DERMATOLOGIA - nauka o chorobach skóry

DERMATOLOGIA

[gr.], dział medycyny, nauka o chorobach skóry, przyczynach ich powstawania oraz ich rozpoznawaniu i leczeniu. Podstawy nowoczesnej dermatologii, oparte na anatomopatologii, stworzył w 2 poł. XIX w. F. Hebra; jego prace kontynuował M. Kaposi, który oparł dermatologię na zdobyczach bakteriologii i histopatologii; nieco później podstawy biologiczne dermatologii rozwinął P.G. Unna. W zakres dermatologii wchodziła również ® wenerologia (ze względu na typowe zmiany skórne w chorobach wenerycznych), która obecnie jest na ogół traktowana jako odrębna dyscyplina. We współczesnej dermatologii wyodrębniły się m.in.: alergologia dermatologiczna, immunologia, kosmetologia, mikologia dermatologiczna, dział chorób zaw. skóry, promieniolecznictwo chorób skóry, krioterapia, chirurgia dermatologiczna. Rozwijają się badania histochem. i cytochem., immunologiczne, mikroskopowo-elektronowe. W Polsce rozwój dermatologii, jako samodzielnej dziedziny medycyny, przypada na XIX w.; 1863 powstała w Krakowie pierwsza w Polsce klinika uniwersytecka chorób skórnych i wenerycznych (A. Rosner); od 1866 wykładano dermatologię w warsz. Szkole Gł. (B. Chojnowski). Prace z zakresu dermatologii były prowadzone także w szpitalach; stopniowo tworzono katedry i kliniki dermatologii w uniwersytetach; lekarzy dermatologów skupia Pol. Tow. Dermatologiczne (zał. 1920), od 1914 jest wyd. „Przegląd Dermatologiczny”.

BUDOWA SKÓRY I PRZYDATKÓW

Skóra  Osłona pokrywająca całą powierzchnię ciała, tzw. powłoka wspólna, składa się z:
-powłoki właściwej, czyli skóry
- jej przydatków.

Do przydatków zalicza się: gruczoły skóry, włosy, paznokcie.

Skóra jest narządem o budowie złożonej, warstwowej, przystosowanym do pełnienia wielu czynności .

n                    Osłaniając organizm od zewnątrz umożliwia ona jego kontaktowanie ze światem zewnętrznym. Dzięki swej znacznej powierzchni, wysokiemu stopniu zróżnicowania anatomicznego oraz swoistości czynności biologicznych skóra jest narządem bezwzględnie niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu jako całości.

n                    W okolicach naturalnych otworów ciała skora przechodzi w błonę śluzową odpowiednich układów (pokarmowy, oddechowy, moczowy, narządy płciowe).
 

•Budowa skóry - Skóra ma budowę warstwową.

•W jej skład wchodzą:
- naskórek
- skóra właściwa
- tkanka podskórna

1.Budowa naskórka

warstwa podstawna
Jeden rząd walcowatych komórek ściśle przylegających do siebie ułożonych na błonie podstawnej. Komórki mają duże owalne jądra komórkowe. W obrębie tej warstwy widoczne są liczne podziały komórkowe.

Warstwa kolczysta
Kilka rzędów komórek o kształcie wielokątnym, komórki nie przylegają ściśle do siebie, a połączone są ze sobą jedynie desmosomami. Powstałe przestrzenie międzykomórkowe wypełnia płyn bogaty w mukopolisacharydy i białka.
Warstwa podstawna i kolczysta nazywane są warstwą Malpighiego ("żywą"), ponieważ powyżej tej warstwy nie obserwuje się podziałów komórkowych i rozpoczyna się proces keratynizacji.

Warstwa ziarnista
Kilka rzędów wrzecionowatych komórek. Komórki zawierają liczne ziarna keratohialiny.

Warstwa pośrednia (jasna)
Nie występuje we wszystkich okolicach ciała.

Warstwa rogowa
Płaskie ściśle do siebie przylegające komórki dachówkowato ułożone, w górnej części komórki są luźniej ułożone. Cecha charakterystyczna korneocytów - brak lub szczątkowe jądro komórkowe.

Błona podstawna
Błona podstawna utworzona jest z czterech warstw:
- dolnej powierzchni keratynocytów warstwy podstawnej (hemidesnosomy)
- blaszki jasnej
- blaszki ciemnej
- strefy pod blaszką ciemną

Pierwsza warstwa to głównie półdesmosomy (hemidesmosomy). Odpowiednikiem półdesmosomów w błonie dolnych warstwach błony podstawnej są włókna kotwiczące (spirale Eksajmera) zbudowane głównie z kolagenu VII. Błonę podstawna budują różne typy laminin, kolagenu i nidogen.

