdzeniem, góruje zarazem nad wszystkim, co z bezkresu się wyłania. Świat jest polem walki pomiędzy przeciwieństwami, które wydzieliły się z bezkresu i nawzajem się pożerają. Ten proces jest powodowany przez wieczny ruch. Jest to typowo panteistyczny obraz rzeczywistości, pojmowanej materialnie lub inaczej materialistycznie.

c) Anaksymenes- kontynuator myśli Talesa i Anaksymandra. On pierwszy, choć mocno prymitywnie, zaczął pojmować człowieka jako byt ożywiony duszą. Prazasadą u Anaksymanesa jest powietrze- jest ilościowo nieskończone, bezkresne, ale określone pod względem jakości. Jest jakby synonimem albo chociaż symbolem życia. Mówi się, że przeprowadził analogię między człowiekiem a światem. Żyje i człowiek, i świat cały, a duszą ich jest właśnie powietrze, które przenika wszystkie rzeczy i ludzi (kosmos jako wielkie zwierzę). Stąd jedność przyrody, a człowiek jest jej cząstką.

d) podsumowanie dociekań szkoły malezyjskiej

Tales, Anaksymander i Anaksymenes chcieli podać wyjaśnienie widzialnego świata przez odwołanie się do jakiegoś elementu podstawowego, zwanego „arche”. Owo arche miało być ostateczną racją rozumienia świata. Nastąpiło zatem uogólnienie realnej treści dojrzanej empirycznie. W owym pierwotnym filozofowaniu przedmiot filozofii jest wynikiem uogólnienia naiwnego empiryzmu. Ale nie traktujemy tego jako zarzutu wobec Malezyjczyków, gdyż z procesem pospiesznej i nieuprawnionej generalizacji poznania empirycznego będziemy stykać się nieustannie w historii nauki i filozofii.

3. Pitagoreizm, pluraliści, atomizm starożytny.

I. Pitagoreizm i pitagorejczycy

Pitagoreizm rozwinął się w Wielkiej Grecji. Podłożem, na którym założono związek pitagorejski, były wierzenia religijne, tajne nauki i misteria, bardzo w tym czasie modne. Misteria były przeznaczone dla wtajemniczonych i miały zapewnić łączność z bóstwem przez oczyszczenie dokonujące się w tańcu, muzyce. Pitagorejczycy uważali, że najlepszą metodą wyrwania duszy z ciała, obok mistyki, jest praca naukowa.

W V w. p.n.e. związek miał dwie odmiany: akuzmatycy i matematycy. Pierwsi optowali za mistyką, drudzy za racjonalnymi wyjaśnieniami.

Poglądy naukowe pitagorejczyków- to przede wszystkim matematyka. Zbudowali naukę na podstawie geometrii ( twierdzenie Pitagorasa) i twierdzenie dotyczące sumy kątów w trójkącie. Ukuli terminy: parabola, elipsa, hiperbola. Liczby traktowali łącznie z wielkościami przestrzennymi. Ważnych odkryć dokonali w akustyce- interesowali się muzyką ze względu na właściwości oczyszczające. Zauważyli, że przyczyną dźwięku jest ruch, dźwięki rządzą się prawami matematycznymi. Uogólnienie: harmonia jest relacją liczbową. Stąd już tylko krok od stworzenia koncepcji filozoficznej, w której liczba jest zasadą bytu. Dla nich arche miały być liczby, albowiem stanowią podstawę racjonalnego świata.

U początku rozumienia wszystkiego jest monada (jedność, jedynka). Z niej wywodzi się dyada (dwójka), a z nich obu pozostałe liczby. Z liczb rodzą się punkty, z punktów linie, z nich płaszczyzny, z tych ostatnich bryły. Drogę pitagorejczykom utorowali atomiści, którzy uważali, że realne w rzeczach są jedynie ich cechy ilościowe.

Szkoła pitagorejska jako pierwsza dostrzegła czynnik formalny, konstytuujący samą treść bytu, stanowiący o jego jedności i niepodzielności. Tym czynnikiem była liczba.

Skoro istnieje forma, wespół z nią musi istnieć to, co jest formowane. Mamy zatem do czynienia z dualistycznym dostrzeganiem bytu. Mówili: „Wszystko zostało zestrojone z rzeczy organicznych i ograniczających”. Dualizm kazał im dopatrywać się przeciwieństw we wszystkich dziedzinach. Zestawili wykaz 10 najważniejszych:

a) granica i bezkres

b) parzyste i nieparzyste

c) jedność i mnogość

d) kierunek w prawo i lewo

e) męskie i żeńskie

f) spokój i ruch

g) linia prosta i krzywa

h) światłość i ciemność

i) dobro i zło

j) kwadrat i figura podłużna

Odkrycia astronomiczne i obraz świata.

Stwierdzono kulistość Ziemi oraz innych planet., słońca i księżyca. Doszli do tego drogą nie logiczną, lecz na podstawie prywatnych odczuć, że forma kuli jest najdoskonalsza i najpiękniejsza, więc najzupełniej odpowiednią dla kształtu wszechświata.

Przestrzeń świata jest próżnią wypełnioną eterem, toteż gwiazdy nie mogą być poruszane powietrzem, lecz siłą w nich tkwiącą, siłą, która nadaje im uporządkowany ruch- wśród gwiazd panuje ład i harmonia.

