„ Sens życia ‘’
Dominik Pietraś
ZUS
Niniejszy referat poświęcony został analizie literatury psychologicznej i filozoficznej zajmującej się zagadnieniem różnych aspektów (płaszczyzn) ludzkiego życia, będących wymiernikami jego jakości .
Przed przystąpieniem do rozważań na temat jakości życia człowieka należałoby najpierw ustalić jak definiujemy ów „podmiot”, którego egzystencją zajmować się będziemy. Chodzi tu o OSOBĘ, którą definiować będziemy za K. Obuchowskim , który podaje, jak następuje:
„ Osobą nazywam jednostkę ludzką, która utrzymuje dystans psychiczny wobec potrzeb i pragnień, rozwija się, kierując sensem swojego istnienia” . (Obuchowski, 1995, s.12)
Jak wskazuje powyższa definicja każda osoba, każdy człowiek jest odpowiedzialny za swoje życie. Optymalną sytuacją jest taka, w której dana jednostka tak ukierunkuje swoje dążenia , starania i postępowanie, aby osiągnąć jak najwyższą jakość swojego istnienia . Ocena tej jakości należy zarówno do danej jednostki (osoby), (wówczas jest to ocena subiektywna), jak i ocena obiektywna należąca do otoczenia. Najważniejsze w tym jest to, aby wypadkowa tych dwóch ocen była jak najwyższa.
Jednym z aspektów będących niejako wykładnią jakości życia ludzkiego jest jego sens i wartość. Pierwsze z pojęć, o którym będzie traktował niniejszy referat, jest pojęciem bardzo szerokim, na które można spojrzeć z wielu stron, analizować je zgodnie z odczuciami obiektywnymi jak i subiektywnymi. Bogata literatura, którą odnajdujemy rozważając pojecie sensu życia jest dowodem na to , że termin ten można ująć i opisać w wieloraki sposób, tak z punktu widzenia filozoficznego , jak i psychologicznego.
Z drugiej strony sytuacja taka świadczy o tym, że nie istnieje jedna, jasna i spójna definicja owego pojęcia. Owszem , różnorodne definicje przytaczane przez psychologów i filozofów zawierają jakieś wspólne pierwiastki, jednakże każdy z nich ( filozofów i psychologów) prezentuje swój pogląd na zagadnienie sensu życia, każdy wytycza swoją ścieżkę, po której należy podążać rozważając znaczenie słów „ sens życia”.
Z kolei wartość ludzkiego bytu jest raczej zagadnieniem zaprzątajacym uwagę tylko filozofów. Podobnie jak w przypadku terminu sens życia, znaczenie wartości odnoszącej się do ludzkiego życia, jest trudne do jasnego sprecyzowania.
Poniższe rozważania zatem są próba przedstawienia i zanalizowania zaledwie kilku różnych spojrzeń psychologów i filozofów na zagadnienie sensu i wartości ludzkiej egzystencji.
Słysząc słowa : „ Moje życie nie ma sensu!” czy też „ Odnalazłem sens życia !” zwykle nie mamy problemu ze zrozumieniem tego, co rozmówca wypowiadający powyższe słowa chce nam przekazać. Jednakże tak naprawdę, to tylko „czujemy” , że rozumiemy, że wiemy, a w rzeczywistości nic nie wiemy. Owo „ niby- rozumienie” ma miejsce za sprawą języka komunikacji, który Kazimierz Obuchowski rozumie jako „ jeden z języków, którego ewolucja przebiega w kierunku maksymalizacji znaczeń, na jednostkę wyrazu.” ( Obuchowski, 1995, s. 243 – przypisy). Chodzi tu o to, że jeden wyraz może zawierać pewną szeroką treść, której „ esencję” rozumiemy , jednak nie potrafimy wyrazić słowami tej treści. Istnieje wiele takich wyrazów , których znaczenie rozumiemy, ale nie potrafimy podać jakichś precyzyjnych definicji tych słów. Tak więc z całą pewnością jesteśmy w stanie stwierdzić , że w słowach naszego rozmówcy tkwi jakaś głębsza treść znaczeniowa, psychologiczna , a nawet filozoficzna.
W tym miejscu rozpocznijmy więc nasze rozważania nad tą treścią słów „sens życia” wychodząc od najprostrzych określeń , czy tez skojarzeń , jakie nasuwaja nam się jako pierwsze zaraz po usłyszeniu lub uświadomieniu sobie tych słów. Są to : celowość istnienia, koncepcja naszej egzystencji, pomysł na życie, plan, który realizujemy dążąc do określonego celu, wspólny mianownik całego życia człowieka.
Obuchowski przytacza słowa Williama James’a, który powiedział: „ Marzę o znalezieniu powodu , dla którego można chcieć żyć o godzinę dłużej” ( Obuchowski, 1989, s.74). Stąd kolejne określenie kojarzące się z sensem życia , czyli powód, przyczyna , dla których czujemy , że chcemy trwać.