2.

Skóra właściwa 

W skórze właściwej wyróżnia się dwie warstwy:
- brodawkową
- siateczkowatąWarstwa brodawkowata kończy się na granicy przejścia powierzchownego i głębokiego splotu naczyniowego, poniżej znajduje się warstwa siateczkowata.W skład elementów podstawowych, z których skóra jest zbudowana i które nadają jej określone właściwości morfologiczne i czynnościowe , wchodzą elementy łącznotkankowe:
   1. włókna klejorodne (kolagen)
   2. włókna siateczkowe (retikulinowe)
   3. włókna sprężyste (elastyna)
   4. komórki (głównie fibroblasty)
   5. istota podstawowa (międzykomórkowa). bezpostaciowa ciecz składająca się z kwasu chondroitynosiarkowego, hialuronowego białek i wielocukrów.

Kolagen

Włokna kolagenu ulegają w tkance łącznej stałej przebudowie - pod wpływem sił na nie działających mogą one zmienić swój kierunek przebiegu i wielkość, a nawet ulegają resorbcji. Połączenie włókien jest wstępem do takiej przebudowy. Zasadniczo włókna kolagenowe mają tendencje do układania się w pęczki i sieci o układzie równoległym prostopadłym lub skośnym do siebie. W miejscach o wybitnej przesuwalności skóry w stosunku do podłoża dochodzi do rozwoju sieci o dużych oknach.

Włókna retikulinowe

Występują w skórze w sąsiedztwie włókien klejorodnych i przestrzennie trudno je od nich oddzielić. Zakończenia kolagenu rozszczepiają się w sieci włókien retikulinowych w związku z tą budową pociąganie działające na włókna kolagenu przenosi się także na włókna siateczkowe. Rozciągliwość i wyginanie się tych włókien przeciwdziała urazom tkanki o delikatnej budowie jaka są na przykład naczynia włosowate. Ustalił się pogląd że włokna siateczkowe stanowią wstępny etap w tworzeniu się włókien kolagenowych

Włókna sprężyste

Obok włókien kolagenowych są podstawowym elementem z którego zbudowana jest skóra. Nazwę swą zawdzięczają zdolności do odwracalnego rozciągania się. Przy zadziałaniu odpowiednich sił mechanicznych mogą rozciągać się do 100-140% pierwotnej długości. Wyrazem ich adaptacji do zadań, które spełniają, jest ich układ w postaci rozciągających się i splecionych ze sobą sieci wykazujących zgrubienia w punktach węzłowych. Włókna prężyste towarzyszą kolagenowi w jego przebiegu. Rozciągają się znacznie łatwiej niż kolagen. Zapobiegają one zbyt gwałtownemu rozciąganiu tych ostatnich. W efekcie końcowym oba rodzaje włókiem współdziałają ze sobą czynnościowo.

3.

Tkanka podskórna 

Tkanka podskórna jest niejednolita w różnych częściach ciała i wyróżnia się tkankę podskórną z przewaga struktur włóknistych (tkanka podskórna zbita) lub luźnych struktur (tkanka podskórna luźna - np. tkanka tłuszczowa).

Tkanka łączna zbita.
Tkanka łączna zbita składa się zasadniczo z włókien klejorodnych i sprężystych najliczniejszych w głębokiej warstwie skóry właściwej. Ułożenie włókien jest zgodne z kierunkiem pociągania.Tkanka łączna luźna.
Wypełnia wolne przestrzenie między narządami oraz częściami i umożliwia połączenia anatomiczne narządów i ich przesuwanie się w stosunku do siebie (np.tkanka tłuszczowa).Tkanka tłuszczowa.
Będąca złym przewodnikiem ciepła tłuszcz tkanki podskórnej chroni organizm przed niepożądaną utratą ciepła przy przebywaniu człowieka w zimnie.