Szybkość planet jest w odwrotnym stosunku do ich odległości (Kepler jest uważany za neopitagorejczyka).

Generalizując: u pitagorejczyków wszechświat cały nie jest igraszką w rękach bogów, lecz matematyczną proporcją i harmonią.

Inne radosne odkrycia pitagorejczyków:

a) ruch Ziemi dookoła własnej osi

b) stwierdzenie, iż ruch ze wschodu na zachód jest pozorny.

Zawdzięczamy pitagoreizmowi:

a) doprowadzenie do powstania nowego obrazu wszechświata

b) zaszczepienie przekonania o harmonijności świata

c) widzenie w liczbie zasady świata.

Z pitagorejczyków czerpali Platon, Arystoteles, Arystarch, Ptolemeusz, Kopernik i Kepler.

II. Pluraliści

a) Empedokles- zajmował się filozofią przyrody, czerpał z eleatów. Był filozofem eklektycznym, próbującym pogodzić heraklityzm z eleatyzmem. W teorii materii twierdził, że składniki mogą się łączyć i rozłączać. Łącząc się jedne z drugimi, stają się różnokształtnymi rzeczami. Mówił: „Tylko mieszanie się i wymiana tego, co pomieszane”. Zerwał zatem z monizmem, który głosi, że jest jedna zasadnicza materia- aby przejść do pluralizmu. Przyjął 4 podstawowe składniki jako „korzenie wszechrzeczy”, czyli żywioły: woda, powietrze, ogień, ziemia. W zależności od proporcji między żywiołami istnieją różne rzeczy. Zaczął szukać prostych składników rzeczy, stąd uważany jest za twórcę pojęcia pierwiastka. Różnice między ciałami są ilościowe i strukturalne.

Oddzielił silę od materii w tzw. „teorii sił”. Wynikło to z pytania: dlaczego żywioły łączą się i rozłączają? Dotychczas nikt nie pytał „dlaczego”. Ponieważ żywioły były pojmowane jako bezładna masa, przemiana może się dokonać jedynie przez działanie jakiś sił z zewnątrz. Te siły to miłość i niezgoda. To, co w świecie, zależne jest od tego, która z sił aktualnie ma przewagę. Dlatego dzieje świata dzielą się na okresy:

·         Stan pierwotnego ładu, niemieszanie się żywiołów, niedziałanie sił

·         Okres działania sił „niezgody”

·         Stan chaosu

·         Okres działania siły „miłości”: podobne łączy się z podobnym, wracając do pierwotnej harmonii

Interesował się zjawiskami biologicznymi. Obserwacje były prymitywne: „członki połączyły się, jak przypadek zdarzył”- wiele innych przypadkowych układów się nie zachowało. Uważał, że istoty mniej doskonałe powstały przed doskonalszymi- zapowiedź teorii doboru i ewolucji.

W psychologii zajął się teorią postrzegania. Postrzeganie to siła miłości, która sprawia, że podobne przyciąga podobne. „Miłością widzimy miłość, a nienawiścią smutną nienawiść”. Wszystkie żywioły muszą być w oku, aby oko mogło widzieć przyrodę. Postrzeganie możliwe jest przy bezpośrednim zetknięciu organu zmysłowego z postrzeganą rzeczą. Jak?- przez wypływy z rzeczy i z oczu, które się spotykają (tzn. wpływy).

Co dał filozofii Empedokles?

·         Pierwszą pluralistyczną teorię materii

·         Oddzielenie sił od materii

·         Stworzenie teorii postrzegania (patrz wyżej)

b) Anaksagoras- próbował potraktować zjawiska metafizycznie. Pierwszy filozof, który osiadł w Atenach. Przyjaźnił się z Peryklesem, Eurypidesem, Fidiaszem. Impulsy filozoficzne czerpał od jońskich filozofów przyrody, Heraklita i eleatów.

Poglądy:

·         Teoria materii- Anaksagoras tak samo jak Empedokles uważał, że składniki świata są niezmienne, ale łącząc się i rozłączając, tworzą zmienne układy. Jednak żadna jakość nie może powstać z innych jakości. Głosił niezmienność wszystkich jakości. Istnieje niezliczona ilość składników (a nie tylko 4 żywioły), które nazwał zarodkami. Wszystko jest złożone i podzielne bez końca, tj. nie ma takiej części, która nie mogłaby być podzielona jeszcze na mniejsze części. W każdej rzeczy znajdują się wszystkie składniki świata, ale w innej proporcji. Odróżnimy rzeczy od siebie, postrzegając to, co przeważa. W postrzeganiu jest pewna ograniczoność, której zmysły pokonać nie mogą- dziś mówi się o tym „próg świadomości”. Anaksagoras ufał zmysłom. Świat jest taki, jakim go postrzegamy.

·         Teoria ducha- Anaksagoras pytał o przyczynę ruchu materii („ bo z natury swej jest nieruchoma”). Ruch świata jest dziełem rozumnego impulsu, ducha. Aby przyrodę poruszać , ów duch musi być poza i ponad przyrodą, jest siłą bezosobową i materialną- jest to jednak materia subtelniejsza i niezmieszana z innymi rodzajami materii.

·         ...