Wchodząc głębiej w zagadnienie sensu życia prezentowane przez Obuchowskiego stwierdzamy, że ów sens jest nierozerwalnie połączony z jednostką ludzką i odnalezienie go poza nią jest niemożliwe, a poszukiwanie poza jednostką – bezskuteczne. Na potwierdzenie tej tezy Obuchowski podpiera się słowami Sorena Kierkegaarda, które brzmią następująco: „ Moje własne życie, moje własne działanie powinno zawierać odpowiedź na to, czy i dlaczego warto żyć. Przecież życie poza człowiekiem i jego działaniem nie ma sensu. Więcej, działanie jest z człowiekiem tożsame w tym znaczeniu, że konstytuuje go.” ( Obuchowski, 1989, s. 74 ) . W słowach tych tkwi głęboka myśl filozoficzna, według której chodzi o to, że jednostka ludzka nie mogłaby istnieć bez ustalonego sensu życia, a sam sens nie istniałby bez jednostki. Słowem: sensu życia nie można ustalić nie biorąc pod uwagę człowieka.
Fakt, że sens życia wiąże się nierozłącznie z jednostką ludzką potwierdzają jeszcze inne słowa Obuchowskiego według których ów sens jest pewną prawdą o człowieku, pewną „kategorią poznawczą, konstruktem naszego umysłu, wartością przypisywaną przez nas rzeczywistości, w której żyjemy, wartością, która uzasadnia takie , a nie inne formy naszej egzystencji. Sens życia jest w tym ujęciu wynikiem rozpoznania sytuacji, w jakiej osoba działa, i na tej podstawie stworzenia koncepcji tego, jaki rodzaj życia byłby najbardziej właściwy, godny człowieka, celowy, uzasadniony” ( Obuchowski, 1989, s .75). Prezentowany pogląd jest z gruntu subiektywny , gdyż zakłada, że sens życia rodzi się w umyśle danej jednostki, jest przez nią nadawany i oceniany. Poza tym definicja ta zawiera kolejne określenie , które tłumaczy znaczenie terminu „sens życia”. Chodzi tu o utożsamianie sensu z uzasadnieniem dlaczego dany człowiek żyje tak, a nie inaczej. Kontekst sytuacyjny ma więc znaczenie.
W książce zatytułowanej „ Przez galaktykę potrzeb” Obuchowski określił swój stosunek do zagadnienia sensu życia i wyraził to następującymi słowami: „ Sens życia jest to potrzeba dorosłego człowieka, polegająca na tym, że bez utworzenia własnej, abstrakcyjnej koncepcji życia, w której może on się pozytywnie spełnić do końca istnienia, nie jest możliwy rozwój jego osobowości.” ( Obuchowski, 1995, s. 254) Definicja powyższa wskazuje na to , że niezbędnym i koniecznym warunkiem egzystowania człowieka w świecie, a przede wszystkim niezachwianego rozwoju osobowości jest ustalenie własnego scenariusza postępowania , prowadzącego do satysfakcji i totalnego spełnienia. Brak takiego scenariusza może doprowadzić do różnego rodzaju nerwic egzystencjalnych, do załamania i rozpadu osobowości, co może mieć tragiczne i niebezpieczne następstwa. Jednym słowem , jasno określony sens życia człowieka daje mu poczucie stabilizacji.
Jednakże istnieje taka możliwość , że człowiek jest w stanie realizować swój sens życia dopiero w późnym wieku. Nie jest to niczym niestosownym, według Obuchowskiego, ponieważ nie istnieją ramy , czy granice wiekowe określające ściśle kiedy ów sens należy realizować.
W spełnianiu określonego sensu życia Obuchowski dostrzega pewne niebezpieczeństwo. To niebezpieczeństwo , to uprzedmiotowienie człowieka. Uprzedmiotowienie takie ma miejsce w sytuacji, kiedy to człowiek jest „ spełniany” przez sens życia, jest mu podporządkowany, a nie odwrotnie, tzn. gdy człowiek jest podmiotem kierującym swoim życiem , panującym nad celami, dążeniami i podejmowanymi działaniami.
Nieco odmienne stanowisko niż omawiany wyżej Obuchowski , jeśli chodzi o rozumienie znaczenia terminu „ sens życia”, prezentuje Tadeusz Czeżowski. Sens życia przekłada on na cele do jakich dąży jednostka. Wszelkie działania podejmowane w kierunku realizacji tych celów tworzą zwartą dorzeczną całości i ta całość właśnie to sens życia. Cele określone są przez różnorakie potrzeby człowieka. „ Cele te nie są między sobą niezależne, lecz układają się tak , iż cele bliższe są środkami do osiągnięcia celów dalszych. Celami, które nie służą jako środki dla osiągnięcia dalszych celów, nazywamy celami dla siebie lub celami ostatecznymi.” ( Czeżowski, 1989, s.171). Ważne jest, jak podkreśla autor aby jedne cele nie zakłócały drugich, aby wszystkie one były harmonijnie zgrane oraz aby wzajemnie się wspierały.
Rysunek 1
Rysunek 2
domcio13