Funkcje skóry 

Skóra bierze udział w:
- percepcji bodzców - receptory w skórze i naskórku, włókienka nerwowe
- termoregulacji ustroju - powierzchowne sploty naczyniowe, głównie żylny, biernie - owłosienie, gruczoły potowe
Rozszerzenie i zwężenie naczyń pod wpływem bodźców cieplnych dotyczy powierzchniowych naczyń skóry i ma charakter odruchowy ; nie wpływa ono na stan czynnościowy głębokich naczyń skory.
- ochronie mechanicznej
osłona przed otarciami - warstwa rogowa naskórka, włókna skóry
amortyzacja sił działających od zewnątrz - włókna kolagenowe i sprężyste, podściółka tłuszczowa
.

melanogenezie - wytwarzanie melaniny
- resorpcji - ograniczone i kontrolowane wchłanianie niektórych związków chemicznych jak np. witaminy rozpuszczalne w tłuszczach(A, D i K)oraz niektóre hormony stosowane w celach leczniczych
- gospodarce tłuszczowej - magazynowanie tłuszczu w tkance podskórnej
- gospodarce wodno-mineralnej - gruczoły potowe , podścielisko tkanki łącznej
- gospodarce witaminowej - wytwarzanie witaminy D3 działającej przeciw krzywiczo
- wydzielaniu dokrewnym - komórki tuczne (heparyna ,histamina

Inne cechy skóry

Skóra u dorosłego człowieka waży od 3,5 do 4,5 kg, co wynosi około 6% masy ciała. W okresie rozwojowym masa skóry zwiększając się pozostaje zawsze w prostym stosunku do ogólnej masy ciała. Powierzchnia skóry u dorosłego człowieka nie przekracza dwóch metrów kwadratowych, grubość zaś zależnie od okolicy ciała wynosi od 0,5 do 4 mm. Najbardziej zmienna jest grubość naskórka , który pod wpływem powtarzających się i długo trwających bodźców mechanicznych może grubieć bardzo znacznie zwłaszcza w obrębie dłoni i podeszew. Również znacznym wahaniom ulega grubość podściółki tłuszczowej. Najcieńszą skórę spotykamy na powiekach, napletku i żołędzi prącia. Dzieci, kobiety i ludzie starzy mają skórę cieńszą.

Przesuwalność - Zespolenie skóry z tkankami głębiej położonymi jest mniej lub więcej ścisłe i decyduje o jej przesuwalności w stosunku do podłoża .W niektórych okolicach , np. w obrębie dłoni i podeszew , skóra jest ściśle zespolona z powięzią przez mocno rozwinięte pęczki łącznotkankowe i bardzo nieznacznie przesuwalna . Odwrotnie , na grzbiecie rąk skóra jest w znacznym stopniu przesuwalna i daje się ujać w wysoki fałd.

Napięcie skóry - W stanie fizjologicznym skóra jest do pewnego stopnia rozciągnięta na powierzchni ciała . Ta zdolność do rozciągania się jest miarą jej jędrości i napięcia. Napięcie skóry u dzieci jest większe niż u osób starszych. Ta właściwość skóry jest uzależniona od obfitości i zdolności kurczenia się włókien sprężystych , w mniejszy, stopniu od włókien kolgenowych. 

PRZYDATKI SKÓRY

GRUCZOŁY

Gruczoły apokrynowe

Są specyficznymi gruczołami potowymi, pojawiającymi się w skórze dopiero po okresie pokwitania. Obecnośc ich stwierdza się tylko w pewnych okolicach skóry : pachy , otoczka sutkowa , linia posrodkowa brzucha oraz krocze. Do gruczołów o podobnym sposobie wydzielania zalicza sie ponadto gruczoły:
a. g.okołoodbytowy
b. g.rzęskowe
c. woskowinowe
d. przedsionkowe nosa.
Gruczoły apokrynowe nie wydzielają zwykłego potu lecz wydzielinę, która określa zapach poszczególnego osobnika. U kobiet są one silniej rozwinięte. Najsilniej rozwiniętym gruczołem tego rodzaju u kobiet jest gruczoł sutkowy.

Gruczoły łojowe

Gruczoły łojowe można podzielić na dwie grupy:
1. związane rozwojowo mieszkiem włosa i uchodzące w lejku włosa
2. gruczoły rozwojowo całkowicie niezależne od włosów.

WŁOSY

Każdy włos ma co najmniej jeden własny gruczoł łojowy, zwykle rozgałęziony do kilku lub kilkunastu uwypukleń mających jeden wspólny przewód wyprowadzający. Wolne gruczoły łojowe nie związane z włosem są szczególnie liczne w obrębie czerwieni warg, brodawki sutkowej , pępka , żołędzi , prącia , warg sromowych oraz odbytu. Do tej grupy należy zaliczyć gruczoły tarczkowe , które znajdują się w powiekach.
Znaczna część gruczołów łojowych osiąga pełną swą czynność w okresie dojrzewania płciowego - następuje aktywność tych gruczołów powoli spada.

Okres wzrastania 5 - 6 lat, długość 50 - 60cm, choć mogą być nieraz dłuższe, w obrębie głowy występuje również owłosienie typu meszkowego. Czynnikiem sterującym wykształcenie różnych typów owłosienia jest różna wrażliwość mieszków włosowych na hormony. Włosy nie ustawiają się do powierzchni skóry prostopadle lecz skośnie i dlatego też mogą się układać w pasma. Najcieńsze włosy to meszek, najgrubsze brody.

W skład narządu włosowego wchodzi:
- mieszek włosowy
- gruczoł łojowy
- gruczoł apokrynowy (tylko w pewnych okolicach ciała)
- oraz mięśnie przywłosowe.

W przekroju podłużnym wyróżniamy:
- łodygę
- korzeń włosa
- cebulkę (opuszkę)
- brodawkę włosową

Włosy na przekroju poprzecznym składają się z:
- rdzenia - występuje w włosach grubszych jest stałym ich składnikiem
- kory
- powłoczki włosa
- tkanek otaczających włos (przekrój na wysokości mieszka włosowego)

Cykl włosowy
- W każdym mieszku włosowym następują po sobie w rytmicznej kolejności trzy fazy: wzrostu i pełnej czynności
- inwolucji
- spoczynkowa.

W każdej z tych faz mieszek podlega zmianom. Fazę wzrostu włosa określa się jako anagen; fazę inwolucji jako katagen; fazę spoczynkową jako telogen. Trójfazowa kolejność cyklu włosowego jest stała, a cykl włosowy powtarza się wielokrotnie za życia np.; w obrębie owłosienia skory głowy w fazie anagenu znajduje się ok. 90% włosów.

PAZNOKCIE

Twardość paznokcia zależy od dachówkowatego ułożenia zrogowaciałych komórek, których głównym składnikiem jest keratyna. Płytka paznokciowa wykazuje większą twarość w górnej (zewnętrznej części). Od strony łoża paznokcia zbudowana jest z luźniejszej keratyny (co ma znaczenie w niektórych chorobach paznokci np. w grzybicy płytek paznokciowych). Wielkośc płytek, ich kształt i grubość są bardzo zmienne osobniczo. U osób pracujących fizyczni paznokcie są bardziej spłaszczone niż w innych zawodach.
Paznokcie należą obok włosów do najważniejszych elementów anatomicznych o znaczeniu estetycznym.

Są one przydatkiem skóry pełniącym wiele funkcji, które

ułatwiają życie codzienne.

Można do nich zaliczyć:

ochronę opuszek palców oraz przed urazami, zwiększenie zdolności manipulowania drobnymi przedmiotami i ułatwienie chwytania, umożliwienie bardziej precyzyjnych ruchów 

palców oraz zwiększenie wrażliwości dotykowej.

Jedną z bardziej wartościowych cech paznokcia jest to, że może służyć  jako element diagnostyczny chorób układowych i skóry.

SEMIOTYKA.

SEMIOTYKA.  Wykwity pierwotne 

Plama 
Zmiana zabarwienia w poziomie skóry, niewyczuwalny przy dotyku.
- naczyniowa (naczyniaki); -- barwnikowa (przebarwienia, piegi; odbarwienia-bielactwo)
- złogowa (zewnątrzpochodna - tatuaż; wewnątrzpochodna – odkładanie  hemosyderyny po przebytych owrzodzeniach podudzi)
- zapalne (rumienie)
- zwyrodnieniowe

Grudka 
Wyniosły ponad powierzchnię skóry, odgraniczony od otoczenia,  ustępuje bez pozostawienia blizny.
- naskórkowe (brodawki pospolite)
- skórno-naskórkowe (liszaj płaski, łuszczyca)
- skórne (lepierze płaskie w kile II-rzędowej - wyjątkowo ustępują z pozostawieniem blizny)

  Objaw Koebnera - po urazie wysiew wykwitów (np. linijny po zadrapaniu) świadczy o aktywności choroby.

Guzek 
Wyniosły ponad powierzchnię skóry (do wielkości 1cm) ustępuje z pozostawieniem blizny.(kiła, gruźlica)Objaw Diaskopii - po uciśnięciu szklaną płytką znika zaczerwienienie pozostaje brązowa plama

Guz 
Większy od 1cm i głęboki (sięga do skóry i tk. podskórnej)  ustępują z pozostawieniem blizny, mogą ulegać rozpadowi i

pozostawiać owrzodzenia.
- zapalne (np. czyrak)
- niezapalne (np. nowotwory)         ...